Tuy nhiên, trong thực tế xã hội Việt Nam hiện nay, vị trí, vai trò của pháptrị dựa vào pháp luật và đức trị dựa vào đạo đức cũng như mối quan hệ giữachúng nhìn chung chưa được nhận thức
Trang 1Mục Lục
LỜI NÓI ĐẦU 1
Chương 1: Những nội dung cơ bản của thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử 3
1.1 Hoàn cảnh lịch sử ra đời của thuyết pháp trị 3
1.2 Lịch sử hình thành và pháp triển của Pháp gia 3
1.3 Nội dung tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử 5
Chương 2: Kết hợp giữa pháp trị và đức trị trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay 9
2.1 Kết hợp pháp trị và đức trị trong xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay 9
2.2 Kết hợp pháp trị và đức trị trong quản lý doanh nghiệp 13
KẾT LUẬN 15
Phụ Lục 16
Tài liệu tham khảo 23
i
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Khi nói đến các tư tưởng về quản lý xã hội của phương Đông chúng ta sẽthiếu sót lớn nếu không đề cập đến Khổng Tử với tư tưởng đức trị và Hàn Phi
Tử với tư tưởng pháp trị Trong xã hội của chúng ta hiện nay có nhiều công cụkhác nhau để điều chỉnh hành vi con người, trong đó, pháp luật và đạo đức lànhững công cụ chủ đạo Bên cạnh những ưu thế vốn có, cả pháp luật và đạođức đều có những hạn chế nhất định, song giữa chúng luôn có mối quan hệmật thiết, tác động qua lại, bổ sung cho nhau Do đó, để quản lý xã hội mộtcách có hiệu quả, cần phải kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa đạo đức và phápluật
Tuy nhiên, trong thực tế xã hội Việt Nam hiện nay, vị trí, vai trò của pháptrị dựa vào pháp luật và đức trị dựa vào đạo đức cũng như mối quan hệ giữachúng nhìn chung chưa được nhận thức một cách đúng đắn, đầy đủ cả từ phíanhà nước, cả từ phía xã hội Một phần nguyên nhân là do ảnh hưởng của cơ chếkinh tế cũ, làm cho nhận thức về pháp luật bị chia thành hai khuynh hướng Đó
là, một mặt quá đề cao pháp luật, coi pháp luật là công cụ vạn năng có thể xáclập hay xóa bỏ một quan hệ xã hội nào đó một cách duy ý chí, trong một thờigian dài trước đây, do nhận thức ấu trĩ, giáo điều về chủ nghĩa xã hội, nên đãkhông thấy hết được vai trò, giá trị to lớn của truyền thống, đạo đức, thuầnphong mỹ tục của dân tộc, thậm chí nhiều quan niệm đạo đức truyền thống củadân tộc còn bị coi là tàn dư của chế độ cũ cần phải loại bỏ Mặt khác thì hạthấp vai trò của pháp luật, dẫn đến sử dụng mệnh lệnh hành chính, các quanniệm đạo đức mới như tinh thần làm chủ tập thể, mỗi người vì mọi người đểthay thế cho pháp luật Lối suy nghĩ, tư duy và hành động đó còn ảnh hưởngkhông nhỏ trong điều kiện xã hội Việt Nam hiện nay Điều này dẫn đến, trongthực tiễn, việc sử dụng pháp luật và đạo đức trong quản lý xã hội nói chung,quản lý kinh tế nói riêng còn nhiều hạn chế, những ưu thế vốn có của pháp luậtcũng như đạo đức không được phát huy hết, bên cạnh đó, sự tác động bổ sungcho nhau giữa chúng cũng không khai thác được Cho nên, hiệu quả điều chỉnh
Trang 3các quan hệ xã hội của cả pháp luật và đạo đức đều chưa cao.
Sau hơn hai mươi năm tiến hành công cuộc cải cách, xây dựng nền kinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đời sống xã hội đã có sự phát triểnvượt bậc Tuy nhiên, cùng với nó, mặt trái của nền kinh tế thị trường và việchợp tác, hội nhập quốc tế cũng gây ra không ít phức tạp, đó là sự coi thườngcác giá trị truyền thống, lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ, chạy theo đồng tiền,đặt vật chất, tiền bạc lên trên hết, tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi cách… Sựxuống cấp của đạo đức xã hội đã gây ra những hệ lụy to lớn, làm đảo lộn cácgiá trị của cuộc sống, cản trở sự phát triển của xã hội, làm xã hội vận động,phát triển một cách không lành mạnh, thiếu vững chắc
Tất cả những phân tích trên đây cho thấy, chúng ta cần phải nghiên cứu mộtcách sâu sắc, toàn diện mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, đặc biệt là mốiquan hệ giữa chúng trong công cuộc đổi mới đất nươc hiện nay Trong bài viếtnày, tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử sẽ được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng.Qua đó, tác giả sẽ đem đến cho người đọc những hiểu biết sâu sắc về nguồn gốchình thành và phát triển của tư tưởng pháp trị cũng như những nội dung cốt lõicủa nó Bên cạnh đó, với những hiểu biết về tư tưởng đức trị của Khổng Tử1, tácgiả sẽ trình bài những kết hợp giữa hai tư tưởng trên trong việc quản lý nhà nướcnói chung và quản lý kinh tế nói riêng
Trong đề tài này, tác giả đã cố gắng hết sức để trình bày một cách rõ ràng vàđầy đủ nhất về nội dung nghiên cứu Tuy nhiên, do thời gian và trình độ của tácgiả có hạn, nên khó tránh khỏi những sai sót, khuyết điểm Tác giả rất cảm kíchnhững đóng góp chân thành của người đọc để đề tài ngày càng hoàn thiện hơn
1 Xem phụ lục
Trang 4Xin chân thành cảm ơn.
Chương 1: Những nội dung cơ bản của thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử
1.1 Hoàn cảnh lịch sử ra đời của thuyết pháp trị
Lịch sử Trung Hoa cỗ đại có hai thời kì được nói dến nhiều nhất: Xuân thu vàChiến quốc Thời Xuân thu (770-403 TCN) là thời kì suy tàn của nhà Chu, đâychính là thời kì sinh sống của Lão Tử, Khổng Tử (551-479 TCN)
Thời chiến quốc (403-221 TCN) từ gần cuối đời Uy Liệt Vương, tới khi nhà Tầndiệt nhà Tề thống nhất đất nước, đó là thời kì sinh sống của Hàn Phi Tử ( 280-233TCN)
So với thời Xuân thu thì Chiến quốc loạn lạc và bất ổn định hơn về chính trị,nhưng lại phát triển hơn về kinh tế Trong thời Xuân thu công cụ sản xuất và khígiới chủ yếu bằng đồng Sắt bắt đầu được sử dụng vào cuối thời kì này và trở nênthông dụng vào thời Chiến quốc, do đó, thúc đẩy việc mở rộng đất đai nông nghiệptăng năng suất lao động Đây là thời kì đạo đức suy đồi, người ta chỉ tìm mọi cách
để tranh lợi Quan lại tham nhũng, ăn chơi xa hoa, trụy lạc; chiến tranh kéo dài liênmiên khiến đời sống của nhân dân càng thêm khổ cực Trước tình cảnh xã hội nhưvậy, tầng lớp quý tộc và tầng lớp tri thức có sự chia rẽ về tư tưởng một cách rất sâusắc Trong các luồng tư tương thời kì đó thì pháp trị của các Pháp gia mà tiêu biểu
là Hàn Phi Tử nổi lên như một tư tưởng tiến bộ và phụ hợp với thực tế quản lí xãhội lúc bấy giờ nhất
1.2 Lịch sử hình thành và pháp triển của Pháp gia
Học thuyết pháp trị của phái pháp gia hình thành và phát triển qua nhiều thời kỳbởi các tác giả xuất sắc như: Quản Trọng, Thận Đáo, Thân Bất Hại, Thương Ưởng
và được hoàn thiện bởi Hàn Phi Tử Để hiểu một cách tương đối có hệ thống vềđường lối trị nước của phái Pháp gia ta cần phải tìm hiểu tư tưởng cơ bản của cácnhà pháp trị đã nêu trên cũng như những luận chứng khá thuyết phục về sự cần thiếtcủa đường lối pháp trị
Quản Trọng (thế kỷ VI TCN) là người nước Tề, vốn xuất thân từ giới bình dânnhưng rất có tài chính trị, được coi là người đầu tiên bàn về vai trò của pháp luật
Trang 5như là phương cách trị nước Tư tưởng về pháp trị của Quản Trọng được ghi trong
bộ Quản Tử, bao gồm 4 điểm chủ yếu sau: Một là, mục đích trị quốc là làm cho phú quốc binh cường Hai là, muốn có phú quốc binh cường một mặt phải phát triển
nông, công thương nghiệp, mặt khác phải đặt ra và thực hiện lệ chuộc tội như : tộinặng thì chuộc bằng một cái tê giáp (áo giáp bằng da con tê); tội nhẹ thì chuộc bằngmột cái qui thuẫn (cái thuẫn bằng mai rùa); tội nhỏ thì nộp kinh phí; tội còn nghi thìtha hẳn; còn hai bên thưa kiện nhau mà bên nào cũng có lỗi một phần thì bắt nộp
mỗi bên một bó tên rồi xử hòa Ba là, chủ trương phép trị nước phải đề cao "Luật,
hình, lệnh, chính" Luật là để định danh phận cho mỗi người, Lệnh là để cho dânbiết việc mà làm, Hình là để trừng trị những kẻ làm trái luật và lệnh, Chính là để
sửa cho dân theo đường ngay lẽ phải Bốn là, trong khi đề cao luật pháp, cần chú
trọng đến đạo đức, lễ, nghĩa, liêm trong phép trị nước Như vậy có thể thấy rằngQuản Trọng chính là thủy tổ của Pháp gia, đồng thời ông cũng là cầu nối Nho giavới Pháp gia
Sau Quản Trọng phải kể đến Thân Bất Hại (401-337 TCN), là người nước Trịnhchuyên học về hình danh, làm quan đến bậc tướng quốc Thân Bất Hại đưa ra chủtrương ly khai "Đạo đức" chống "Lễ" và đề cao "Thuật" trong phép trị nước ThânBất Hại cho rằng "thuật" là cái "bí hiểm" của vua, theo đó nhà vua không được lộ racho kẻ bề tôi biết là vua sáng suốt hay không, biết nhiều hay biết ít, yêu hay ghétmình bởi điều đó sẽ khiến bề tôi không thể đề phòng, nói dối và lừa gạt nhà vua Một đại biểu nữa của phái Pháp gia thời kỳ này là Thận Đáo (370-290 TCN), ông
là người nước Triệu và chịu ảnh hưởng một số tư tưởng triết học về đạo của Lão
Tử, nhưng về chính trị ông lại đề xướng đường lối trị nước bằng pháp luật ThậnĐáo cho rằng Pháp luật phải khách quan như vật "vô vi" và điều đó loại trừ thiênkiến chủ quan, riêng tư của người cầm quyền Phải nói rằng đây là một tư tưởng khátiến bộ mà sau này Hàn Phi đã tiếp thu và hoàn thiện Trong phép trị nước, đặc biệt
Thận Đáo đề cao vai trò của "Thế"
Cùng thời với Thận Đáo, có một người cũng nêu cao tư tưởng Pháp trị, đó làThương Ưởng Ông đã hai lần giúp vua Tần cải cách pháp luật hành chính và kinh
Trang 6tế làm cho nước Tần trở nên hùng mạnh Trong phép trị nước Thương Ưởng đề cao
"pháp" theo nguyên tắc "Dĩ hình khử hình" (dùng hình phạt để trừ bỏ hình phạm).Theo ông pháp luật phải nghiêm và ban bố cho dân ai cũng biết, kẻ trên người dướiđều phải thi hành, ai có tội thì phạt và phạt cho thật nặng Trong chính sách thựctiễn, Thương Ưởng chủ trương: Tổ chức liên gia và cáo gian lẫn nhau, khuyến khíchkhai hoang, cày cấy, nuôi tằm, dệt lụa, thưởng người có công, phạt người phạm tội.Đối với quý tộc mà không có công thì sẽ hạ xuống làm người thường dân Ông cũng
là người đã thực hiện cải cách luật pháp, thi hành một thứ thuế thống nhất, dụng cụ
đo lường thống nhất nhờ đó chỉ sau một thời gian ngắn, nước Tần đã mạnh hẳnlên và lần lượt thôn tính được nhiều nước khác
Cuối cùng phải kể đến Hàn Phi Tử, người có công tổng kết và hoàn thiện tưtưởng trị nước của Pháp gia Trước hết Hàn Phi Tử đề cao vai trò của pháp trị Theoông, thời thế hoàn cảnh đã thay đổi thì phép trị nước không thể viện dẫn theo "đạođức" của Nho gia, "Kiêm ái" của Mặc gia, "Vô vi nhi trị" của Đạo gia như trước nữa
mà cần phải dùng Pháp trị Hàn Phi Tử đưa ra quan điểm tiến hóa về lịch sử, ôngcho rằng lịch sử xã hội luôn trong quá trình tiến hoá và trong mỗi thời kỳ lịch sử thìmỗi xã hội có những đặc điểm dấu ấn riêng Do vậy, không có một phương pháp caitrị vĩnh viễn, cũng như không có một thứ pháp luật luôn luôn đúng trong hệ thốngchính trị tồn tại hàng ngàn năm Từ đó, ông đã phát triển và hoàn thiện tư tưởngpháp gia thành một đường lối trị nước khá hoàn chỉnh và thích ứng với thời đại lúcbấy giờ.
1.3 Nội dung tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử
Thuyết pháp Hàn Phi Tử hình thành trên ba cơ sở, đó là:
- Một là, thừa nhận sự tồn tại của Lý- tính quy luật hay những lực lượng kháchquan trong xã hội Lý chi phối mọi sự vận động của tự nhiên và xã hội Ôngyêu cầu con người phải nắm lấy cái lý của vạn vật luôn biên hóa mà hànhđộng cho phù hợp
- Hai là thừa nhận sự biến đổi của đời sống xã hội Do không có xã hội nào bất
di bất dịch nên không có khuôn mẫu chung cho mọi xã hội Theo ông, người
Trang 7thống trị phải căn cứ vào nhu cầu khách quan của lịch sử, dựa vào các đặcđiểm của thời thế mà lập ra chế độ, đặt ra chính sách, vạch ra cách trị nướcsao cho thích hợp Ông cho rằng, không có một thứ pháp luật nào luôn luônđúng với mọi thời đại Pháp luật mà biến chuyển được theo thời đại thì thiên
hạ trị, còn thời thế thay đổi mà phép trị dân không thay đổi thì thiên hạ loạn
- Ba là, thừa nhận bản tính của con người là ác: Do bản tính của con người là
ác và do trong xã hội người tốt cũng có nhưng ít, còn kẻ xấu thì rất nhiều nênmuốn xã hội bình yên, không nên trông chở vào số ít, mong họ làm việcthiện (thực hiện nhân nghĩa trị), mà phải xuất phát từ số đông, ngăn chặnkhông cho họ làm điều ác (thực hiện pháp trị)
Nếu như Thận Đáo đề cao "Thế", Thân Bất Hại đề cao "Thuật", ThươngƯởng đề cao "Pháp" trong phép trị nước thì Hàn Phi Tử là người đầu tiên coitrọng cả ba yếu tố đó Ông cho rằng "Pháp", "Thế", "Thuật" là ba yếu tốthống nhất không thể tách rời trong đường lối trị nước bằng pháp luật Trong sựthống nhất đó, "Pháp" là nội dung trong chính sách cai trị được thể hiện bằng luậtlệ; "Thế" là công cụ, phương tiện tạo nên sức mạnh, còn "Thuật" là phương phápcách thức để thực hiện nội dung chính sách cai trị Tất cả đều là công cụ củabậc đế vương Trước hết nói về "Pháp", trong tư tưởng Trung Quốc cổ đại,
"Pháp" là phạm trù triết học được hiểu theo hai nghĩa: Theo nghĩa rộng "Pháp"
là thể chế quốc gia là chế độ chính trị xã hội của đất nước; theo nghĩa hẹp "Pháp"
là những điều luật, luật lệ, những luật lệ mang tính nguyên tắc và khuôn mẫu Nộidung chủ yếu của pháp luật theo Hàn Phi Tử là thưởng và phạt và ông gọi đó làhai đòn bẩy trong tay vua để giữ vững chính quyền Ông chê Thương Ưởng chỉbiết phạt tội mà không thưởng công và cho rằng cần phải thực hiện toàn diện
cả hai mặt khuyến khích và răn đe thông qua thưởng và phạt
Điều đáng chú ý là song song với việc "thưởng hậu, phạt nặng" Hàn Phi cònđưa ra chủ trương mọi người đều bình đẳng trước pháp luật Ông cho rằng sựtrừng phạt không cần biết đến tước vị của giới quý tộc vì luật không xu nịnhgiới quý tộc Nội dung thưởng phạt, nhằm mục đích thực hiện "Pháp" để cứu
Trang 8loạn cho dân chúng, trừ họa cho thiên hạ, khiến cho kẻ mạnh không lấn kẻ yếu,đám đông không hiếp đám số ít, người già được hưởng hết tuổi đời, bọn trẻ mồcôi được nuôi lớn, biên giới không bị xâm phạm, vua tôi thân nhau, cha con bảo
vệ nhau, không lo bị giết hay bị cầm tù Với nội dung và mục đích như trên
"Pháp" thật sự là tiêu chuẩn khách quan để phân định danh phận, phải trái, tốt,xấu, thiện ác và sẽ làm cho nhân tâm và vạn sự đều qui về một mối, đều lấypháp làm chuẩn vì vậy, "Pháp" trở thành cái gốc của thiên hạ
Cùng với "Pháp", "Thế" là yếu tố không thể thiếu được trong pháp trị Pháp giacho rằng muốn có luật pháp rõ ràng minh bạch và được dân tuyệt đối tôn trọng thihành thì nhà vua phải có "Thế" "Thế" trước hết là địa vị, thế lực, quyền uy củangười cầm quyền mà trước hết là của nhà vua "Thế" không chỉ là địa vị, quyềnhành của vua mà còn là sức mạnh của dân, của đất nước, của vận nước (xu thế lịchsử) Để nâng cao thế của nhà vua, Pháp gia chủ trương trong nước nhất nhất mọithứ đều phải tuân theo pháp lệnh của vua kể từ hành vi, lời nói đến tư tưởng Sau "Pháp" và "Thế", pháp gia rất chú ý đến "Thuật" trong đường lối pháp trị
"Thuật" trước hết là cách thức, phương thức, mưu lược, thủ đoạn trong việctuyển người, dùng người, giao việc, xét đoán sự vật, sự việc mà nhờ nó pháp luậtđược thực hiện và nhà vua có thể "trị quốc bình thiên hạ" Nhiệm vụ chủ yếu của
"Thuật" cai trị là phân biệt rõ ràng những quan lại trung thành, tận tâm và nhữngquan lại xu nịnh ma giáo, thử năng lực của họ, kiểm tra công trạng và những sailầm của họ với mục đích tăng cường bộ máy cai trị trên cơ sở bộ máy luật pháp vàchế độ chuyên chế "Thuật" còn thể hiện trong "thuật dùng người" Pháp gia đưa
ra nguyên tắc cơ bản của thuật dùng người là: "Chính danh", "Hình danh",
"Thực danh" Chẳng hạn một người hứa đến thăm ta thì lời hứa đó là "Danh" cònhành động tới thăm là "Hình" hay "Thực" vậy Nếu người đó đến thăm thực thìchứng tỏ "danh", "hình" (hay "danh" và "thực") hợp nhau, "danh" và "thực" hợpnhau là "chính danh", còn "danh" và "thực" không hợp nhau là trái, là không
"chính danh" từ đó sẽ có căn cứ mà thưởng phạt một cách nghiêm minh "Thuật"phải nắm được cái cốt yếu là lấy danh làm đầu, danh chính thì vật định, danh lệch
Trang 9thì vật đổi Vua nắm lấy danh, còn bề tôi làm ra hình Nếu hình và danh so sánhgiống nhau thì trên dưới hòa điệu Mọi người trong xã hội đều nhất nhất phải làmtròn bổn phận, chức vụ của mình, không có ai dám làm trái hay làm quá danh phận
đã định Để chọn đúng người trao đúng việc thì vua phải biết dùng "Thuật".Ngoài các nội dung "Pháp", "Thế", "Thuật" đã nêu ở trên, tư tưởng Pháp gia cònhết sức coi trọng việc xây dựng quân đội hùng mạnh đủ sức đè bẹp và thôn tínhcác nước khác Pháp gia cũng rất chú trọng phát triển nông nghiệp, tích trữlương thực và của cải làm cho đời sống của xã hội no đủ
Như vậy, tư tưởng pháp trị đã hình thành khá sớm trong lịch sử tư tưởngTrung Quốc cổ đại với Quản Trọng là người khởi xướng Sự nghiệp thống nhất vàphát triển đất nước của Trung Quốc lúc bấy giờ đòi hỏi tư tưởng pháp trị phải pháttriển lên một trình độ mới trong đó tư tưởng về "Thế", "Thuật", "Pháp" vừa đượcphát triển hoàn thiện vừa thống nhất với nhau trong một học thuyết duy nhất HànPhi Tử đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lịch sử đó Tư tưởng chủ đạo của Phápgia là muốn trị nước, yên dân phải lấy pháp luật làm trọng và nếu dùng pháp trịthì xã hội có phức tạp bao nhiêu, nước có đông dân bao nhiêu thì vẫn "trị quốcbình thiên hạ" được Học thuyết chính trị của Pháp gia đã được vương quốc Tần
ra sức vận dụng và kết cục đã đưa nước Tần đến thành công trong việc kết thúccục diện phân tán cát cứ, thống nhất được đất nước Trung Hoa sau những nămdài chiến tranh khốc liệt Nhưng mặt khác, phái này quá nhấn mạnh đến biện pháptrừng phạt nặng nề, phủ nhận tình cảm đạo đức, thủ tiêu văn hóa giáo dục… là đingược lại với xu hướng phát triển của văn minh nhân loại Vì vậy, do thực hànhtriệt để pháp trị mà nhà Tần đã thống nhất được đất nước và cũng do thực hành triệt
để pháp trị mà nhà Tần mất nước Từ thời Hán về sau, dù Pháp gia không đượcchính thức công nhận, nhưng những tư tưởng có giá trị của phái này đã được cáchọc phái khác hấp thụ để bổ sung, hoàn chỉnh quan điểm của mình
Trang 10Chương 2: Kết hợp giữa pháp trị và đức trị trong công cuộc đổi mới đất nước hiện nay
2.1 Kết hợp pháp trị và đức trị trong xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay
Thực tế đã cho thấy sự cần thiết, tất yếu phải kết hợp giữa pháp luật với đạođức trong điều chỉnh hành vi con người, quản lý xã hội, đặc biệt trong điều kiệnxây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay Để đạt được mục tiêu này,chúng ta cần quán triệt sâu sắc các quan điểm cơ bản sau đây:
Một là, việc kết hợp pháp luật và đạo đức phải được quán triệt cả trong hoạt
động xây dựng, tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật 2
Trước hết, mỗi chúng ta phải có nhận thức đúng đắn, phải thực sự thấy được ýnghĩa to lớn của đạo đức trong quản lý xã hội Xuất phát từ nhận thức đó, cơ quanxây dựng pháp luật phải chú trọng quán triệt các quan niệm, quan điểm, quy tắcđạo đức trong quá trình xây dựng các qui định của pháp luật: xây dựng pháp luậtphải trên nền tảng đạo đức; không được ban hành những qui định trái đạo đức; ghinhận, thể chế hóa những quan điểm, chuẩn mực đạo đức thành pháp luật; quiđịnh các biện pháp pháp lý nhằm bảo đảm cho những chuẩn mực đạo đức tốt đẹpđược thực hiện cũng như loại trừ những quan niệm, chuẩn mực đạo đức lạc hậukhỏi đời sống xã hội
Thứ hai, cơ quan thực thi pháp luật, trong quá trình thực thi pháp luật, phảiluôn chú trọng kết hợp yếu tố đạo đức: phải chú trọng công tác tuyên truyền,giáo dục để toàn xã hội có sự nhận thức đúng đắn về vai trò của pháp luật vàđạo đức trong quản lý xã hội; tiến hành đồng bộ các biện pháp nhằm giáo dục phápluật, đạo đức một cách sâu rộng trong nhân dân nhằm trang bị cho họ tri thứcpháp luật, đạo đức, khơi dậy ở họ thái độ tôn trọng pháp luật, tình cảm đạo đứctrong sáng; làm hình thành ở họ thói quen xử sự theo pháp luật đồng thời vẫnluôn coi trọng các chuẩn mực đạo đức… Trong hoạt động áp dụng pháp luật cầnhết sức coi trọng việc giáo dục, thuyết phục, kể cả trong khi áp dụng các biện
tiến sĩ Luật học- Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2012, trang 156.
Trang 11pháp cưỡng chế nhà nước vẫn phải hết sức chú trọng công tác giáo dục ý thứcpháp luật, đạo đức cho đối tượng bị áp dụng pháp luật.
Trong ứng xử hàng ngày của mình, mọi thành viên trong xã hội luôn phải đềcao vấn đề kết hợp pháp luật với đạo đức Phải làm cho các giá trị đạo đức thẩmthấu vào mọi hành vi pháp luật của chủ thể Tuy nhiên, cần hết sức phân biệt sựkết hợp với sự thay thế lẫn nhau giữa pháp luật với đạo đức Đối với những quan
hệ xã hội đã được pháp luật điều chỉnh, tuyệt đối không thể dùng đạo đức để thaythế, không thể để yếu tố tình cảm lấn át yếu tố ý chí, không thể vì nể nang, vì sợmất tình cảm mà dùng chữ “tín” của đạo đức để thay thế cho các qui định của
pháp luật Ở đây, cần thực hiện đúng phương châm “mất lòng trước, được lòng
sau”, có lý trước, có tình sau, tình cảm cũng phải đặt trong giới hạn của luật pháp Hai là, việc kết hợp pháp luật và đạo đức phải nhằm đẩy mạnh quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân 3
Công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta đã và đang thu đượcnhững thành tựu khá quan trọng Một trong những mục tiêu của việc xây dựng nhànước pháp quyền là xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm, bảo vệcác quyền, các giá trị con người; xây dựng thái độ tôn trọng pháp luật, sống và làmviệc theo Hiến pháp và pháp luật
Việc kết hợp giữa pháp luật với đạo đức chính là nhằm xây dựng một hệthống pháp luật dân chủ, phù hợp với các giá trị chân, thiện, mỹ, bảo đảm, bảo
vệ các quyền, các giá trị con người Đồng thời, việc kết hợp giữa pháp luật với đạođức cũng là làm cho các giá trị đạo đức thẩm thấu vào trong các qui định của phápluật, làm cho lương tâm, tình cảm con người trở thành động lực thúc đẩy việcthực hiện pháp luật Nói cách khác, việc kết hợp giữa pháp luật với đạo đứcchính là nhằm làm cho pháp luật và đạo đức trở nên thống nhất với nhau, hòaquyện vào nhau, trở thành tiền để của nhau, thúc đẩy nhau phát triển Như vậy,việc kết hợp giữa pháp luật trở thành động lực thúc đẩy việc xây dựng nhà nướcpháp quyền, làm cho quá trình này diễn ra nhanh hơn, thuận lợi hơn, về đích sớm
tiến sĩ Luật học- Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2012, trang 154.
Trang 12Ba là, việc kết hợp pháp luật và đạo đức phải nhằm xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc cho việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc 4
Trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trường, hợp tác và hội nhập quốc tế,các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam đang đứng trước những thách thức
vô cùng gay gắt Bởi vậy, việc kết hợp giữa pháp luật với đạo đức phải đảm bảomột mặt nhằm giữ gìn, bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống, mặt khác nhằmloại trừ những quan niệm, qui tắc đạo đức lạc hậu, phản tiến bộ, trái thuần phong,
mỹ tục của dân tộc, ngăn chặn sự thoái hóa, xuống cấp của đạo đức Tuy nhiên,cần lưu ý là việc giữ gìn các giá trị truyền thống là nhằm tạo điều kiện cho kinh
tế xã hội phát triển Nói cách khác, giữ gìn các giá trị truyền thống là để phục vụphát triển chứ không được cản trở phát triển Việc kết hợp giữa pháp luật với đạođức nhằm xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiến tiến nhưng đậm đà bản sắcdân tộc; xây dựng bản lĩnh, cốt cách, tâm hồn người Việt, nhất là đối với thế hệtrẻ, những người ít chịu ảnh hưởng bởi truyền thống, đang có xu hướng xa dầntruyền thống
Bốn là, việc kết hợp pháp luật và đạo đức phải phục vụ quá trình hợp tác,
hội nhập quốc tế 5
Việc kết hợp giữa pháp luật với đạo đức nhằm tạo lập nền tảng văn hóa vữngchắc cho hợp tác, hội nhập quốc tế Trong điều kiện hiện nay, khi công cuộc hợptác, hội nhập quốc tế càng được mở rộng và đẩy mạnh thì cùng với những yếu tố cóích du nhập vào trong nước, những yếu tố bất lợi cũng tràn vào Có thể nói, cùngvới nhịp độ tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học kĩthuật…, các quan niệm, quan điểm, tư tưởng đạo đức, tôn giáo, văn hóa, nghệthuật, lối sống… bên ngoài cũng đồng loạt tràn vào nước ta một cách mạnh mẽ,trong đó có cả những yếu tố tích cực, cả những yếu tố tiêu cực, trái thuần phong mỹ
án tiến sĩ Luật học- Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2012, trang 155.