Giải phẩu sinh lý người bài giảng dành cho sinh viên

Giải phẩu sinh lý người bài giảng dành cho sinh viên là bộ tài liệu hay và rất hữu ích cho các bạn sinh viên và quý bạn đọc quan tâm. Đây là tài liệu hay trong Bộ tài liệu sưu tập gồm nhiều Bài tập THCS, THPT, luyện thi THPT Quốc gia, Giáo án, Luận văn, Khoá luận, Tiểu luận…và nhiều Giáo trình Đại học, cao đẳng của nhiều lĩnh vực: Toán, Lý, Hoá, Sinh…. Đây là nguồn tài liệu quý giá đầy đủ và rất cần thiết đối với các bạn sinh viên, học sinh, quý phụ huynh, quý đồng nghiệp và các giáo sinh tham khảo học tập. Xuất phát từ quá trình tìm tòi, trao đổi tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng để có được tài liệu mình cần và đủ là một điều không dễ, tốn nhiều thời gian, vì vậy, với mong muốn giúp bạn, giúp mình tôi tổng hợp và chuyển tải lên để quý vị tham khảo. Qua đây cũng gởi lời cảm ơn đến tác giả các bài viết liên quan đã tạo điều kiện cho chúng tôi có bộ sưu tập này. Trên tinh thần tôn trọng tác giả, chúng tôi vẫn giữ nguyên bản gốc. Trân trọng. ĐỊA CHỈ DANH MỤC TẠI LIỆU CẦN THAM KHẢO http:123doc.vntrangcanhan348169nguyenductrung.htm hoặc Đường dẫn: google > 123doc > Nguyễn Đức Trung > Tất cả (chọn mục Thành viên)

M U

Gi i ph u ậ sinhălỦăng i là môn h c nghiên c u v hình d ng, c u t o và các

ch căn ngăho tăđ ng c aăc ăth conăng i trong m i liên h kh ngăkhítăv i môi

tr ng s ng c aăconăng i,ătrênăc ăs c ăth là m t kh i th ng nh t toàn v n, th ng

nh t v i ngo i c nhăd i s đi u khi n c a th n kinh và th d ch

H c ph n Gi i ph u ậ sinhălỦăng i nh m trang b cho sinh viên các ki n th c

và k n ngăc ăb n v c u t o và ch căn ngăc a các h th ngăc ăquanătrongăc ăth

ng i M i quan h qua l i c a các h th ngăc ăquanătrongăho tăđ ng c a m tăc ă

th th ng nh t cùng nh ng y u t nhăh ng t môiătr ng s ngăđ n c u trúc, ch c

n ngăc a các h th ngăc ăquanăvƠătoƠnăb c ăth

Bài gi ng nh m m c tiêu:

*V ki n th c

Sinhăviênăcóăđ c nh ng ki n th căc ăb n v c u t o và ch căn ng c aăc ăth

ng i, các b ph năvƠăc ăquanătrongăc ăth

Bi tăđ c m i liên quan gi a các b ph n vƠăcácăc ăquanătrongăc ăth c ngă

nh ăgi aăc ăth vƠămôiătr ngăthôngăquaăc ăch đi u ti t b ngăconăđ ng th n kinh

ậ th d ch

*V k n ng

Sinh viên bi t v n d ng các quy lu t sinh lý vào vi c ti p thu các ki n th c

nh m phát tri năt ăduy.ă

Bi t v n d ng ki n th c vào vi c t rèn luy n b n thân, d y h c ph thông, vào vi c giáo d c dân s - k ho chă hóaă giaă đình,ă giáoă d că môiă tr ng, phòng

Ch ng 1 C U T O CHUNG C AăC ăTH NG I

* M c tiêu

- Bi t đ c m t cách khái quát v c u t o c a c ăth ng i

- Bi t đ c nh ngăđ căđi m v m t c u t o và ch căn ngăđ m b o s th ng

nh t c a c ăth

- Hi uăđ căc ăch đi u ti t các ch căn ngă trong c ăth nh mă đ m b o s

th ng nh t gi aăc ăth vƠămôiătr ng.ă căđi m c a quá trình sinh tr ng và phát tri n

- Sinh viên bi t v n d ng ki n th căđ gi ng d y tr ng THCS

- Thành ph năc ăb n c a t bào là nhân

- Các bào quan là các c uătrúcăđ c bi t n m trong t bào ch t và th c hi n các

ch căn ngănh tăđ nh và chia thành bào quan chung và bào quan chuyên hóa

* Các bào quan chung

- Là các c u t o th c hi n các ch căn ngăgi ng nhau các lo i t bào khác nhau nh ătiăth , ti u th , m ngăl i n i sinh ch t, trung th ầ

* CácăbƠoăquanăđ c bi t

Có liên quan m t thi t v i vi c th c hi n m t ch căn ngăđ c bi tănƠoăđóănh :ă

s i th n kinh, s iăc ,ăcácăs i bi u mô

* Các th vùi

- Là thành ph năthayăđ i c a ch t nguyên sinh

- Thành ph n hóa h c c a t bào g m 90% kh iăl ngălƠăn c và 10% là ch t

r n

* Các tính ch t chung c a t bào

Tính ch tăc ăb n c a t bào là kh n ngătraoăđ i các ch t, kh n ngăsinhăs n và

kh n ngăt o thành các c u t o bên ngoài t bào

Hình 1 T bào

1.1.1.2 Các mô (t ch c)

Mô là h th ng các t bào và các c u trúc không ph i t bào liên k t v i nhau

đ t o ra m t c u trúc có c u t o, ngu n g c phát sinh chung nh m th c hi n m t

ch căn ngănh tăđ nh Trongăc ăth ng i có 4 lo iămôăc ăb n là:

* Mô bi u bì

- c t o thành t các t bào n m ép sát vào nhau và ch t gian bào r t ít ho c không có

- Mô bi u bì th c hi n các nhi m v b o v (da, m tătrongăcácăc ăquan),ăthamăgia vào quá trình h p th các ch tădinhăd ng (bi uăbìăđ ng tiêu hóa), ti t d ch (bi u bì tuy n), t o thành l p s ng c a da, lông, móngầ

* Mô liên k t

- Cóăđ căđi m là ch t gian bào r t phát tri n và là thành ph năc ăb n c a mô

nh :ămôămáu,ăb ch huy t, mô m , mô s n,ămôăx ng,ămôăc ătr n

- Mô liên k t có ngu n g c t trung mô thu c lá phôi gi a

- Quá trình phân hóa trung mô và t o thành các lo i mô khác nhau trong quá trình ti n hóa c aăc ăth đ ng v t x y raătheoă3ăh ng chính sau:

+ăCácămôăchuyênămônăhóaătheoăh ng th c hi n các ch căn ngădinhăd ng và

b o v (máu, b ch huy t)

+ Các mô làm nhi m v b đ (s n,ăx ng,ămôăliênăk t)

+ Các mô làm nhi m v coăbópă(c ătr n)

- Tùy thu c vào ch căn ng,ăcácălo i mô liên k t s có c u t o khác nhau

* Môăc ăvơn: cácămôăbámăvƠoăx ng

* Mô th n kinh: các mô c u t o nên h th n kinh

1.1.1.3 Cácăc ăquanăvƠăh c ăquan

- Cácăc ăquanălƠăđ năv ho tăđ ng c aăc ăth ăCácăc ăquanăcóăcùngăm t ch c

n ngăs t p h p v iănhauăđ t o thành h c ăquan

- Trongăc ăth có nh ng h c ăquanănh :ăh v năđ ng, h tiêu hóa, h hô h p,

h ti t ni u, h sinh d c, h tim m ch, h th n kinh, h th ng các tuy n n i ti t

- Tuy có c u t o vô cùng ph c t pănh ngăc ăth ng i luôn là m t kh i th ng

nh t vì toàn b các t bào, các t ch c,ăcácăc ăquanăvƠăh c ăquanătrongăc ăth luôn

ho tăđ ngăđ ng b nh măđ m b o kh n ngăthíchănghi cao nh tăđ sinh t n

- M i ho tăđ ng c aăc ăth đ uăđ c th hi năquaăquáătrìnhătraoăđ i ch t và

n ngăl ngăthôngăquaăquáătrìnhăđ ng hóa và d hóa

- Traoăđ i ch tăvƠăn ngăl ng là ho tăđ ngăđ cătr ngăchoăc ăth s ng

- M iăđ năv t oăthƠnhăcácămô,ăcácăc ăquanăvƠăh c ăquanătrongăc ăth đ u

ph i t n t i trong m tămôiătr ng nh tăđ nh

- Môiătr ngăđ t bào s ng, ho tăđ ng và phát tri năđ c g iălƠămôiătr ng bên trong (n i môi)

- N i môi bao g m: máu, b ch huy t và d ch gian bào

- S năđ nh v m t tính ch t hóa lý c a n iămôiăđưăt o ra s cân b ng trong

ho tăđ ng c a các b ph năvƠăcácăc ăquanătrongăc ăth đ c g i là n i cân b ng

- Nh có tr ng thái n i cân b ng mà m i b ph năvƠăc ăquanătrongăc ăth liên

k t v iănhau,ăbùăđ p cho nhau nh măđ m b o s th ng nh t trong ho tăđ ng c aăc ă

th ă i u này th c hi năđ căvìăc ăth luôn bi t t đi u ch nh mình trong quá trình

- M i ho tăđ ngătrongăc ăth đ uădoăc ăch th n kinh ậ th d chăđi u ti t

- i v iăđ ng v t b t th p, không có h th năkinhăthìăph ngăth căđi u ti t các ch căn ngăduyănh t là b ngăconăđ ng th d ch (ch t hóa h c)

- c ăth ng iăvƠăđ ng v t b c cao h th n kinh ậ th d chăđi u ti t m i ho t

đ ng c aăc ăth

- Phát tri nălƠăquáătrìnhăthayăđ i v m t s l ng và ch tăl ng x yăraătrongăc ă

th ng i

- Quá trình phát tri n g m 3 y u t c ăb n là:

+ăSinhătr ng

+ăPhơnăhóaăcácăc ăquan và h c ăquan

+ T oăthƠnhăhìnhădángăđ cătr ngăchoăc ăth

- Ba y u t này liên quan m t thi t và h tr l n nhau

Câu h i ôn t p

1 Th nƠoălƠăc ăquan,ăh c ăquan?ăCóăm y h c ăquanătrongăc ăth ng i?

2 T iăsaoăc ăth có th t n t i và phát tri n trongăđi u ki nămôiătr ng luôn thayăđ i?ăC ăch nƠoăđ m b o tr ng thái cân b ng c aăc ăth ?

3 T iăsaoănóiătraoăđ i ch t là th hi n s th ng nh t c aăc ăth v m t ch c

n ng?

Ch ngă2.ăMÁU VÀ B CH HUY T

* M c tiêu:

- Sv hi u đ c nh ng ki n th căc ăb n v c u t o, ch căn ngăvƠăc ăch ho t

đ ng c a máu và các thành ph n có trong máu

- Sv bi t đ c t m quan tr ng c a vi c phòng ch ng b nh và các bi n pháp phòng ch ng m t s b nhăthôngăth ng

- Bi t đ c nh ng ki n th căc ăb n v c ăch đôngămáu.ăT đó,ăgi i thích

đ căc ăs sinh lý h c c a các bi n pháp c m máu khi b ch y máu

-V n d ng ki n th căđ gi ng d y tr ng THCS

2.1 Tính ch t lý, hóa h c c a máu

- ng i máu chi m 7 ậ 9% toàn b kh i l ng c aăc ăth

- Trong tr ngătháiăsinhălỦăbìnhăth ng, ch cóă50%ăl ngămáuăđ căl uăthôngătrong h th ng m chămáuăvƠă50%ăl ng máu còn l iăđ c d tr cácă“kho”ătrongă

c ăth

- T l l ng máu d tr vƠăl ngămáuăl uăthôngăbi năđ i tùy theo tr ng thái

ho tăđ ng c aăc ăth

2.1.2.2 nh t c a máu (đ keo,ăđ măđ c,ăđ quánh)

- nh t c aămáuădaoăđ ng trong kho ng 4 ậ 5

- nh t c a máu ph thu căvƠoăhƠmăl ng các thành ph n chính c a máu

nh ăs l ng h ng c uătrongămáu,ăhƠmăl ngăproteinăvƠăhƠmăl ng mu i khoáng trong huy tăt ng

2.1.3 Áp su t th m th u c a máu

- Áp su t th m th u c aămáuăđ m b o s năđ nh áp su t th m th u trong các

mô nên có vai trò quan tr ngăđ i v i ho tăđ ng s ng c aăc ăth

- S thayăđ i áp su t th m th u trong các mô s làm r i lo n ho tăđ ng c a chúng và th m chí còn có th gây ra t vong

- HƠmă l ng mu iă khoángă trongă máu,ă đ c bi t là NaCl,ă đóngă vaiă tròă chínhătrong vi c gi cân b ng áp su t th m th u (kho ng 0,9 ậ 1%)

S năđ nhăđ pH c aămáuăđ m b o cho s ho tăđ ng c a h ng c u và c a các

c ăquanăítăb bi năđ i

- S năđ nhăđ pH c a máu là nh có các h đ m trong máu

- Các h đ m có ch căn ngăđi uăhòaăhƠmăl ngăaxităvƠăbaz ăđ đ m b o s n

đ nhăđ pH c a máu (xem sách)

2.2.1.2 Ch căn ngăc a huy tăt ng

- Là dung d ch t o thành dòng ch y trong h m ch, t oăđi u ki n cho s di chuy n c a các t bƠoămáuănh ăh ng c u, b ch c u và ti u c u

- Là dung môi hòa tan c a các ch tăvôăc ăvƠăh uăc

- m b o áp su t th m th u và năđ nhăđ pH trong máu

2.2.2 H ng c u

2.2.2.1 C u t o c a h ng c u

- ng i, h ng c u là nh ng t bào không nhân, hình tròn, lõm hai m t, màu

h ng,ăđ ng kính trung bình là 7,5 wm

- Màng c a h ng c u có tính th m ch n l c

- Thành ph n quan tr ng nh t c a h ng c u là hemoglobin (Hb)

2.2.2.2 S l ng,ăđ i s ng,ăn iăs năsinh,ăn iătiêuăh y h ng c u

- nam gi i có kho ng 4,4 ậ 4,6 tri u h ng c u/mm3 máu (n 4,1 ậ 4,3)

- S l ng h ng c u có th daoăđ ng trong m t ph m vi nh tăđ nh tùy theo l a

tu i và tr ng thái sinh lý c aăc ăth

- Trongăc ăth , h ng c u già b tiêu h yăvƠăđ c thay th b ng h ng c u m i

đ c sinh ra

- Th i gian s ng c a h ng c u kho ng 100 - 120 ngày

- H ng c u già b th c bào b iăcácăđ i th c bào gan, lách và t yăx ng

- H ng c uănonăđ c sinh ra t yăđ c aăx ng

2.2.2.3 Ch căn ngăc a h ng c u

- Ch căn ngăch y u c a h ng c u là v n chuy n khí và tham gia tích c c vào

vi c cân b ngăaxităvƠăbaz ătrongămáu

- H ng c u có ch căn ngăv n chuy n oxy t ph iăđ n các mô và v n chuy n cacbonic t môăđ n ph iăđ th i ra ngoài

2.2.3.2 S l ng, th i gian s ng,ăn iăs năsinh,ăn iătiêuăh y b ch c u

- Trong máu s l ng b ch c u kho ng 6000 ậ 8000 b ch c u/mm3 máu

- S l ng b ch c u có th bi năđ ng tùy theo tr ng thái c aăc ăth

- B ch c u t n t i trong máu kho ng 6 ậ 8 gi ,ăsauăđóăxuyên qua m ch máu vào các mô và đóăkho ng 2 ậ 3 ngày (riêng b ch c u lympho có kh n ngăs ng

đ c 100 ậ 300 ngày)

- B ch c uăđ c s n sinh ra t các t bào g c trong t yăđ c aăx ng

- B ch c u b ch tăkhiăc ăth b viêm, nhi m trùng

2.2.3.3 Công th c c a b ch c u

- Tùy theo hình d ng bên ngoài, c u t oăvƠăđ c tính c a b ch c uămƠăng i ta chia chúng thành b ch c u không h t và b ch c u có h t

- B ch c u không h t g m có b ch c u lympho và b ch c u mono

- B ch c u có h t g m có b ch c u trung tính, b ch c uă aăaxităvƠăb ch c uă aă

- Ch căn ngăc a b ch c uăđ c th c hi n là kh n ngăti t ra kháng th , kh

n ngăth căbƠoăđ tiêu h y các vi khu n gây b nh, các ch t l và xác t bào ch t

- S th căbƠoăđ c th c hi n ch y u b i các b ch c u mono, b ch c u trung tính và b ch c uă aăaxit

- Ti u c u sinh ra t nh ng t bào có nhân l n trong tu đ c aăx ngăvƠăb tiêu hu gan và lách

- Ch căn ngăchínhăc a ti u c u là gi i phóng enzim tromboplastinăđ gơyăđôngămáuăkhiăc ăth b ch y máu

- V n chuy n các ch tă dinhă d ng, ch t th i, oxy, cacbonic các ch t này

đ c v n chuy năd i d ng hoà tan ho căd i d ng k t h p v i các ch t có trong huy tăt ngăvƠătrongăh ng c u

- Máu v n chuy n các hoocmon t các tuy n n i ti tăđ năcácăc ăquanămƠănóătácăđ ng,ăđ m b o m i liên h gi a các ph năkhácănhauătrongăc ăth Nh v y, máu đưăthamăgiaăvƠoăvi căđi u hoà các ho tăđ ng c aăc ăth

Ch căn ngănƠyăch y u do b ch c uăđ m nh n, nó ch ng l i s xâm nh p c a các lo i vi sinh v t gây b nh và các y u t có h iăđ i v iăc ăth

Máuăđemănhi t t c ăquanănóngăđ năc ăquanăl nhăh năvƠăđemănhi tăđ c sinh raătrongăc ăth th i ra ngoài Nh v y mà năđ nhăđ c nhi tăđ bênătrongăc ăth và

đ m b oăchoăc ăth thíchănghiăđ c v iăđi u ki n nhi tăđ luônăthayăđ i c a môi

tr ng bên ngoài

Máu b oăđ m h ng tính c a n i môi nh kh n ng đi u hoà s cân b ngăn c

và mu i khoáng, kh n ngăđi u hoà các ph n ngăsinhăhoáăđ gi s cân b ng trong

m iăt ngăquanăgi aăaxităvƠăbaz ătrongăc ăth ; nh đóămƠăđ pH c a máu và môi

tr ngăbênătrongăc ăth luôn năđ nh

- ôngămáuălƠăph n ng b o v , gi choăc ăth kh i b m t máu khi b th ng

- Khiămáuăcònăl uăthôngătrongăh m ch,ămáuăkhôngăđôngălƠădoăb m t bên trong c a thành m chătr nănh n, ti u c u không b v nênăenzymăgơyăđôngămáuătrong ti u c u không ho tăđ ngăđ c,ăđ ng th i do m t s t bào lót m t trong c a thành m ch máu và b ch c u ti t ra ch t ch ngăđôngănênămáuăkhôngăth đôngăđ c

đ c

- Khi m ch máu b rách, các ti u c u b phá v ,ădínhăvƠăđôngăl i b t kín v t

th ngănênămáuăkhôngăch yăraăngoƠiăđ căvƠăc ăth không b m t máu

2.4.2.1 Các y u t thamăgiaăquáătrìnhăđôngămáu

ôngămáuălƠăm t quá trình lý, hoá ph c t p g m nhi u ph n ng liên ti p v i

s tham gia c a các lo i protein khác nhau và có 13 y u t tham gia (xem sách) 2.4.2.2 Cácăgiaiăđo n c aăquáătrìnhăđôngămáu

Cóă3ăgiaiăđ an chính:

* Giaiă đo n 1: s hình thành và gi i phóng enzim tromboplastin (có 2 lo i: tromboplastin ngo i sinh và tromboplastin n i sinh)

- Tromboplastin ngo iăsinhădoămôătrongăc ăth ti t ra khi mô b t năth ng

- Tromboplastin n i sinh do ti u c u ti t ra khi m ch máu b t năth ng

* Giaiăđo n 2: s ho t hoá protrombin

- D i tác d ng c a tromboplastin ho tăđ ng, ch t protrombin có trong huy t

t ngă d ng không ho tăđ ng chuy n hoá thành trombin ho tăđ ng

* Giaiăđo n 3: s t o thành s i fibrin

- D i tác d ng c a trombin, ch t fibrinogen d i d ng hoà tan liên k t l i

v i nhau t o thành các s i m nh fibrin

- Các s i fibrin k t thành m t m ngăl i chen gi a các t bào máu t o thành

c cămáuăđông;ăph n còn l i c a máu g i là huy t thanh

- Trongăquáătrìnhăđôngămáuăcóăs tham gia c a ion canxi

- S ăđ đôngămáu:

Ti u c u v Tromboplastin (ch aă ho tă đ ng) Tromboplastin (ho tă đ ng) Protrombin Trombin Fibrinogen Fibrin Máu l ng Máuăđôngă(c c máu + huy t thanh)

- Nh ng y u t quan tr ngă trongă quáă trìnhă đôngă máuă nh ă Protrombină vƠăFibrinogenăđ c s n xu t gan nên khi gan b m c b nhănh ăviêmăgan,ăx ăgan,ăteoăgan, vàng da c p tính s lƠmăchoămáuăkhóăđông

- Vitamin K kích thích s hình thành các y u t thamăgiaăvƠoăquáătrìnhăđôngămáu Vì v y,ăkhiăc ăth không h p th đ vitaminăKăc ngălƠmăchoămáuăkhóăđông

- Nh ngăng i m c b nhămáuăkhóăđôngă(Hemophilia)ăcóăth b ch y máu kéo dài khi b th ngă (nguyênă nhơnă lƠă doă thi u y u t Antihemophilia (ch t ch ng Hemophilia)

- Khi s l ng ti u c u gi măc ngălƠmăchoămáuăkhóăđông

- Ph i cung c pă đ yă đ các ch t c n thi tă choă c ă th nh ă protein,ă cácă lo i vitamin,ăđ c bi t là Vitamin K, các lo i mu i khoáng, quan tr ng là canxi

- ch ng m tămáu,ănênăb ngăbóăv tăth ngăb ngăbôngăb ngăyăt (b ngăl i, nhám)ă đ ti u c u v nhi u và nhanh t oă đi u ki nă choă máuă nhanhă chóngă đôngăthành c c b t kín v tăth ng

2.5 Nhóm máu và truy n máu

s b ng ngăk t khi g p huy tăt ngăch aăng ngăk t t

- C năc vào 2 y u t nƠyămáuăđ c chia làm 4 nhóm: O, A, B và AB

- Khi truy n máu c năxácăđ nhăng ngăk t nguyên c aăng iăchoăvƠăng ngăk t t c a

ng i nh nă khôngă đ că đ i ngh ch nhau (vi c truy n máu di n ra r t ch m nên

ng ngăk t t c aăng i cho b dòng máu c aăng i nh n pha loãng ngay nên không gơyăng ngăk t h ng c u c aăng i nh n)

- Trong máu c aăđaăs ng i có y u t Rhezus (Rh+)ăvƠăng i không có (Rh-)

- HaiănhómămáuănƠyăc ngăkhôngăth truy năchoănhauă(ng i VN có Rh+

là 99,93% và Rh- là 0,07%)

- Có 3 lo i huy t thanh chu năđ xácăđ nh nhóm máu ng i là anti A, anti B, anti AB

-Trong huy t thanh anti A có ch aăng ngăk t t ,ăantiăBăcóăch aăng ngăk t t ,ăantiăABăcóăch aă ăvƠă

A + ă;ăBă+ă ă:ăbìnhăth ng

Aă+ă ă;ăBă+ă ă:ăng ngăk t

- Xácăđ nh nhóm máu c aăng i c năđ c truy nămáuăđ ch n máu phù h p

- Máuăng i cho không mang m m b nh HIV, viêm gan B

- D ng c truy n máu ph i vô trùng, b oă đ m các tiêu chu n k thu tă đ không lây truy n b nh và làm t c m ch máu

2.6 D ch mô và b ch huy t

- cácăc ăquanăkhácănhauăthìăthƠnhăph n b ch huy tăc ngăkhôngăgi ng nhau

- B ch huy t ch y ra t các ng tiêu hoá ch a nhi u lipit

- B ch huy t trong các m ch b ch huy t gan có ch a nhi u protein

- Ch căn ngăquanătr ng nh t c a b ch huy t là v n chuy n lipit và protêin

C th :

- V n chuy n protein t mô vào máu

- V n chuy n lipit (axit béo và glycerin) t ru t v t nhăm ch ch trên r i theo máuăđ v tim

- Ngoài ra b ch huy t còn tham gia vƠoăquáătrìnhăđi uăhoƠăl ngăn c trong

c ăth và th i m t s s n ph m c aăquáătrìnhătraoăđ i ch t

2.7 Mi n d ch, suy gi m mi n d ch và HIV/AIDS

Mi n d ch là kh n ngăc aăc ăth ch ng l i s nhi m b nh m t cách có hi u

qu Cóă2ăc ăch mi n d ch:

2.7.1.1 H mi n d chăkhôngăđ cătr ng

H mi n d chăkhôngăđ cătr ngăg m có da và Interferon

+ Da: là hàng rào ch ng nhi m trùng và s n xu t các ch t b o v nh :ăch t

nh n, m hôiătrongăđóăcóăch a axit lactic, axit béo các ch tănƠyălƠmăchoăđ pH

xu ng th păđ di tăđ c vi khu n, n m bám vào da ho c kìm hãm s phát tri n và

- Khi vi rút, vi khu n xâm nh păvƠoăc ăth và s n xu tăraăkhángănguyênăthìăc ă

th s n xu t ra kháng th đ ch ng l i

- Kháng th đ c s n xu t ch ng l i s xâm nh p c a vi sinh v t l năđ uăđ c

g iălƠă“ph n ng mi n d chăs ăc p”ăvƠănh ng l n sau g iălƠă“ph n ng mi n d ch

th c p”ă(ph n ng mi n d ch th c p di n ra nhanh chóng và có qui mô l năh nănên ch ng b nh nhanh và tri tăđ h n)

2.7.2.1 Mi n d ch t nhiên (b m sinh)

- Sau khi m c b nh và kh i b nhăthìăng iăđóătrongăsu t cu căđ i ho c trong

th i gian nh tăđ nh không b b nh l n hai (b nhăđ u mùa, s i)

- NgoƠiăraăconăng i t lúcăsinhăraăđưăcóăkh n ngăkhôngăm c m t lo i b nh nƠoăđóăm cădùăđưăcóăti p xúc v iăng i b nh (nhi t thán, l m m long móng) Lo i

mi n d ch này không có tính ch t năđ nh tuy tăđ i và ph thu c vào s căđ kháng

c aăc ăth vƠăcácăđi u ki n c aămôiătr ng

2.7.2.2 Mi n d ch nhân t o.ăPh ngăphápăphòngăb nh

- Mi n d ch nhân t o là kh n ngăphòngăch ng b nhădoăconăng i t o ra b ng cách tiêm ch ng (là hình th c t o ph n ngăs ăc păđ i v i m t lo i tác nhân gây

b nhăđ c thù; nh đóămƠăc ăth hìnhăthƠnhă“tríănh ”ămi n d ch) Có nhi u cách:

- Tiêm nh ng vi sinh v tăđưăch t, không còn kh n ngăgơyăb nhănh ngăv n cònătínhăkhángănguyênăđ kích thích h mi n d ch c a c ăth ho tăđ ngă(th ngăhàn, ho gà, b ch h u)

- Tiêm nh ngăđ c t đưăđ c x lỦănh ngăv năcònăkhángănguyênăđ gây cho

c ăth t o ra mi n d ch ch ng b nh (u n ván)

- Làm gi m ho t l c c a các vi sinh v t còn s ngăđ chúng không còn kh

n ngăgơyăb nh nh ngăv nămangăcácăkhángănguyênătiêmăvƠoăc ăth đ kích thích h

mi n d ch c aăc ăth ho tăđ ng

Câu h i ôn t p

1 T iăsaoăkhiăc ăth m t nhi u máu thì có th b ch t?

2 B ch huy t là gì? Ch căn ngăc a nó trongăc ăth ?

3 Mi n d ch là gì? Có m y lo i mi n d ch?

4 Nhóm máu là gì? Vai trò c aăđôngămáuăđ i v i vi c b o v c ăth

C h ngă3 H TU N HOÀN

* M c tiêu

- SV hi uăđ c vai trò và ho tăđ ng c a h tu n hoàn

- Có c ăs đ nh n bi t m t s b nh c a h tu n hoàn, nguyên nhân gây b nh vƠăc ăch phòng b nh

- V n d ng ki n th căđ áp d ng trong cu c s ng và gi ng d y

3.1 C u t o tim và h th ng m ch máu

ng i

3.1.1 C u t o c a tim

Hình 3.2 C u t o tim

1.ăTơmănh ăph i;ă2.ăTơmănh ătrái;ă3.ăT nhăm ch ch trên;ă4.ă ng m ch ch ;ă5.ă ng

m ch ph i;ă6.ăT nhăm ch ph i;ă7.ăVanăhaiălá;ă8.ăVanăđ ng m ch ch ; 9 Tâm th t trái; 10 Tâm th t ph i;ă11.ăT nhăm ch ch d i;ă12.ăVanăbaălá;ă13.ăVanăđ ng m ch

ph i

3.1.1.1 C u t o

- Tim n m gi a 2 lá ph i, trong l ng ng c,ăh iăl ch v bên trái

- Timăđ c bao b c b i l p màng, d ngăhìnhăchópănón,ăđáyă trênă(đ n 18 - 20

tu i tim phát tri n t iăđaăv kíchăth c và kh iăl ng)

- Tim là m t túi r ng,ăcóăváchăng năchiaătimăthƠnhă2ăn a ph i, trái M i n a

c a tim g m 2 ph n: trênălƠătơmănh , d i là tâm th t

- Gi aătơmănh ăvƠătơmăth t ph i có van 3 lá; gi aătơmănh ăvà tâm th t trái có van 2 lá; gi a các tâm th t v iăđ ng m ch ch và ph i có van bán nguy t (van t chim)

- Thành c a tim g m 3 l p: ngoài cùng là màng liên k t, gi a là l păc ădƠy,ătrong cùng là l p n i mô (là nh ng t bào d p)

3.1.1.3 H th ng t đ ng c a tim

- Trong tim có các h ch t đ ng (nút t đ ng) và h th ng d n truy n xung

đ ng t các h chăđóăđ n các s iăc ătim.ăG m:

- H chăxoangănh :ăn m vùng ti p giáp gi aăt nhăm ch ch trênăvƠătơmănh ăph i (h ch Keith-Flack; ch là h ch Remack)

- Các s i th n kinh c a h ch xoang liên h v iătơmănh ăvƠăh chănh ă- th t; do đóăxungăđ ng phát sinh trong h chăxoangăđ c d n truy n tr c ti p t iătơmănh ăvƠă

h chănh - th t

- H chănh ăth t n m thƠnhătơmănh ăph i, trên n năváchănh -th t

T h chănh -th t xu t phát các h ch t o thành bó His chia thành 2 nhánh ch yăđ n 2 thành tâm th t r i chia thành nhi u nhánh nh ch y t i các s iăc ătim,ăg i là m ng

l i Purking

- H ch xoang và h chănh -th t nh n các s i th n kinh c a dây giao c m và dây

mê t u Bó His ch nh n các s i th n kinh c a dây giao c m

3.1.2 C u t o c a m ch máu

3.1.2.1 C u t o c aăđ ng m ch

- ng m ch là m ch d n máu t tim sang ph i và t timăđ năcácăc ăquan khác,ăcácămôătrongăc ăth

- ng m ch ph i xu t phát t tâm th t ph iăđ aămáuăđiălênăph i

- Khi t i ph i,ăđ ng m ch ph iăchiaălƠmă2ănhánh,ăđiăvƠoă2ăláăph i

- Trong ph iăcácăđ ng m chăđ căchiaăthƠnhăcácăđ ng m ch nh d n và hình thành h th ng mao m ch ph i

- ng m ch ch xu t phát t tâm th t trái

- T đ ng m ch (đm) ch phơnăthƠnhăcácăđ ng m ch l năđiăđ năcácăc ăquanătrongăc ăth

- Cácăđ ng m ch l năphơnăthƠnhăcácăđ ng m ch v a, r iăđ ng m ch nh và

cu iăcùngălƠăđ ng m ch t n.ă(đmăch đ ngăkínhă(đk): 25 30ămm;ăđmăl năđk:ă10 15ămm;ăđmăv a:ă1mm;ăđmănh :ă0,6ămm;ăđmăt n:ă0,03ămm,ădƠyă0,01ămmă(h nă500ătri uăđmăt n nên t ng di n tích 400 cm2 và g p 90 l n ti t di n c aăđm ch )

- Thành c aăđ ng m chăđ c c u t o t 3 l p Ngoài cùng là l p s i x p,

gi a là l păc ătr năvƠătrongăcùngălƠăl p n i mô

- Cácăđ ng m ch l n g nătimăcóătínhăđƠnăh iăcaoăh năsoăv iăđ ng m ch xa tim

3.1.2.2 C u t o c aăt nhăm ch

- T nhăm ch là các m ch d n máu t các mao m ch tr v tim

- H th ngăt nhăm ch c a vòng tu n hoàn l n thu nh n toàn b máuăđ th m giàu CO2 t các mô tr v tơmănh ăph i,ăcònăt nhăm ch ph i thu nh nămáuăđ giàu

O2 t các ph nang ph i tr v tơmănh ătráiăc a tim

- Tr căkhiăđ vƠoătim,ăhaiăt nhăm ch ch trênăvƠăd i h p l i v i nhau t o thƠnhăxoangăt nhăm ch

- ThƠnhăt nhăm ch có c u t oăt ngăt nh ăthƠnhăc aăđ ng m chănh ngăm ng

h n

- i măkhácănhauăc ăb n gi aăt nhăm chăvƠăđ ng m ch là l păc ă gi a c a

t nhăm ch r t m ng (doăđóăkh n ngăcoăbópăvƠăđƠnăh i r t kém,ătrongălòngăcácăt nhă

m ch l n máu ch yăng c chi u tr ng l c có các van t chim có ch căn ngăng nă

c n máu ch yăng c l i)

3.1.2.3 C u t o c a mao m ch

- Mao m ch là nh ng m chămáuăđ c phân nhánh t đ ng m ch t n, n iăđ ng

m ch v iăt nhăm ch Là nh ng m ch máu nh ,ăđ ng kính 8 µmădƠiă0,3ămm,ăđ ng kính ch đ cho m t h ng c u di chuy n (m tăth ng không th th yăđ c) Thành

r t m ng, dày 0,2 µm và có c u t o ch m t l p t bào bi u bì d p Trên thành mao

m ch có nhi u l nh và các túi m bào nên quáătrìnhătraoăđ i ch t có th di n ra d dàng

- Các mao m ch n i v i nhau thành m ngăl i gi aăđ ng m chăvƠăt nhăm ch

ng i s l ng mao m ch t 10 - 12 t nên chúng phân thành m t m ngăl i dày

đ c kh p m iăn iătrongăc ăth

- Tu theo m căđ traoăđ i ch t c a t ngăc ăquanămƠăs l ng, hình dáng, kíchăth c mao m ch có khác nhau (ví d : s mao m ch trên 1mm2 trongăc ătimănhi uăh năc ăvơnă2ăl n)

3.2 Các vòng tu n hoàn

3.2.1 Vòng tu n hoàn l n

- Tim và các m ch máu t o thành m t h th ng kín g m 2 vòng tu n hoàn

- Vòng tu n hoàn t tâm th t trái c aătimăđ aămáuăđiăkh p m iăn iătrongăc ă

th r i tr v tơmănh ăph i c aătimăđ c g i là vòng tu n hoàn l n

- Vòng tu n hoàn l n có nhi m v đ aămáuăgiƠuăO2 và ch tădinhăd ng t tim

đ năcácăc ăquan, các mô, các t bào và thu nh n khí CO2 và các ch t th i t các t bào, các mô r iăđ aăv tim

3.2.2 Vòng tu n hoàn nh

- Vòng tu n hoàn nh xu t phát t tâm th t ph i c aătimăđ vƠoăđ ng m ch

ph iăđ n ph iăđ th i khí CO2 và nh n O2 theoăt nhăm ch ph iăđ vƠoătơmănh ătráiă

c a tim

3.3 Ho tăđ ng c a tim

3.3.1.1 Tínhăh ngăph n c aăc ătim

- Bi u hi nătínhăh ngăph n c a tim là s co bóp

- Khiăc ngăđ kíchăthíchăd iăng ng,ăc ătimăhoƠnătoƠnăkhông h ngăph n và không co

- Khiăc ngăđ kíchăthíchăđ tăđ năng ng,ăc ătimăs coăđ n m c t iăđa

- Khiăt ngăc ngăđ kíchăthíchălênătrênăng ng, s c co c aăc ătimăc ngăch

m cănh ăkhiăkíchăthíchăđ t t iăng ngămƠăkhôngăt ngăthêm

- Nh ăv y,ăc ătimăho tăđ ng theo qui lu tă“khôngăho c t t c ”.ă căđi m này khác v i s co c aăc ăvơnă(s d ăc ătimăcóăquiălu t ho tăđ ng không gi ng v iăc ăvân là do v m t c u t oăvƠăc ăch h ngăph n c aăc ătimăcóănh ngăđ căđi m khác

v iăc ăvơn)

- C ăvơnăg m nhi u s i riêng bi t,ăđ căng năcáchăv i nhau b iăcácămƠngăc ăCác s iăc ăvơnăcóăng ngăkíchăthíchăkhácănhauănênăh ngăph n phát sinh trong các

s iăc ăkhôngăđ ng th iăvƠăđ ng t c

- Các s iăc ătimăkhôngăhoƠnătoƠnătáchăbi tănhauămƠăchúngăđ c c u t oănh ă

m t liên bào nên ho tăđ ng c a chúng th ng nh t v iănhauăvƠăđ ng b nh ăm t t bào

3.3.1.2 Tínhătr ăc a tim

- Tínhăh ngăph năthayăđ i tu theoăcácăgiaiăđo n ho tăđ ng c a tim

- Trong th iăgianătimăco,ăc ătimăkhôngătr l iăđ i v iăcácăkíchăthíchăkhác:ăđóălƠăgiai đo nă“tr ătuy tăđ i”

- Trong th iăgianătimăđangădưn,ătimăcóăth tr l i v i kích thích m iăcóăc ng

đ caoăh năc ngăđ ng ngăbìnhăth ng b ng m t nh p co ph ă óălƠăgiaiăđo n

“tr ăt ngăđ i”ăc aăc ătim

- Sauăgiaiăđo nătr ăt ngăđ iălƠăgiaiăđo năh ngăv ng Lúc này dù kích thích cóăc ngăđ d iăng ngăc ngăcóăth gây co tim

- Do di n bi n c aăquáătrìnhăh ngăph nănh ăv yămƠăc ătimăcóătínhătr ătheoăchuă

k

- Nh cóătínhătr ătheoăchuăk và th iăgianătr ăkháădƠiănênăc ătimăkhôngăb co

c ngănh ăc ăvơn,ăđ m b oăl uăthôngămáuăth ng xuyên c a tim

* Pha tâm thu

- Pha tâm thu kéo dài 0,4 giây

- Kh iăđ u m t chu kì tim là s coătơmănh ă(0,1ăgiơy).ăLúcănƠyăvanănh ă- th t

m , máu t tơmănh ăđ xu ng tâm th t, áp l c trong tâm nh l năh nătrongăxoangă

t nhăm ch nên van gi aăxoangăt nhăm chăvƠătơmănh ăđóngăng năc n máu t tơmănh ăkhông ch yăng căvƠoăt nhăm chăđ c.ăSauăđóătơmănh ădưnăvƠămáuăt nhăm ch ch y vƠoătơmănh

- Khiătơmănh ăb tăđ u dãn thì tâm th t co (0,3 giây)

- Van gi a tâm th tăvƠăđ ng m ch ch ,ăđ ng m ch ph i m máu t tâm th t

- Ti pătheoălƠăgiaiăđo n tâm th t dãn, lúc này áp l c trong tâm th t gi m xu ng

th pă h nă ápă l că trongă tơmă nh ă lƠmă choă vană nh ă - th t m , máu t tơmă nh ă ch y

xu ng tâm th t

- LúcănƠyătơmănh ăb tăđ u co và m t chu kì tim m i l i b tăđ u

- Nh ăv y, trong m tăchuăkìătim,ătơmănh ăco 0,1 giây r i ngh 0,7 giây, tâm th t

co 0,3 giây r i ngh 0,5 giây (b i vì khi tâm nh co thì tâm th t v năđangădưn)

- Nh s luân phiên nh p nhàng gi a tr ng thái ho tăđ ng và tr ng thái ngh

ng iănh ăv y nên tim có th co bóp liên t c su tăđ i,ăđ m b o s s ngăchoăc ăth

* Chuy năđ ng máu trong tim và vai trò c a tim

- Doăc ăch ho tăđ ng c aătimănh ătrênănênămáuăch ch y theo m t chi u t

t nhăm ch v tơmănh ,ăt tơmănh ăxu ng tâm th t r i t tâm th tăsangăđ ng m ch

* Ti ng tim

- t tai vào ng c trái (ho c ng nghe)ăngheărõă2ăơmăthanhăđ p c a tim

- Ti ng th nh t, còn g i là ti ngătơmăthu,ăphátăraălƠădoăđóngăvanănh ăth t (do vanănh ăth tăđóngăvƠăc ătơmăth t co), nghe âm thanh m nh, tr m và dài, th i gian 0,08 ậ 0,12 giây

- Ti ng th hai, còn g i là ti ng tơmătr ng,ăphátăraădoăđóngăvanăđ ng m ch

ch (nghe nh , thanh và ng n), th i gian 0,05 ậ 0,08 giây

3.3.2.2 T n s tim

Là s l n tim co bóp trong m t phút

- ng iăt ng thành t n s tim c a nam là 70 ậ 80 nh p/phút và c a n là 75

- 85 nh p/phút

- T n s tim có th thayăđ i và ph thu c vào tr ng thái tâm, sinh lí khác nhau

c aăc ăth ă(khiălaoăđ ng n ng có th đ p 120 ậ 130 l n,các v năđ ng viên rèn luy n

t t 60 - 70 l n,ăkhiăc ăth b s t nhi tăt ngă10C thìătimăđ p nhanh thêm t 8 - 12

(trongăđó:ăQălƠăth tích phút, Qs là th tích tâm thu,fc là t n s c a tim)

- Th tích tâm thu ng i lúc ngh ng iălƠă60-70 ml và t n s tim trung bình

là 70 l n/phút

- Th tích tâm thu còn ph thu căvƠoăkíchăth c và tr ngăl ngăc ăth

- Th tíchătơmăthuăt ngănhi u khi ho tăđ ng m nh,ăđ c bi tălƠăkhiălaoăđ ng

* Công c a tim

- Công c a tim (kí hi u W) là t ngăn ngăl ng tim s d ng trong m t phút (bao g m th n ngădùngăđ th ng áp l c máu s năcóătrongăđ ng m chăvƠăđ ngăn ngă

c a dòng máu ch y trong m ch máu)

Theo công th c:ăWă=ăPăxăVă(trongăđó:ăPălƠăápăsu t máu đ ng m ch,ăđ c tính b ng chi u cao (cm) c a c tămáuăđ c t ng ra khi tim co (áp su t c a máu tác

đ ng vào thành m ch); V là th tích tâm thu (l ng máu t tim t ng ra)

3.4 Quá trình v n chuy n máu trong h th ng m ch

- L uăl ng c a dòng máu d ch chuy nătrongăđ ng m chăđ căxácăđ nh b i

hi u s áp l c gi aăđo năđ uăvƠăđo n cu i c aăđ ng m ch và l c c n c a dòng máu Theo công th c:

: P1ậ P2

Q =

R

- Trongăđó:ăQălƠăkh iăl ng d ch; P1 ậ P2 là hi u s áp l c gi aăhaiăđ u ng (

đ ng m ch ch vƠăxoangăt nhăm ch); R là s c c n c a dòng máu

- S c c n c a dòng t l thu n v i chi u dài ngăvƠăđ quánh c a d ch, t l ngh ch v iăđ ng kính c a m ch máu

- Nguyên nhân làm cho t căđ dòng máu ch y trong h đ ng m ch gi m d n là doăcácăđ ng m ch ngày càng phân nhánh và t ng ti t di n này càng r ng

- T nhăm ch d n máu t các mao m ch t bào, mô tr v tim

- Ti t di nă t nhă m ch l nă h nă đ ng m ch nên t că đ máuă trongă t nhă m ch

t ngăđ i ch m

- Máu ch yăđ cătrongăcácăt nhăm ch v tim nh các y u t :

+ S căđ y c a tim (c n ph iătiêuăhaoăn ngăl ng)

+ S c hút c a l ng ng c (khi hít vào và th ra)

+ S c d năđ yăkhiăcoăc ă(khiăc ăcoăho c dãn t o nên s căhút,ăđ y)

+ Tác d ng c a tr ngătr ngăvƠăđ ng m chă(đ ng m chăđ p s tácăđ ng lên

t nhăm ch)

+ Tác d ng c a các van t chim.ă(cácăt nhăm ch d i tim)

- NgoƠiăra,ăkhiătơmănh ădưnălƠmăh áp l cătrongătơmănh ,ăt oăđi u ki n cho máu

ch y v tim

3.4.3 Quá trình v n chuy n máu trong mao m ch

- Mao m ch d n máu t đ ng m chăsangăt nhăm ch.ăLƠăn iădi n ra quá trình traoăđ i ch t gi a máu và các mô (có kho ng 12 t mao m ch v i t ng ti t di n kho ng 6000 cm2)

- Máu ch y trong mao m ch là do l căđ y c a tim và s chênh l ch huy t áp haiăđ u c a mao m ch

- Áp l c máu trong mao m ch có tác d ngăđ yăn căraăngoƠi.ăNh ngăápăl c keo c a máu l i có tác d ngăkéoăn c vào mao m ch K t qu lƠăl ngăn c trong mao m chăkhôngăđ i

- N c đ cătraoăđ i qua mao m ch và cùng v i nó là s traoăđ i ch t.(n u

l ngăn c ra kh i mao m ch nhi uăh năl ngăn c vào trong mao m ch thì x y ra

hi năt ng phù n )

- L ng máu cung c păchoăcácăc ăquanăkhôngăph thu c v iăkíchăth c và

kh iăl ng mà ph thu c vào ch căn ngăvƠătr ng thái ho tăđ ng c a chúng (vd: não

ch chi m 2% kh iăl ngăc ăth nh ngăđ c cung c pă14%ăl ngămáuădoătimăb mă

ra, kho ng 1000 lít/ngày)

- S tu n hoàn máu còn ph thu c vào tr ng thái ho tăđ ng c aăc ăth

3.5 Huy t áp

- Máu ch y trong m ch v i m t áp l c nh tăđ nh g i là huy t áp (áp l c c a máuătácăđ ng vào thành m ch)

- Huy t áp là k t qu t ng h p c a các y u t tu n hoàn: s c co bóp c a tim,

s c c n c a dòng máu, kh iăl ngămáuăvƠăđ quánh c a máu

- Huy t áp khi tim co và dãn không gi ng nhau

- Huy t áp pha tâm thu do s co bóp c a tim t o nên g i là huy t áp t iăđa,ăhuy t áp phaătơmătr ngălƠăhuy t áp t i thi u

- Huy t áp gi m d n t cácăđ ng m ch g nătimăđ năcácăđ ng m ch nh , mao

m chăvƠăt nhăm ch xa tim (do l căđ y c a tim gi m d n)

- ng iătr ngăthƠnh,ătrongăđi u ki n ngh ng iăbìnhăth ng, huy t áp tâm thu là 110 - 120 mmHg, huy tăápătơmătr ngălƠă70ă- 80 mmHg.(n u huy t áp hi u

s th p (kho ng 20 mmHg, g i là k t huy t áp, thì máu hoàn toàn tr )

- Huy t áp ph thu c vào tu i và bi năđ i có tính ch t chu k ă(d i 18 tu i

- SóngăPă(+)ălƠăđi n ho tăđ ng c aătơmănh ă(th i gian 0,08 ậ 0,1 giây)

- Ph c h p QRS lƠăđi n ho tăđ ng c a tâm th t (0,07 ậ 0,1 giây)

- Sóng T (+) là sóng tái phân c c (h i ph c)

- Kho ng PQ là th i gian c n thi tăđ h ngăph n truy n t tơmănh ăxu ng tâm

th t (0,12 ậ 0,18 s)

- Kho ng QT là th iăgianătơmăthuăđi n h c c a tim (0,3 ậ 0,42 s)

- Ghiăđi n tim là m tăph ngăphápăr t quan tr ngăđ theo dõi ho tăđ ng c a tim (s thayăđ i các ch s đi n tim có th bi t v tr ng thái b nh lí c a tim)

3.7.1.1.ă i u hoà b ng th n kinh

- Cácăxungăđ ngăđi u hoà ho tăđ ng c a tim xu t phát t h th n kinh trung ng,ăch y trên hai lo i dây th năkinhădinhăd ng là dây th năkinhăđ i giao c m (phó giao c m) và dây th n kinh giao c m

* Dây th năkinhăđ i giao c m (phó giao c m)

- Các s i th năkinhăđ i giao c m xu t phát t nhân c a dây th n kinh mê t u (ph v ) n m hành tu

- Nó có tác d ng gây c ch ho tăđ ng tim (gi m kh n ngăh ngăph n, gi m

c ngăđ co bóp, gi m t căđ d n truy năh ngăph nătrongăc ătim và gi m t n s co tim)

- u t n cùng các s i th n kinh ti t ra ch t axetincolin làm gi m ho tăđ ng

c a tim

* Dây th n kinh giao c m

Dây th n kinh giao c m có tác d ngălƠmăh ngăph n ho tăđ ngătimă(t ngăc ng

đ coăbóp,ăt ngăt căđ d n truy năh ngăph nătrongăc ătim) u t n cùng các s i giao c m ti t ra ch t adrenalin, có tác d ngăt ngăc ng ho tăđ ng c a tim

* Các ph n x c a tim

- Các th quan áp l c (n m quaiăđ ng m ch ch ,ăquanhătơmănh ăph i) có tác

d ngăđi u hoà ho tăđ ng c a tim

3.7.1.2 i u hoà b ng th d ch

* Các ch tălƠmăt ngăho tăđ ng c a tim

- Nh ăadrenalin (do tuy n trên th n ti t ra), tyroxin (do tuy n giáp), glucagon (c a tuy n tu ), CO2, canxi

- Dây dãn m ch thu c h đ i giao c m

- Trung khu dãn m ch n m hành tu vƠăđo n cùng c a tu s ng

- Các s i th n kinh dãn m chăth ngăđiăcùngăv i các s i th n kinh co m ch

* Tác d ng ph n x

Các ph n x gi m nhpătimăth ng có tác d ng dãn m ch

3.7.2.2 i u hoà b ng th d ch

* Các ch t gây co m ch g m: adrenalin, renin, vazopréin (ADH), seretodin

* Các ch t gây dãn m ch g m: axetincolin, histamin và bradykinin

- Lách ch a 500 ml máu Lách chuy n máu vào vòng tu n hoàn m tăkhiăc ăth

m t máu (khi áp su t khí tr i gi m,ăkhiăc th nhi măđ c khí CO2, khi gây mê b ng ete ho c clorofom và khi h c ăho tăđ ng m nh)

- Khi m tăc ăquanălƠmăvi c nhi uăthìătrongăc ăth có s phân b l i máu, dòng máuăđ năđóăs t ngălên

- Khiăc ăth m t máu, huy t áp gi m,ăc ăth đ i phó l i b ng m t lo t ph n ng: Tuy năth ng th n ti t adrenalin, tuy n yên ti t vazopresin gây co m chăđ làm gi măl ng máu ch yăraăngoƠi,ătimăđ p nhanh, m nhăh n,ămáuăt cácăkhoăl uă

tr đ căhuyăđ ngăthƠnhămáuăl uăthông,ăd ch gian bào th măthêmăvƠoămáuăđ t ngă

kh i l ng máu

- Nh ngăn u m t máu quá nhi uă(1/2ăl ng máu) thì huy t áp s gi m m nh,

có th gi măđ n 0 và gây ch t

3.8 Tu n hoàn thai

- Máu m và máu con không ti p xúc tr c ti p v i nhau S traoăđ i ch tăđ c

th c hi n qua màng mao m ch c a m và c a con t i nhau thai

- Máu m b tăđ u nuôi thai t tháng th hai, khi h m ch c a thai b tăđ u hình thành

- Máu giàu ch tădinhăd ng và O2 t nhau t iăthaiăquaăt nhăm ch r n

- T t nhăm ch r n chia m t nhánh qua gan r i t t c đ vƠoăt nhăm ch ch

d iăđ v tim

- Ph n l n máu t tơmănh ăph iăquaă“l b u d c”ăsangătơmănh ătrái,ăr i xu ng tâm th t trái và d năvƠoăđ ng m ch ch

- M t ph n nh máu máu t tơmănh ăph i xu ng tâm th t ph i r iăvƠoăđ ng

m ch ph i Ph n l năl ng máu này ch y qua ngăBôătanăvƠoăđ ng m ch ch , m t

ph n nh lên ph i r i v tơmănh ătráiăc a tim (ph iălúcănƠyăch aăcóăs traoăđ i khí)

- Kho ngă1/3ăl ngămáuăsauăkhiătraoăđ i v i các ph năbênăd i c a thân sau đóăđ vƠoăt nhăm ch ch d i, còn ph n l n (kho ng 2/3) theoăhaiăđ ng m ch r n

đ v nhau thai

- Khiăđ a tr raăđ i, cu ng r n b c t, s traoăđ i khí O2 và CO2 v i máu m không còn Khí CO2 tích lu trong máu c a tr t ngălên,ăkíchăthíchătrungăkhuăhôăh p gơyăđ ng tác hít vào Ph i và các mao m ch ph iăđ c kéo c ng,ămáuătrongăđ ng

m chăđ n ph iăđ c hút vào trong các mao m ch ph i

- Máu t ph i ch y v đ yătơmănh ătrái,ăápăl cătrongătơmănh ătráiăt ngăcaoălƠmă

ng năc n lu ng máu t tơmănh ăph i ch y sang và tu n hoàn tr b tăđ u xu t hi n

- M ch nhau, ng Bô tan và l b u d c tiêu bi n d n sau vài tu n

3.9 Tu n hoàn b ch huy t

- H b ch huy t ho tăđ ngănh ăm tăc ăch h tr ,ăđ aătr l i máu m tăl ng

d ch và m tăl ng protein t cácăkhoangăgianăbƠo.ăDoăđó,ătu n hoàn b ch huy t tham gia vào vi căđi u hoƠăhƠmăl ng protein và th tích c a d ch gian bào

- B ch huy t t mô th m liên t c vào m ngăl i mao m ch b ch huy t, t đóăvào các m ch b ch huy t l năh năvƠăt p trung vào hai m ch b ch huy t l n là m ch

ng c trái và m ch c , cu iăcùngăvƠoăt nhăm ch ch

- Trênăđ ngăđi,ăcácăm ch b ch huy tăđiăquaăcácăh ch b ch huy t Trong các

h ch b ch huy t có các limpho bào làm nhi m v th c bào các vi khu n l ( ng i,

m i ngày có kho ng 1200 ậ 1600 ml d ch b ch huy tăđ vào h tu n hoàn máu)

- L uăl ng b ch huy t ph thu c vào s coăc ,ăs v năđ ngătrongăc ăth , huy t áp và kh iăl ng máu tu n hoàn trong m ch

3.10 M t s b nh v h tu n hoàn

nhi u d năđ n huy t áp gi m )

- Huy t áp cao: là huy t áp có tr s caoăkhiăc ăth ngh ng i

- X ă c ngă đ ng m ch: làm cho m ch máu b h p,ă x ă c ng và v a ra (do colesterol và ion canxi ng măvƠoăthƠnhăđ ng m ch t o ra)

- Nh iă máuăc ătim: nguyên nhân ch y uălƠădoăcolesterolălƠmăx ăc ng, t c ngh năđ ng m chăvƠnhătimă(doălaoăđ ngăquáăc ngăth ng ho c xúc c m quá m c)

Câu h i ôn t p

1 căđi m c u t o và ho tăđ ng c aăc ătim?

2 M t chu k tim di năraănh ăth nào? Vai trò c a các van tim trong tu n hoàn máu

3 Huy t áp là gì? Huy t áp ph thu c vào nh ng y u t nào?

4 căđi m tu n hoàn thai nhi

Ch ngă4.ăH HÔ H P

* M c tiêu

- Sv bi t đ c c u t o và nêu rõ vai trò c a ch căn ngăhôăh păđ i v iăc ăth

- Hi u đ c nh ngănétăc ăb n v m t s b nh c a h hô h p, nguyên nhân gây

b nhăvƠăc ăch phòng b nh trong nh ngăđi u ki n cho phép

- Bi t v n d ngăđ c các ki n th c trong gi ng d yăvƠăđ i s ng

- M iălƠăc a ngõ c aăđ ng hô h p Không khí t ngoài qua hai l m iăvƠoăxoangă

m i,ăr i t xoangăm iăxu ng h u r i theo khí qu n vào ph i

- Xoangăm iălƠăm t khoang r ng,ăđ căng năcáchăv i xoang mi ng b ng kh u cái

- Váchăm iădoăx ngăláămíaăvƠăm nh th ng c a x ngăsƠngăt o thành, chia xoangăm iăthƠnhăhaiăbên,ăg i là hai h m i.ă

- Trên b m t niêm m căm iăcóănhi u lông nh , có tác d ngăng năc n, không cho các v t nh và b i ngoài l tăvƠoătrongăm i

- Bên trong l p niêm m c c aăxoangăm iălƠăh th ng mao m ch và các tuy n

ti t ra d chănhƠyădƠyăđ c

- Nh có c u t oănh ăv y mà khi th ,ăkhôngăkhíăđiăquaăxoangăm iăv i t căđ

ch m và b xáo tr n K t qu lƠăkhôngăkhíă đưăđ c l c s ch,làm măvƠăs i m

tr căkhiăđiăvƠoăph i

- Trongăxoangăm iăcònăcóăcácăc ăquan th c m kh uăgiác,ăgiúpăc ăth c m

nh năđ c các mùi có trong không khí khi hít vào (n u ng i th yămùiă“khóăch u”ăthì có th gây ra ph n x ng ng th ho c h tăh i)

- M iăthôngăv iăxoangăhƠmătrên,ăxoangăb m, xoang sàng, xoang trán và m t (nh m t ng nh )

4.1.1.2 C u t o c a h u

- H u n m phíaătr c c t s ng, dài kho ngă12ăcm.ă ơyălƠăngưăt ăc a hai

đ ng: mi ng - th c qu năvƠăm iă- khí qu n

- Ph năd i c a h u chia thành hai ng: ng phía sau d n th că năxu ng th c

qu n, ngăphíaătr c d n không khí xu ng thanh qu n

- Hai bên thành h u có các tuy n h nhă nhơnă (amidan),ă lƠă n iă t p trung các lympho bào có kh n ngătiêuădi t vi khu năđ t nh păquaăm iăho c mi ng

- Thanh qu n v aălƠăđ ng d n khí, v aălƠăc ăquanăphátăơm

- Thanh qu n g m có b năx ngăs n, n i v i nhau m tăcáchăc ăđ ng b i các dây ch ngăvƠăcácăc

- Bên trên s n giáp có n p thanh qu n, có tác d ngăđ yăđ ng vào thanh qu n khi nu t th că n

- thanh qu năcóăcácăc ăvƠădơyăthanhăơmă(t tr c ra sau) L iăđiăquaăgi a các dây thanh âm g i là khe thanh môn

- KhiăvƠoăđ n xoang ng c thì khí qu n chia làm haiănhánhăđiăvƠoăhaiăláăph i

- Gi a hai lá ph i là khoang trung th t ch a tim

- Kh iăl ng kho ng 1000 g (ph i ph i l năh nătrái)

- ph i có các rãnh liên thu , chia ph i bên ph i thành 3 thu , ph i trái 2 thu

- Các thu ph i l i chia thành nhi u ti u thu

- Ph iăđ c hai màng ph i là lá t ng và lá thành bao b c (lá t ng bao b c m t ngoài c a ph i và lá thành dính vào thành c a khoang ng c)

- Hai lá này áp sát nhau và khép kín t o nên xoang màng ph i (trong xoang

ch a ch t d ch, làm cho lá t ng và lá thành d dƠngătr t lên nhau)

- Áp su t trong xoang màng ph i luôn nh h năápăsu t c a khí quy n nên g i

là áp su t âm (khi l ng ng c b th ng, không khí tràn vào xoang màng ph i, làm cho áp l c trong ph i cân b ng v i áp l c trong xoang nên ph i không th th c hi n

ch căn ngătraoăđ i khí)

- KhiăvƠoăđ n ph i, các ph qu n g c ti p t c phân nhánh thành các ph qu n thu điăvƠoăcácăthu ph i

- Ph qu n g c bên ph i chia thành ba nhánh và bên trái chia thành hai nhánh

- KhiăvƠoăđ n các thu ph i, các ph qu n thu ti p t căphơnănhánhăđ t o thành các ti u ph qu n, r i cu i cùng phân thành các ph qu n t n

- Ph qu n t n ti p t căphơnănhánhăđ t o thành các ng túi ph i n i li n v i các ph nang

- Thành ph nang r t m ng, dày kho ng 0,7 µm ch a nhi u s iăđƠnăh i, bao quanh là m ngăl i mao m chădƠyăđ c,ăđ m b o cho s traoăđ iăkhíăđ c thu n l i (s l ng ph nang kho ng 750 tri u, làm cho b m t hô h păt ngăđ n 30 m2 khi th

ra và 100 m2 khi hít vào)

- S traoăđ iăkhíăđ c th c hiên qua b m t ti p xúc gi a ph nang và mao

m ch, ch y u b ngăc ăch khuy ch tán

- Vi căđ i m i không khí trong ph iăđ c th c hi năquaăđ ng tác th nh c

đ ng c a các c ăhôăh p v i s luân phiên nh p nhàng gi aăđ ng tác hít vào và th

ra

4.2.1.1 ng tác hít vào

- HítăvƠoăđ c th c hi nădoăcácăc ăhítăvƠoăcoăl i,ălƠmăt ngăth tích c a l ng

ng c theo c ba chi u:ătrênăd i,ătr c sau và chi u ngang

- Khi hít vào, c ăhoƠnhăcoănênădi nătíchăc ăhoƠnhăgi m,ăc ăhoƠnhăng năđiăvƠă

h th p xu ng, làm cho th tích l ng ng căt ngătheoăchi uătrênăd i

- Khiă hítă vƠo,ă c ă liênă s n ngoài co, nâng x ngă s n lên và chuy n sang

tr ng thái n măngang,ăđ yăx ngă c v phíaătr c, làm cho th tích l ng ng căt ngătheo chi u ngang và chi uătr c sau

- K t qu là th tích l ng ng căt ngălƠmăchoăph i n ra.ăDoăđó,ăápăl c trong

ph i gi m và nh h năápăl c c a không khí, nên không khí t môiătr ng bên ngoài tràn vào trong ph i

- Khi hít vào g ng s căngoƠiăc ăhoƠnhăvƠăc ăliênăs n ngoài (co t iăđa),ăcònă

có s tham gia c aăc ă căđònăch m,ăc ăng c l năvƠăc ăb ng (làm cho th tích l ng

ng căt ngăthêmă2000ăml)ă

4.2.1.2.ă ng tác th ra

- Th raăthôngăth ng là m tăđ ng tác th đ ng và khôngătiêuăhaoăn ngăl ng coăc ăX y ra,ăngayăsauăkhiăcácăc ăliênăs năngoƠiăvƠăc ăhoƠnhăng ng co tr v v tríăbanăđ u

- K t qu là th tích l ng ng c gi m, ép lên ph i, làm cho áp su t trong ph i

t ngăvƠăkhôngăkhíătrongăph i b đ y ra ngoài

- Khi th ra g ng s c,ăcácăc ăliênăs n trong co cùng v i s tham gia c a các

c ăh s n,ăcácăs năx n h th p xu ngăh n,ălƠmăchoăth tích l ng ng c gi m (theo chi u ngang và chi uătr căsau),ădoăđóăl ng khí t ph iăđ căđ y ra nhi u

- Nh p th ph thu căvƠoăkíchăth căc ăth , vào l a tu i, vào tr ng thái tâm sinh lý và khí h uă(khiălaoăđ ng có th t ngă30-40 l n/phut, mùa hè nh p th cao

h nămùaăđông,ătr em nh p th caoăh năng i l n)

- Th sâu s giúp cho m tăl ng l năkhôngăkhíăvƠoăđ n ph i, làm cho các ph nang n r ngăh n,ăt oăđi u ki n cho s traoăđ i khí gi a ph nang và máu di n ra d dƠngăh n

- S traoăđ i khí ph i và mô ch y uătheoăc ăch khuy ch tán

- Chi u khuy ch tán ph thu c vào áp su tăđ tătr ngăchoăt ng lo i khí, theo qui lu t là khuy ch tán t n iăcóăápăsu tăcaoăđ năn iăcóăápăsu t th p

- Áp su t CO2 trong mao m ch ph iăcaoăh nătrongăph nang 6 mmHg, nên

CO2 khuy ch tán t mao m ch ph i vào ph nang

- Sau khi vào mao m ch, O2 k t h p v iăHbăđ v n chuy n v tim, r i t đóăt i các b ph nătrongăc ăth

4.2.2.2 Traoăđ i khí mô

- Áp su t O2 trongămáuăđ ng m chăđ n mô là 100 mmHg, trong t bào là 20 mmHg B i v y, O2 khuy ch tán qua màng mao m ch vào trong t bào

- Trongăkhiăđó,ăápăsu t CO2 trong t bào là 60 mmHg, còn trong mao m ch là

40 mmHg, nên CO2 khuy ch tán qua màng t bào vào máu

4.2.3.1 V n chuy n O2:

- Khi vào trong máu, O2 d ng hoà tan và d ng k t h p v i Hb (d ng hoà tan

ch chi m m t t l r t nh , còn h u h t d ng k t h p v i Hb)

Hb + O2 HbO2