Môi trường và con người, bài giảng cho sinh viên

Môi trường và con người, bài giảng cho sinh viên là bộ tài liệu hay và rất hữu ích cho các bạn sinh viên và quý bạn đọc quan tâm. Đây là tài liệu hay trong Bộ tài liệu sưu tập gồm nhiều Bài tập THCS, THPT, luyện thi THPT Quốc gia, Giáo án, Luận văn, Khoá luận, Tiểu luận…và nhiều Giáo trình Đại học, cao đẳng của nhiều lĩnh vực: Toán, Lý, Hoá, Sinh…. Đây là nguồn tài liệu quý giá đầy đủ và rất cần thiết đối với các bạn sinh viên, học sinh, quý phụ huynh, quý đồng nghiệp và các giáo sinh tham khảo học tập. Xuất phát từ quá trình tìm tòi, trao đổi tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng để có được tài liệu mình cần và đủ là một điều không dễ, tốn nhiều thời gian, vì vậy, với mong muốn giúp bạn, giúp mình tôi tổng hợp và chuyển tải lên để quý vị tham khảo. Qua đây cũng gởi lời cảm ơn đến tác giả các bài viết liên quan đã tạo điều kiện cho chúng tôi có bộ sưu tập này. Trên tinh thần tôn trọng tác giả, chúng tôi vẫn giữ nguyên bản gốc. Trân trọng. ĐỊA CHỈ DANH MỤC TẠI LIỆU CẦN THAM KHẢO http:123doc.vntrangcanhan348169nguyenductrung.htm hoặc Đường dẫn: google > 123doc > Nguyễn Đức Trung > Tất cả (chọn mục Thành viên)

TR NGă IăH CăPH MăV Nă NG

KHOAăK ăTHU TăCÔNGăNGH

B MỌN NỌNG LỂM NG -o0o -

PH MăNGHIă(CH ăBIểN)

PH MăTHANHăHÙNG, TR NGăTH ăBÍCHăH NG,

TR NGăTH ăM ăANH, PHAN Ý NHI, NGUY NăMINHăC N

BÀI GI NG:

L I NịI U

Trong giai đo n hi n nay, quá trình phát tri n kinh t - xã h i đã làm phát sinh nhi u v n đ môi tr ng gây nh h ng đ n ch t l ng cu c s ng c a ph n

l n c dân trên trái đ t S thi t hi u bi t v môi tr ng và giáo d c b o v môi

tr ng là m t trong nh ng nguyên nhân chính gây nên ô nhi m và suy thoái môi

tr ng; tài nguyên thiên nhiên; các v n đ ô nhi m môi tr ng và các cách ti p c n

b o v môi tr ng h ng đ n s phát tri n b n v ng, môn Môi tr ng và Con

ng i nh m m c đích nâng cao nh n th c c a ng i h c v các v n đ v môi

tr ng trong m i quan h v i con ng i và trang b cho ng i h c nh ng k n ng

và kh n ng hành đ ng c th vì môi tr ng, cùng v i chi n l c b o v môi

tr ng và phát tri n b n v ng n c ta góp ph n chung tay b o v trái đ t – ngôi nhà chung c a chúng ta

Môn h c đ c biên so n đ gi ng d y cho sinh viên b c cao đ ng và đ i h c

c a các kh i s ph m, k thu t, kinh t , công ngh thông tin…

M c dù ban bi n so n đã có nhi u c g ng, song thi u sót v n là đi u không

th tránh kh i Vì v y, r t chân thành nh n đ c s đóng góp c a đ c gi

Nhóm biên so n

M C L C

Ch ng 1 CỄC KHỄI NI M VÀ THÀNH PH N C B N C A MỌI

TR NG 5

1.1.ăKháiăni măv ămôiătr ng 5

1.2.ăPhơnălo iămôiătr ng 5

1.3.ăQuanăh ăgi aăconăng iăvƠămôiătr ng 5

1.4.ăCácăch căn ngăch ăy uăc aămôiătr ng 6

1.4.1.ăMôiătr ngălƠăkhôngăgianăs ngăc aăconăng iăvƠăcácăloƠiăsinhăv t 6

1.4.2.ăMôiătr ngălƠăn iăcungăc pătƠiănguyênăc năthi tăchoăđ iăs ngăvƠăho tă đ ngăs năxu tăc aăconăng i 6

1.4.3.ăMôiătr ngălƠăn iăch aăđ ngăcácăch tăph ăth i 7

1.4.4.ăMôiătr ngălƠăn iăgi mănh ăcácătácăđ ngăcóăh iăc aăthiênănhiênăt iăconă ng iăvƠăsinhăv tătrênăTráiăđ t 7

1.4.5.ăMôiătr ngălƠăn iăl uătr ăvƠăcungăc păthôngătinăc aăTráiăđ t 8

1.5.ăCácăthƠnhăph năc aămôiătr ng 8

1.5.1.ăTh chăquy n 8

1.5.2.ăTh yăquy n 10

1.5.3.ăKhíăquy n 11

1.5.4.ăSinhăquy n 15

Ch ng 2 SINH THỄI H C MỌI TR NG 17

2.1.ăQu năth ăvƠăcácăđ cătr ngăc aăqu năth 17

2.1.1.ă nhăngh a 17

2.1.2.ăCácăđ cătr ngăc ăb năc aăqu năth 17

2.2.ăQu năxưăvƠăcácăđ cătr ngăc aăqu năxư 18

2.2.1.ăKháiăni m 18

2.2.2.ăCácăđ cătr ngăc aăqu năxư 18

2.2.3.ăM iăquanăh ăgi aăcácăloƠiătrongăqu năxưăsinhăv t 20

2.3.ăH ăsinhătháiăvƠăcácăquáătrìnhătraoăđ iăv tăch t,ăn ngăl ngătrongăh ăsinhăthái 21

2.3.1.ă nhăngh a 21

2.3.2.ăThƠnhăph năc aăh ăsinhăthái 22

2.3.3.ăCơnăb ngăsinhăthái 22

2.3.4.ăDi năth ăsinhăthái 23

2.3.5.ăQuáătrìnhătraoăđ iăv tăch tătrongăh ăsinhăthái 23

2.3.6.ăDòngăn ngăl ngătrongăh ăsinhăthái 29

2.4.ăNhơnăt ăsinhătháiăvƠăcácăquyălu tătácăđ ngăc aăcácănhơnăt ăsinhăthái 31

2.4.1.ăCácănhơnăt ăsinhăthái 31

2.4.2.ăQuyălu tătácăđ ngăc aăcácănhơnăt ăsinhăthái 32

2.4.3.ăM iăquanăh ăgi aăconăng i,ăh ăsinhătháiăvƠămôiătr ng 33

2.5 Các chuătrìnhăsinhăđ aăhóa 34

2.5.1.ăChuătrìnhătu năhoƠnăn c 35

2.5.2.ăChuătrìnhătu năhoƠnăcacbon 37

2.5.3.ăChuătrìnhătu năhoƠnănit 38

2.5.4.ăChuătrìnhătu năhoƠnăPhotpho 39

2.5.5.ăChuătrìnhătu năl uăhu nh 40

2.6.ăSinhătháiă ngăd ng 40

2.6.1.ăNôngănghi păsinhăthái 40

2.6.2.ăCôngănghi păsinhăthái 41

2.6.3.ă ôăth ăsinhăthái 41

2.6.4.ăDuăl chăsinhătháiă(DLST) 43

Ch ng 3 DỂN S VÀ S PHỄT TRI N DỂN S 46

3.1.ăCácăthôngăs ăc ăb năc aădơnăs ăh c 46

3.1.1.ăDơnăs ătrungăbình 46

3.1.2.ăM tăđ ădơnăs 47

3.1.3.ăT ăsu tăsinh 47

3.1.4.ăT ăsu tăt 50

3.1.5.ăS ădiăc ăvƠănh păc 52

3.1.6.ăT ăsu tăgiaăt ngădơnăs ă(ẤP) 53

3.1.7.ăC ăc uădơnăs 54

3.2.ăQuáătrìnhăphátătri nădơnăs ăth ăgi i 59

3.3 Quá trình phát tri năvƠăchínhăsáchădơnăs ăhi nănayă ăVi tăNam 61

3.3.1.ăQuáătrìnhăphátătri nădơnăs ăVi tăNam 61

3.3.2.ăChínhăsáchădơnăs ă- k ăho chăhóaăgiaăđìnhă ăVi tăNam 63

3.4.ăNhuăc uăc aăconăng i v ăl ngăth căth căph m 64

3.4.1.ăNhuăc uădinhăd ng 64

3.4.2.ăS năl ngăl ngăth c,ăth căph m 65

Ch ng 4 TÀI NGUYểN THIểN NHIểN 72

4.1.ăKháiăni măvƠăphơnălo i 72

4.2.ăTƠiănguyênăđ t 73

4.2.1.ăKháiăni m,ăvaiătròăc aătƠiănguyênăđ t 73

4.2.2.ăTƠiănguyênăđ tătrênăth ăgi i 74

4.2.3.ăTƠiănguyênăđ tă ăVi tăNam 75

4.3 Tài nguyên n c 76

4.3.1.ăKháiăni măvƠăvaiătròăc aătƠiănguyênăn c 76

4.3.2.ăTƠiănguyênăn cătrênăth ăgi i 78

4.3.3.ăTƠiănguyênăn că ăVi tăNam 80

4.4.ăTƠiănguyênăsinhăv t 82

4.4.1.ă aăd ngăsinhăh c 82

4.4.2.ăTƠiănguyênăr ng 84

4.4.3.ăTƠiănguyênăbi n 87

4.5 Tài nguyênăkhoángăs n 89

4.6.ăTƠiănguyênăn ngăl ng 91

Ch ng 5 Ọ NHI M MỌI TR NG 96

5.1.ăKháiăni măôănhi mămôiătr ng 96

5.2.ăÔănhi mămôiătr ngăn c 96

5.2.1.ăTácănhơnăôănhi mămôiătr ngăn c 96

5.2.2.ăM tăs ăthôngăs ăđánhăgiáăôănhi măngu năn c 101

5.2.3.ăCácăngu năgơyăôănhi mămôiătr ngăn c 102

5.2.4.ăTácăh iăc aăôănhi mămôiătr ngăn c 103

5.2.5.ăPhòngăch ngăôănhi mămôiătr ngăn c 105

5.3.ăÔănhi măkhôngăkhí 106

5.3.1.ăTácănhơnăgơyăôănhi măkhôngăkhí 106

5.3.2.ăNgu năg căgơyăôănhi măkhôngăkhí 109

5.3.3.ăM tăs ăv năđ ătoƠnăc uădoăôănhi măkhôngăkhí 110

5.3.4.ăTácăh iăc aăôănhi măkhôngăkhí 116

5.3.5.ăBi năphápăng năng aăôănhi măkhôngăkhí 118

5.4.ăÔănhi măđ t 118

5.4.1.ăNguyênănhơnăgơyăôănhi măđ t 118

5.4.2.ăBi năphápăphòngăng aăôănhi măđ t 120

Ch ng 6 CỄCH TI P C N B O V MỌI TR NG VÀ PHỄT TRI N B N V NG 123

6.1.ăCácăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.1.ăKháiăni măv ăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.2.ăPhơnălo iăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 123

6.1.3.ăCácăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 124

6.1.4.ăCácănguyênăt căvƠătiêuăchu năkhiăl aăch năcôngăc ăqu nălỦămôiătr ng 136

6.2.ăPhátătri năb năv ng 136

6.2.1.ăQuanăni măv ăphátătri n 137

6.2.2.ăL chăs ăvƠăđ nhăngh aăphátătri năb năv ng 138

6.2.2.2.ă nhăngh aăphátătri năb năv ng 139

6.2.3.ăTh căđoăv ăphátătri năb năv ng 139

6.2.4.ăCácănguyênăt căc aăphátătri năb năv ng 140

6.2.5 Các m cătiêuăc aăphátătri năb năv ng 143

6.2.6.ăB ăch ăs ăphátătri năb năv ngăcóăth ăápăd ngă ăVi tăNam 146

6.2.7.ăTi păc năphátătri năb năv ngă ăVi tăNam 147

TẨIăLI UăTHAMăKH O 149

y uăt ăt ănhiênăvƠăv tăch tănhơnăt oăbaoăquanhăconăng i,ăcóă nhăh ngăt iăđ iă

s ng,ăs năxu t,ăs ăt năt i,ăphátătri năc aăconăng iăvƠăsinhăv t

Môi tr ng là t ng h p các đi u ki n bên ngoài có nh h ng t i m t đ i

t ng nào đó ơyăcóăth ăxemălƠăkháiăni măkháiăquátănh tăv môiătr ng

1.2 Phơn lo i môi tr ng

Theo đ căđi măhìnhăthƠnh,ămôiătr ngăđ căchiaăthƠnh:

- Môiătr ngăt ănhiên:ăbaoăg măcácăy uăt ăthiênănhiên,ăv tălỦ,ăhóaăh c,ăsinhă

h căt năt iăkháchăquanăbaoăquanhăconăng i.ă óălƠăánhăsáng,ănúi,ăsông,ăkhôngăkhí,ă

đ ng,ăth căv t,ăđ t,ăn c

- Môiătr ngănhơnăt o:ălƠăt păh păcácăy uăt ăt ănhiênăvƠăxưăh iădoăconăng iă

t oănênăvƠăch uăs ăchiăph iăb iăconăng iănh ăôătô,ămáyăbay,ănhƠă ,ăcôngăs ,ăđôă

th

- Môiătr ngăxưăh i:ălƠăt ngăth ăcácăquanăh ăgi aăconăng iăv iăconăng i,ă

t oănênăs ăthu năl iăhayăkhóăkh năchoăs ăphátătri năc aăcáănhơnăhayăc ngăđ ngădơnă

c ăVíăd :ădi c ,ăgiaăt ngădơnăs ầ

1.3 Quan h gi a con ng i vƠ môi tr ng

Gi aămôiătr ngăvƠăconăng iăcóăm iăquanăh ăh uăc ,ăg năbóăch tăch ăv iănhau.ăTrongăđó,ăconăng iăgi ăvaiătròălƠăm tăthƠnhăph nănh ătrongăh ăth ngămôiă

tr ng,ănh năcácăngu năl iăc aămôiătr ng,ăch uăđ ngăcácătácăđ ngăx uăc aămôiă

tr ngăvƠătácăđ ngătr ăl iăvƠoămôiătr ngătheoăc ăh ngătíchăc căvƠătiêuăc c.ă

Tuyănhiên,ădoăcóătriăth c,ăquáătrìnhălaoăđ ngăvƠănh ăs ăh ătr ăc aăkhoaăh că-

k ăthu t,ăconăng iăđưătr ăthƠnhăm tăthƠnhăph năđ căbi tăquanătr ngădoăcóătácăđ ngătoăl nătr ăl iămôiătr ng.ă ưăcóăth iăgian,ăconăng iăchoăr ngămìnhălƠă“ch ”ăc aăt ănhiên,ăs ăkhu tăph căđ căt ănhiênăph căv ătheoăỦăchíăc aăconăng i.ă

Choăđ nănh ngăn măg năđơy,ătr cănh ngăbi năđ ngăr tăl năc aămôiătr ng,ămƠăph năl nălƠădoătácăđ ngătiêuăc căc aăconăng i,ănhi uănhƠănghiênăc uăđưăđ ăxu tă

l iăquană đi m,ă xemăconăng iălƠă m tă b ăph nătíchăc că trongă môiă tr ng,ăh nălƠă

ng iălƠmăch ăc aămôiătr ng.ăDùăxétătrênăquanăđi mănƠo,ăthìăc ngăcóăth ăkháiăquátă

m iăquanăh ăgi aăcon ng iăvƠămôiătr ngătrênăhaiăph ngădi năchính:ăph ngădi nămôiătr ngătácăđ ngăđ năconăng iăvƠăph ngădi năconăng iătácăđ ngăng căl iă

v iămôiătr ng

1.4 Các ch c n ng ch y u c a môi tr ng

1.4.1 Môi tr ng lƠ không gian s ng c a con ng i vƠ các loƠi sinh v t

Trongăcu căs ngăc aă m iăconăng iăc năcóăm tăkhôngăgianăs ngăv iăm tă

ph măviăc ngănh ăm tăch tăl ngăs ngănh tăđ nh

Tráiăđ t,ăb ăph nămôiătr ngăg năg iănh tăc aăloƠiăng i,ătrongăhƠngătr mătri uăn măquaăh uănh ăkhôngăthayăđ iăv ăđ ăl n.ăTrongăkhiădơnăs ăloƠiăng iătrênătráiăđ tăđưăvƠăđangăkhôngăng ngăt ngălênătheoăc păs ănhơn.ăDi nătíchăđ tăbìnhăquơnă

đ uăng iăvìăth ăngƠyăcƠngăthuăh păl i,ăd năđ năgi măsútănhanhăchóngăv ăkhôngăgianăs ngăc aăconăng i.ă

Conăng iătìmăcáchăgiaăt ngăkhôngăgianăs ngăc năthi tăchoămìnhăb ngăvi căkhaiăthácăvƠăchuy năđ iăch căn ngăs ăd ngăc aăcácălo iăkhôngăgianăkhácănh ăpháă

r ng,ăkhaiăhoang,ầăKhôngăgianăs ngăcóăch tăl ngăcaoătr căh tăph iăs chăch ngă

h nă khôngă khí,ă n c,ă đ tầă ti pă xúcă v iă conă ng iă vƠă đ că conă ng iă s ă d ngăkhôngă ch aă ho că ch aă ítă cácă ch tă b n,ă đ că h iă đ iă v iă s că kho ă c aă conă ng i.ăKhôngăgianăs ngăcònăph iăđ p,ăhƠiăhoƠ,ătho ămưnăđ căđòiăh i v ăth măm ,ătơmălỦă

c aăconăng i

1.4.2 Môi tr ng lƠ n i cung c p tƠi nguyên c n thi t cho đ i s ng vƠ ho t

đ ng s n xu t c a con ng i

Cácăho tăđ ngăs năxu tătrongăl nhăv căcôngănghi p,ănôngănghi p,ă ăc aăconă

ng iăđ uăb tăngu năt ăcácăd ngăv tăch tăt năt iătrênăTráiăđ tăvƠăkhôngăgianăbaoăquanhăTráiăđ t

Theoătrìnhăđ ăphátătri năc aăxưăh i,ănhuăc uăc aăconăng iăv ăcácăngu nătƠiănguyênăkhôngăng ngăt ngălênăc ăv ăs ăl ngăvƠăch tăl ng.ăMôiătr ngălƠăn iăconă

ng iăkhaiăthácăngu nănguyênăv tăli u,ăn ngăl ngăầăc năthi tăchoăho tăđ ngăs nă

xu tăvƠăcu căs ngănh ăr ngăt ănhiênăcungăc păg ,ăc i,ăd căli uăvƠăc iăthi năđi uă

ki năsinhăthái,ăb oăt nătínhăđaăd ngăsinhăh c,ăcácăngu năgenăquỦăhi m,ăđi uăhòaăngu năn c;ăcácăth yăv căcóăch căn ngăcungăc păn c,ăn iăvuiăch iăgi iătríăvƠăcácăngu năth yăh iăs n;ănhi tăđ ,ăn ngăl ngăm tătr i,ăgió,ăn c,ăcácălo iăqu ng,ăd uă

m ầălƠăcácăngu nătƠiănguyênăquanătr ngăđ iăv iăđ iăs ngăvƠăho tăđ ngăs năxu tă

Trongăho tăđ ngăs năxu tăvƠăsinhăho tăc aămình,ăconăng iăt o raăcácăph ă

th iăvƠămôiătr ngăchínhălƠăn iăch aăđ ngăcácăph ăth iăđó.ăTrongăcácăxưăh iăch aăcôngănghi păhoá,ăm tăđ ădơnăs ăth p,ăcácăph ăth iăth ngăđ cătáiăs ăd ng.ăCh ngă

h năcácăch tăbƠiăti tăđ cădùngălƠmăphơnăbón,ăcácăph ăth iăt ănôngăs n,ălơmăs nă

đ că dùngă lƠmă th că nă choă giaă súc,ă nhiênă li u,ă nh ngă ph ă th iă khôngă th ă táiă s ă

d ng,ătáiăch ăth ngăđ căphơnăhu ăt ănhiênătrongăm tăchuătrìnhăsinhăđ aăhóaăph că

t păđ ătr ăl iăthƠnhănh ngăh păch tăho cănguyênăt ădùngălƠmănguyênăli uăchoăcácăquáătrìnhăs năxu tăm i.ăTrongăxưăh iăcôngănghi păhoá,ăm tăđ ădơnăs ăcao,ăcácăho tă

đ ngăs năxu tăv iăquyămôăl n,ăl ngăph ăth iăth ngăr tăl n,ăkhôngăđ ăn iăch aă

đ ng,ăquáătrìnhăphơnăhu ăt ănhiênăkhôngăđ ăs căx ălỦ.ăNhi uăn căcôngănghi păphátătri năđưăt oăraăm tăl ngăph ăth iăquáăl năho căquáăđ căh iăph iăchôn,ăd uăcácă

ch tănƠyăt iăcácăvùngăxaăxôi,ăh oălánhătrongălưnhăth ăc aămình,ăho cătìmăcách "xu tă

kh u" sang các vùngăđ tămƠăh ăđưămuaăquy năs ăd ngăt iăcácăn cănghèo.ăKhiămôiă

tr ngăkhôngăđ ăkh ăn ngăti p nh năvƠăphơnăh yăph ăth iăthìăch tăl ngămôiătr ngă

s ăb ăsuyăgi măvƠămôiătr ngăb ăôănhi m

1.4.4 Môi tr ng lƠ n i gi m nh các tác đ ng có h i c a thiên nhiên t i con

ng i vƠ sinh v t trên Trái đ t

Conăng iăvƠăcácăsinhăv tăt năt iăvƠăsinhăs ngăđ cătrênătráiăđ tănh ăho tăđ ngă

c aăh ăth ngăcácăthƠnhăph nămôiătr ngăc aătráiăđ tănh ăkhíăquy n,ăth yăquy n,ăsinhă

quy năvƠăth chăquy n.ăCácăthƠnhăph nămôiătr ngănƠy giúpătráiăđ tăgi ăchoănhi tăđ ă

đ că năđ nhătrongăkh ăn ngăch uăđ ngăc aăconăng i,ătránhăđ căcácăb căx ăcóăh i,ăcungăc păn c,ăn ngăl ng,ăv tăch t ăvƠăgi mătácăđ ngăti uăc căc aăthiênătaiăt iăconă

ng iăvƠăsinhăv t

1.4.5 Môi tr ng lƠ n i l u tr vƠ cung c p thông tin c a Trái đ t

Môiătr ngălƠăn iăl uătr ăl chăs ăđ aăch t,ăl chăs ăti năhóaăc aăsinhăv tăvƠăxưă

h iăloƠiăng i.ăCácăbi uăhi năc aămôiătr ngătrongănhi uătr ngăh pămangătínhăch tăcungăc păthôngătinăbáoăđ ngăv ăhi măh aăs păx yăra

Môiătr ngăl uătr ăvƠăcungăc păchoăconăng iăs ăđaăd ngăcácăngu năgen,ăcácă

h ăsinhăthái,ăcácăv ăđ păc nhăquanăcóăgiáătr ăv ăth măm ,ătônăgiáoăvƠăv năhóa

1.5 Các thành ph n c a môi tr ng

1.5.1 Th ch quy n

1.5.1.1.ăKháiăni m

Th chăquy nălƠăl păv ăTráiăđ tăm ngăvƠăc ng,ăcóăc uăt oăhìnhătháiăr tăph că

t p,ăcóăthƠnhăph năkhôngăđ ngănh t,ăcóăđ ădƠyăthayăđ iătheoăv ătríăđ aălỦ.ăV ăTráiă

đ tăđ căchiaălƠmă2ăki u:ăv ăl căđ aăvƠăv ăđ iăd ng.ă

+ V ăđ iăd ngăcóăthƠnhăph năch ăy uălƠăcácăđáăgiƠuăCaO,ăFeO,ăMgO,ăSiO2

tr iădƠiătrênăt tăc ăcácăđáyăc aăcácăđ iăd ngăv iăchi uădƠyătrungăbìnhă8ăkm.ă

+ V ăl căđ aăg mă2ăl păv tăli uăchínhălƠăđáăbazanădƠyă10-20kmă ăd iăvƠăcácă

lo iăđáăkhácănh ăgranit,ăsienităgiƠuăSiO2, Al2O3 vƠăđáătr mătíchă ăbênătrên.ăV ăl că

đ aăth ngăr tădƠy,ătrungăbìnhă40km,ăcóăn iă60-70kmănh ădưyă núiăHymalaya.ă ăvùngăth măl căđ a,ăn iăti păxúcăgi aăđ iăd ngăvƠăl căđ a,ăl păv ăl căđ aăgi măcònă15-20km

Trongăth chăquy n,ăcácănguyênăt ăhóaăh cănh ăO.ăSi,ăAl,ăFe,ăMg,ăCa,ăNa,ăKăchi măđ nă99%ătr ngăl ngăth chăquy n

C uătrúcăbênătrongăc aăTráiăđ tăđ cătrìnhăbƠyă ăHìnhă1.1

Hình 1.1 C u t o bên trong c a Trái đ t [11]

1.5.1.2.ăTaiăbi năđ a ch t,ăxóiămòn,ătr tăl ăđ tăđá

Taiăbi năđ aăch t,ăxóiămòn,ătr tăl ăđ tăđáălƠăcácăhi năt ngăt ănhiênăthamăgiaăvào quá trìnhăbi năđ iăđ aăhìnhăb ăm tăth chăquy n

Taiăbi năđ aăch tălƠăm tăd ngătaiăbi nămôiătr ngăphátăsinhătrongăth chăquy năvƠăth ngăliênăquanăt iăcácăquáătrình đ aăch tăx yăraătrongălòngătráiăđ t.ăCácăd ngă

ch ăy uăg m:ăăPhunănúiăl a,ăđ ngăđ t,ăn tăđ t,ălúnăđ t

T iăcácăn iăv ăđ aăch tăcóăk tăc uăy u,ădòngănhi tăxu tăphátăt ămantiaăd iă

d ngăđ tăđáănóngăch yăho căkhói,ăh iăn căphunătrƠoăt oăthƠnhănúiăl a.ăTrênătráiăđ tăcóă2ăđaiănúiăl a:ăđaiănúiăl aă aăTrungăh iăvƠăđaiănúiăl aăTháiăBìnhăd ng.ă

Khiăs ăphunătrƠoădungănhamăho căs ăd chăchuy năcácăkh iăđ tăđáătrongăv ătráiăđ tădi năraăm tăcáchăđ tăng tăgơyănênăhi năt ngăđ ngăđ tălƠmăpháăho iăb ăm tăvƠăcácăcôngătrìnhăxơyăd ngătrênăb ăm tăth chăquy n.ăKèmătheoăcácăhi năt ngătrênălƠăs ăxu tăhi năcácăv tăn t,ăkheăn tătrênăb ăm tăth chăquy n

Ho tăđ ngăc aăn căvƠăgióăgơyăs ăxóiămòn.ăXóiămònădoăm aălƠăd ngăxóiămònăph ăbi nănh tăth ngăx yăraă ăvùngănúiăvƠătrungădu.ăXóiămònădoăgióăth ngă

g pă ănh ngăn iăth ngăxuyênăgióăcóăt căđ ăl n,ătrongăcácăvùngăl păph ăth căv tă

kémăphátătri n

Tr tăl ăđ tălƠădoăm tăkh iăl ngăđ tăđáăb ătr ngăl căkéoătr tăxu ngăcácăđ aăhìnhăth p.ăHi năt ngătr tăl ăđ tăth ngăxu tăhi năm tăcáchăt ănhiênătrongăcácăvùngănúi,ăvƠoăth iăk ăm aănhi uăh ngăn m

Hình 1.2 Xói mòn đ t vùng đ i núi 1.5.2 Th y quy n

a i d ng và bi n

Hi nănayătrênătráiăđ tăcó 4ăđ iăd ng,ă4ăvùngăbi năvƠă1ăvùngăv nhăl n

- aăhìnhăđáyăbi n:ăNg iătaăchiaăđ aăhìnhăđáyăbi nătheoăchi uăsơuătrongăvùngăchuy năti păgi aăbi năvƠăl căđ aăg m:ăTh măl căđ a,ăđáyăbi n,ăv căbi năvƠăcácădưyăănúiăgi aăđ iăd ng

- Chuăk ătri u:ăD iătácăđ ngăt ngăh păc aăl căh păd năc aăm tătr ngăvƠăm tă

tr i,ăm căn căbi nătrungăbìnhădaoăđ ngătheoă1ăchuăk ăth iăgian

- Dòngăch yătrongăbi n:ăKh iăn căbi năluônă ătr ngătháiăchuy năđ ngătheoăchi uă đ ngă c ngă nh ă chi uă ngangă t oă raă cácă dòngă ch yă nh :ă Dòngă ch yă nóngăGulfstreamă ă iă Tơyă d ng,ă dòngă ch yă nóngă Kuroshivoă B că Tháiă Bìnhă d ng,ădòngăch yăl nhăPeru.ăCácăh ăth ngădòngăch yătrongăbi năcóătácăđ ngăr tăl năđ nă

th iăti t,ăkhíăh u trênătráiăđ t,ăch ngăh năchúng gơyănênăhi năt ngămangătínhăchuă

k ălƠăElăNinoăvƠăLaăNina

b N c ng t l c đ a

N căng tăl căđ aăchi mă2,3%ăkh iăl ngăth yăquy năg mădòngăch y,ăn că

ng m,ăn căaoăh ,ăh iăn cătrongăkhíăquy n;ăcóăvaiătròătoăl năđ iăv iăđ iăs ngătrênătrái đ tănh :ă i uăhòaăkhíăh u,ăngu năcungăc păn căng t,ăd ătr ăn ngăl ngăs ch

c B ng

B ngălƠăm tăthƠnhăph năquanătr ngăc aăth yăquy n,ăt pătrungăch ăy uă ă2ă

c căTráiăđ t.ăTheoăcácăs ăli uăhi nănay,ăkh iăl ngăb ngătrênăTráiăđ tăchi mătrênă75%ăt ngăl ngăn căng tăvƠăg nă2%ăkh iăl ngăth yăquy n.ăKh iăl ngăb ngătrênăTráiăđ tăthayăđ iătheoăth iăgianăđ aăch t,ăph ăthu căvƠoănhi tăđ ătrungăbìnhăc aăTráiă

đ t

Trongănh ngăn măg năđơy,ăs ăgiaăt ngănhi tăđ ăc aăkhíăquy n toƠnăc uăb iă

hi uă ngănhƠăkính đangălƠmăcho t căđ ătanăb ngă ăhaiăc căvƠăm căn căbi năngƠyăcƠngăt ngălên.ăV iăt căđ ăt ngănƠy,ăvƠoăcu iăth ăk ăXXI,ăs ătanăb ngă ăvùngăc căvƠănúiăcaoăs ălƠmăchoăm căn căbi nădơngăcaoăt ă65-100cm

1.5.3 Khí quy n

1.5.3.1.ăC uătrúcăkhíăquy nătheoăchi uăth ngăđ ng

Khíăquy nălƠăl păv ăngoƠiăc aăTráiăđ t,ăv iăranhăgi iăd iălƠăb ăm tăth yăquy n,ăth chăquy năvƠăranhăgi iătrênălƠăkho ngăkhôngăgi aăcácăhƠnhătinh.ăKhíăquy năTráiăđ tăđ căhìnhăthƠnhădoăs ăthoátăh iăn c,ăcácăch tăkhíăt ăth yăquy năvƠăth chăquy n.ă

Khíăquy năTráiăđ tăcóăc uătrúcăphơnăl păv iăcácăt ngăđ cătr ngăt ăd iălênătrênă

nh ăsau:ăt ngăđ iăl u,ăt ngăbìnhăl u,ăt ngătrungăgian,ăt ngănhi t,ăt ngăđi năly

Hình 1.4 C u trúc c a khí quy n theo chi u th ng đ ng [11]

Trongăt ngăđ iăl u,ăthƠnhăph năt ngăđ iă năđ nh,ănh ngăn ngăđ ăCO2 và

H2Oădaoăđ ngăm nh,ăl ngăb căh iăn căthayăđ iătheoăth iăti t:ă4%ăth ătíchăvƠămùaănóngă măvƠă0,4%ăkhiămùaăkhôăl nh

Trongăt ngăbìnhăl uăluônăt năt iă m tăquáătrìnhăhìnhăthƠnhăvƠăpháăh yăkhíăOzon,ăd năt iăvi căxu tăhi năm tăl pă Ozone cóătácăd ngăng nătiaăt ăngo iăchi uă

xu ngătráiăđ t

1.5.3.2.ăThƠnhăph năc aăkhíăquy n

ThƠnhăph năkhíăquy năTráiăđ tăkháă năđ nhătheoăph ngăn măngangăvƠăphơnă

d ătheoăph ngăth ngăđ ng.ăThƠnhăph năkhôngăkhíăc aăkhíăquy năthayăđ iătheoăth iăgianăđ aăch t,ăchoăđ nănayăkháă năđ nh,ăbaoăg măch ăy uălƠănit ,ăôxy,ăh iăn c,ă

CO2, H2, O3, NH4,ăvƠăm tăs ălo iăkhíătr ăTrongăđó:ăN2:ăchi măkho ngă78%ăth ătích,ă

O2 chi măkho ngă21%ăth ătích

B ng 1.1 HƠm l ng trung bình các ch t khí c a khí quy n

75,51 23,15 1,28 0,005 0,00012 0,000007 0,000009 0,000029 0,000008 0,0000035 0,000008 0,00000036

386.480 118.410 6.550

233 6,36 0,37 0,43 1,46 0,4 0,02 0,35 0,18 1.5.3.3.ăCh ăđ ănhi t,ăb căx ăvƠăhoƠnăl uăkhíăquy n

Tráiăđ tăti pănh năn ngăl ngăt ăv ătr ătrongăđóăch ăy uăt ăn ngăl ngăm tă

tr i.ăH ngăs ăn ngăl ngăm tătr iăxu ngăm tăđ tălƠă1,946 Kcal/cm2/phút.ăS ăphơnă

b ăn ngăl ngăm tătr i trênătráiăđ tăđ căth ăhi nă ăHình 1.5

Hình 1.5 Phơn b n ng l ng m t tr i trên trái đ t

1- 2%ăđ căh păthuă

b iăth căv t m tăđ t,ăkhôngăkhíăvƠăPh năx ăt ăm tăn c,ă

th căv t

H păth ăb iăkhôngă khí,ăđ tăvƠăn c

T ăhìnhă nhăphơnăb ăn ngăl ngăm tătr iătrênătráiăđ tăchoăth y,ătráiăđ tăhoƠnă

tr ăl iăv ătr ăm tăph năn ngăl ngăt ăm tătr iăd iăd ngăb căx ănhi tăsóngădƠi.ăPh năcònăl iăđ cătíchăl yăd iăd ngănhiênăli uăhóaăth chăho căsinhăkh i

Quáătrìnhăti pănh năvƠăphơnăph iădòngăn ngăl ngăt ăM tăTr iăđ nătráiăđ tăthôngă quaă cácă quy nă nh ă khíă quy n,ă sinhă quy n,ă th chă quy nă vƠă th yă quy nă đ tă

tr ngătháiăcơnăb ngătrongăsu tăth iăgianăg nă2ăt ăn mătr ăl iăđơyălƠmăchoănhi tăđ ătrênăb ăm tăTráiăđ t h uănh ăkhôngăcóăthayăđ iăđángăk ătheoăth iăgian

Doăchuy năđ ngăt ăquayăquanhăM tăTr iănênădòngănhi tăt ăM tăTr iăphơnăb ă

khôngăđ ngăđ uătrênăb ăm tăTráiăđ tăt oănênăhi năt ngăngƠyăđêmăvƠăbi năđ iămùaătrên tráiăđ t.ă ngăth iăánhăsángăM tăTr iăchi uăxu ngăb ăm tătráiăđ tătheoănh ngăgócăđ ăkhácănhau,ănênăl ngănhi tă ăcácăkhuăv cătrênătráiăđ tăh păth ăc ngăkhácănhau.ăT tăc ăcác hi năt ngătrênălƠmăchoănhi tăđ ăb ăm tăTráiăđ tăăthayăđ iătheoăchuă

k ăngƠyăđêm,ătheoămùaăvƠăgi aăcácăvùngăcóăv ăđ ăkhácănhau

B ăm tăTráiăđ tăti pănh nănhi uăn ngăl ngăM tăTr iăb ănungănóngălên kéo theoăs ănóngălênăc aătoƠnăb ăkh iăkhíăn mătrên;ădòngăkhíănóngătr ănênănh ăh năkhôngă khíă xungă quanh,ă h ngă lênă cácă t ngă caoă c aă khíă quy n.ă Khôngă khíă ă cácăvùngăl nhăh năcóăxuăh ngădiăchuy năt iăkhuăv cănóngăđ ăthayăth ăchoăkhôngăkhíănóngăbayăđiăt oăraăs ăchuy năd chăc aăcácăkh iăkhôngăkhíăd iăd ngăgió.ăQuáătrình nƠyă di nă raă liênă t c,ă theoă xuă h ngă sană b ngă s ă chênhă l chă nhi tă đ ă vƠă ápă su tăkhôngăkhíă ăcácăđ iăkhíăh u,ăcácăkhuăv căc căb ătrênăTráiăđ t.ăKhôngăkhíănóng,ăkhiăbayălênătrênăho căchuy năđ ngăngang,ămangătheoănhi uăh iăn căt oăraăm a.ăVìăth ,ăquá trìnhăhoƠnăl uăc aăkhíăquy năluônăđiăkèmăv iăchuătrìnhătu năhoƠnăn cătrongăt ănhiên

Cácăkh iăkhôngăkhíăcóătínhăch tăkhácănhauăt oănênăs ăchênhăl chănhi tăđ ăvƠăápăsu tăătheoăchi uăngangăt oănênăgióăvƠăcácăhi năt ngăth iăti tăkhác.ăN ngăl ngăvƠăh iăn căđiăkèmăv iăcácăhi năt ngăth iăti tătrênăgópăph năđi uăhòaănhi tăđ ăvƠăkhíăh uăc aăcácăvùngăkhácănhauătrênăTráiăđ t.ăHoƠnăl uăkhíăquy năcònăcóăcácăhi nă

t ngăđ căbi tănh ăbưo,ăgiông,ăvòiăr ng.ă

Nh ăv yăcóăth ăth y:ăHoƠnăl uăkhíăquy năvƠăchuătrìnhăhoƠnăl uăn cătrongăt ănhiênălƠăcácănguyênănhơnăc ăb năt oănênăđ căđi măkhíăh u,ăth iăti tăvƠăchúngătácă

đ ngă m nhă m ă t iă ch tă l ngă môiă tr ngă khôngă khíă vƠă đi uă ki nă s ngă c aă conă

ph căt păv iăs ăl ngăl năcácăy uăt ăng uănhiênăvƠănhi uăquáătrìnhămangăđ căđi măxácăsu t.ă ơyălƠăm tăh ăth ngăđ ngăvƠăr tăph căt p.ă

Sinhăquy năkhôngăcóăgi iăh nărõăr tăvìăn mătrongăt tăc ăcácăquy năv tălỦăvƠăkhôngăliênăt căvìăch ăt năt iăvƠăphátătri nătrongăđi uăki nămôiătr ngănh tăđ nh

Nh ăho tăđ ngăc aăcácăh ăsinhătháiămƠăn ngăl ngăánhăsángăm tătr iăđưăb ă

bi năđ iăc ăb năđ ăt oăthƠnhăv tăch tăh uăc ătrênătráiăđ t.ăS ăs ngătrênăb ăm tăTráiă

đ tăđ căphátătri nănh ăs ăt ngăh păcácăm iăquanăh ăt ngăh ăgi aăcácăsinhăv tăv iămôiătr ngăt oăthƠnhădòng liênăt cătrongăquáătrìnhătraoăđ iăv tăch tăvƠăn ngăl ng.ă

Nh ăv y,ătrongăs ăhìnhăthƠnhăsinhăquy năcóăs ăthamăgiaătíchăc căc aăcácăy uăt ăbênăngoƠiănh ăn ngăl ngăm tătr i,ăs ănơngălênăvƠăh ăxu ngăc aăv ătráiăđ t,ăcácăquáătrìnhăt oănúi,ăb ngăhƠ, Cácăc ăch ăxácăđ nhătínhăth ngănh tăvƠătoƠnădi năc aăsinhăquy năălƠăs ădiăchuy năvƠăti năhóaăc aăth ăgi iăsinhăv t;ăvòngătu năhoƠnăsinhăđ aăhóaă

c aăcácănguyênăt ăhóaăh c;ăvòngătu năhoƠnăn căt ănhiên.ăSinhăquy năt năt iătrênătráiăđ tătrongăm iăcơnăb ngăđ ngăv iăcácăh ăt ănhiênăkhác

1.5.4.2.ăVaiătròăc aăsinhăquy n

Sinhăquy năđ căduyătrìăvƠăphátătri nătrongănh ngăh ăth ngătácăđ ngăt ngă

h ăgi aăsinhăv tăăvƠămôiătr ngăvôăsinhăxungăquanh,ănh ăm tăth căth ăkháchăquan,ăxácăđ nhătrongăkhôngăgianăvƠăth iăgian,ăđ căg iălƠăh ăsinhăthái.ăSinhăquy năđ căxemălƠăh ăsinhătháiăkh ngăl ăc aătráiăđ t.ăTrongăh ăsinhătháiăliênăt căx yăraăquáătrìnhă

t ngăh păvƠăphơnăh yăv tăch tăh uăc ăvƠăn ngăl ng.ăSinhăquy năđưăt oăraănh ngăthayăđ iăđángăk ătrongăcácăquy năc aătráiăđ t

- Quá trìnhăquangăh pălƠăquáătrìnhăchuy năhóaăn ngăl ngăbênătrongăsinhăv tăvƠăsinhăquy n,ăquaăđóăđưăt oăraăoxyăt ădoălƠmăthayăđ iăthƠnhăph năhóaăh căc aăkhíăquy n

- Sinhăv tăthamăgiaăvƠoăcácăquáătrìnhăsinhăđ aăhóaăhìnhăthƠnhăm tăs ălo iăđáă

h uăc ăvƠăkhoángăs nănh thanăbùn,ăthanăđá,ăd uăm ,ăkhíăđ t

- QuáătrìnhăhìnhăthƠnhăđ tălƠăm tăquáătrìnhălơuădƠiăvƠăph căt p,ăcóăth ăchiaăthƠnhăbaăgiaiăđo n:ăquáătrìnhăphongăhóaăđá,ăquáătrìnhătíchăl yăvƠăbi năđ iăch tăh uă

c ătrongăđ t,ăquáătrìnhădiăchuy năkhoángăch tăvƠăv tăli uăh uăc ătrongăđ t.ăThamăgiaăvƠoăcácăquáătrìnhănƠyăcóăcácăy uăt :ăđáăg c,ăsinhăv t,ăch ăđ ăkhíăh u,ăđ aăhìnhăvƠă

th iăăgian;ătrongăđóăsinhăv tălƠăy uăt ăcóăvaiătròăăquy tăđ nh

- Sinhăquy nă nhăh ngăđ năth yăquy năquaăquáătrìnhătraoăđ iăv tăch tăgi aăsinh v tăvƠoămôiătr ngăn c

N I DUNG ỌN T P

1.ăKháiăni măv ămôiătr ng

2.ăPhơnălo iămôiătr ng

3.ăQuanăh ăgi aăconăng iăvƠămôiătr ng

4.ăCácăch căn ngăch ăy uăc aămôiătr ng

5 Các thành ph năc aămôiătr ng

C h ng 2 SINH THỄI H C MỌI TR NG (7 ti t)

2.1 Qu n th vƠ các đ c tr ng c a qu n th

2.1.1 nh ngh a

Qu n th là t p h p các cá th sinh v t cùng loài, s ng trong cùng m t khu

v c nh t đ nh

Qu năth ăcóănhi uăđ căđi măđ cătr ngăc aăc ănhómăth ngănh t,ăch ăkhôngă

ph iăc aăt ngăcáăth ăriêngăbi t

2.1.2 Các đ c tr ng c b n c a qu n th

M iăqu năth ăđ uămangăm tăđ căđi măsinhătháiăh căcóătínhăch tălƠănh ngăđ că

tr ngăc aănhóm,ăkhôngăth ătìmăth yăkhiănghiênăc uătrênăt ngăcáăth ăriêngăl ă(m căsinhăs n,ăm căt ăvongăvƠăs ngăsót, )

2.1.2.1 Kíchăth c và m tăđ c a qu n th

a Kích th c

Kíchăth căđ căhi uălƠăt ngăs ăcáăth ăch aătrongăqu năth

Kíchăth căc aăqu năth ăđ cămôăt ăb ngăph ngătrìnhăt ngăquát:

Nt = N0 + B – D + I – E (2.1)

Trong đó: Nt, N0 lƠăs ăl ng cáăth ăth iăđi măt,ăt0;ăB:ăm căsinhăs n;ăD:ăm că

t ăvong;ăI:ăm cănh păc ;ăE:ăm cădiăc

M tăđ ăcóăỦăngh a sinhăh c l n,ănh ăm tătínăhi uăsinhăh căthôngătinăchoăqu nă

th ăv ătr ngătháiăs ăl ngăth aăhayămauăđ ăt ăđi uăch nh.ăKhiăs ăl ngăcáăth ăt ngălênăs ălƠmăchoăm tăđ ăqu năth ăt ng.ă i uănƠyăkéoătheoăngu năs ngăc aămôiătr ngă

gi măđi, ôănhi mămôiătr ng.ăDoăv yămƠ s căsinhăs năgi m,ăb nhăt tăt ngălênălƠmăchoănhi uăcáăth ăb ăch t,ăs ăl ngăcáăth ăvƠăm tăđ ăgi măđi.ăM tăd ăgi măthìăngu nă

s ngăc aămôiătr ngăcungăc păchoăcáăth ăl iănhi uălên,ăs ăôănhi mămôiătr ngăgi măđi,ăs căs ng,ăs căsinhăs năc aăcáăth ăt ngălênălƠmăs ăl ngăcáăth ăt ng.ăQuáătrìnhă

nƠyăl păđiăl păl iăgiúpăqu năth ăduyătrìăs ăl ngăphùăh păv iăđi uăki nămôiătr ng.ăVƠătheoăđóăm tăđ ăc ngăchiăph iăho tăđ ng sinh lí c aăcáăth

2.1.2.2 Ki u phân b

Các mô hình phân b trong qu n th có th theo nh ng ki u sau: phân b đ u, phân b ng u nhiên, phân b nhóm

- Phân b đ u: Kho ngăcáchăgi aăcácăcáăth ătrongăqu năth ălƠăt ngăt ănhau

Ki uăphơnăb ănƠyăx yăraăkhiăđi uăki nămôiătr ngăđ ngănh tăvƠ hi măg pătrongăt ănhiên

- Phân b ng u nhiên: M iăcáăth ăđ căphơnăb ă ăb tăk ăđi mă nƠoătrongă

vùng.ăD ngăphơnăb ănƠyăc ngăítăg pătrongăt ănhiên.ă

- Phân b nhóm: Cácăcáăth ăcóăxuăh ngăt ăl iăv iănhau.ăKi uăphơnăb ănƠyă

x yăraăkhiăđi uăki nămôiătr ngăkhôngăđ ngănh tăvƠăhayăg pătrongăt ănhiên.ă

Hình 2.1 Các ki u phơn b 2.2 Qu n xư vƠ các đ c tr ng c a qu n xư

2.2.1 Khái ni m

Qu n xã là t p h p các qu n th sinh v t khác loài, cùng chung s ng trong

m t kho ng không gian xác đ nh (Sinh c nh), ăđóăchúngăcóăm iăquanăh ăch tăch ă

v iănhauăvƠăv iămôiătr ngăđ ăt năt iăvƠăphátătri nă năđ nhătheoăth iăgian

Víăd :ăQu năxưăđ ngăru ng;ăQu năxưăr ngăng păm năC năGi ;ăQu năxưăr ngăthôngă ƠăL t;ă

2.2.2 Các đ c tr ng c a qu n xư

2.2.2.1 cătr ngăv ăthƠnhăph năloƠiăc aăqu năxư

- nhi u: nhi u là m tăđ cá th c a t ng loài trong qu n xã (s l ng cá

th c a m i loài s ng trên m tăđ năv di n tích hay th tích).ă nhi uăthayăđ i theo

th i gian (bi năđ ngătheoămùa,ăn măhayădoăđ t xu t)

- đa d ng: đaăd ng ch m căđ phong phú v s l ng loài trong qu n

xã

- th ng g p: th ng g p là t l % s đ aăđi m b t g p m t loài trong

t ng s đi măquanăsát.ă th ng g păđ c bi u th b ng công th c sau:

p 100 C

P





(2.2)

Trong đó: p:ăs ăđ aăđi măb tăg păloƠiăđ căxét

P:ăt ngăs ăđi măquanăsát

+ LoƠiăth ngăg p:ăCă>ă50%

qu năxư.ăNh ngăn uă ăm tăđ aăđi măch ăcóăm tăvƠiăcáăth ăthìăloƠiăđóăcóăt năs ăth p

- Loài u th : là nh ngăloƠiăđóngăvai trò quan tr ng trong qu n xã do s l ng

cá th nhi u, sinh kh i l n ho c do ho tăđ ng c a chúng m nh Nh ng loài này tích

c c tham gia vào s đi u ch nh,ăvƠoăquáătrìnhătraoăđ i v t ch tăvƠăn ngăl ng gi a

qu n xã v iămôiătr ng xung quanh Chính vì v y, nó có nhăh ngăđ nămôiătr ng, t đóă nhăh ngăđ n các loài khác trong qu n xã

- Loài đ c tr ng: là loài ch có m t qu năxưănƠoăđóăho c là loài có s l ng

nhi uăh năh n các loài khác và có vai trò quan tr ng trong qu n xã so v i loài khác 2.2.2.2 cătr ngăv ăc uătrúcăphơnăt ng

B tăc ăm tăqu năxưănƠoăc ngăcóăm tăc uătrúcăđ cătr ngă ngăv iăs ăphơnăb ăcáăth ăcácăloƠiăkhácănhauătheoăchi uăngangăvƠătheoăchi uăth ngăđ ng

a Phân t ng theo chi u th ng đ ng

S phân t ng theo chi u th ngăđ ng th hi n rõ nh t nh ng qu n xã sinh v t

r ng nhi tăđ i và qu n xã sinh v tăd iăn c

- R ngănhi tăđ i:ăTh ngăcóă4ăt ng:ăt ngăv tătán,ăt ngătánăr ng,ăt ngăd iătán,ăt ngăcơyăb i

- Trongăđ iăd ng:ăCácăđƠnăcáăth ngăcóăs ăthíchă ngăv iănh ngăđ ăsơuăkhácănhauăđ năm căcóăranhăgi iărõăr t

b Phân t ng theo chi u ngang

Phơnăt ngătheoăchi uăngangăth ngăg pă :

- Núi:ăphơnăb ăc aăsinhăv tăt ăđ nhănúiăđ năs nănúiăđ năchơnănúi

- Bi n:ăsinhăv tăn iăcóăthƠnhăph năloƠiăvƠăs ăl ngăcáăth ăloƠiănhi uă ăvùngăvenăb

- Cácăh n iăđ a:ăsinhăv tăđáyăphátătri nă ăvùngăvenăb ăh nă ăvùngăkh i

2.2.3 M i quan h gi a các loƠi trong qu n xư sinh v t

Cácăsinhăv tătrongăqu năxưătrongăquáătrìnhăki mă n,ăsinhăs n,ădiăc ,ănh păc ăầăđ uăcóăm iăquanăh ăt ngătácăv iănhau.ăQuanăh ănƠyăcóăth ălƠăt ngăh ănh ă

c ngăsinh,ăh iăsinh,ăc ngăcóăth ălƠăc nhătranhănh :ăkíăsinh,ăsinhăv tănƠyă năsinhăv tăkhác

Hi uăđ căs ăc nhătranhăgi aăcácăloƠiăthìăcóăth ăgiúpăchoăv năđ ăgi iăquy tăcácămơuăthu nătrongămôiătr ng

B ng 2.1 M i quan h gi a các loƠi trong qu n xư

c ngăsinhălƠăquanăh ăch tăch ăvƠă lơuă dƠi,ă nh tă thi tă ph iă cóă

đ i v iăm iăloƠi

N m,ă vi khu nă vƠă t oă

đ năbƠoăc ngăsinhătrongă

đ a y;ă viă khu nă lamă

c ngăsinhătrongăn tăs năcơyăh ăđ u

H p tác

H pă tácă gi aă haiă hayă nhi uăloƠiăvƠăt tăc ăcácăloƠiăthamăgiaă

h pă tácă đ u cóă l i.ă Khácă v iă

H pă tácă gi aă chimă sáoăvƠă trơuă r ng;ă chimă m ă

đ và linh d ng; cua

c ngăsinhălƠăn uătáchăriêngăthìăchúngăv năt năt iăđ c

C nhă tranhă ă th că v t,ă

v tăch ăb ăb tăl i

Cơyăt măg iăkíăsinhătrênăthơnă cơyă g ,ă giună kíăsinh trong c th ăng i

T oă giápă n ă hoaă gơyă

đ c cho các loài sinh

v t,ă đ ng v tă nă th ă vƠă conă

m i,ă th că v tă n th tă vƠă cônătrùng

Trâu bò nă c ,ă h ă n thităth ,ăcơyăn pă măb tă

m i

2.3 H sinh thái vƠ các quá trình trao đ i v t ch t, n ng l ng trong h sinh

thái

2.3.1 nh ngh a

ả sinh thái là t h p c a m t qu n xã sinh v t v i môi tr ng v t lý mà

qu n xã đó t n t i,ătrongăđóăcácăsinhăv tăt ngătácăv iănhauăvƠăv iămôiătr ngăđ ă

t oănênăchuătrìnhăv tăch tăvƠăchuy năhóaăn ngăl ng

Theoăđ nhăngh aănƠyăthìăh ăsinhătháiălƠăm tăh ăch căn ngăg măcóăqu năxưăc aăcácăcáăth ăs ngăvƠămôiătr ngăc aăchúng.ăCóăth ătómăt tăm tăcôngăth căv ăh ăsinhătháiănh ăsau:

H sinh thái = Qu n xư sinh v t + môi tr ng xung quanh + n ng l ng

m t tr i

Hi nănayănghiênăc uăh ăsinhătháiăbaoăg m:ăh ăsinhătháiăt nhiênănh ăaoăh ,ă

bi n,ăr ng,ăsaăm c,ă ăvƠăh ăsinhătháiănhơnăt oănh ăh ăsinhătháiăđôăth ,ăcôngănghi păvƠănôngănghi p

H ăsinhătháiăvƠăsinhăquy nălƠăh ăth ngănơngăđ ăs ăs ngătrênătráiăđ t.ăS ăs ngănƠyăph ăthu căvƠoăhai quáătrìnhăchính:ădòngăv tăch tăvƠădòngăn ngăl ngăt ăm tătr iăcungăc păthôngăquaănh ngăv tăch tăvƠănh ngăc ăth ăs ngătrênătráiăđ t

2.3.2 ThƠnh ph n c a h sinh thái

H ăsinhătháiăhoƠnăch nhăbaoăg măcácăthƠnhăph năch ăy uăsau:

- Thành ph n h u sinh: bao g măđ ng v t, th c v t và vi sinh v t

- Thành ph n vô sinh: bao g m các y u t sau:

+ Các y u t v t lý: ánh sáng, nhi tăđ ,ăđ m, áp su t, dòng ch y

+ Các y u t vôăc :ăg m nh ng nguyên t và h p ch t hóa h c c n thi t cho

t ng h p ch t s ng Các ch tăvôăc ăcóăth d ng khí (O2, CO2, N2), th l ngă(n c),

d ng ch t khoáng (Ca, PO4, Fe ), tham gia vào chu trình tu n hoàn v t ch t

+ Các ch t h uăc :ăbaoăg m các ch tămùn,ăacidăamin,ăprotein,ălipidăglucid.ă ơyă

là các ch t có vai trò c u n i gi a thành ph n vô sinh và h u sinh, chúng là s n ph m

c aăquáătrìnhătraoăđ i v t ch t gi a hai thành ph n vô sinh và h u sinh c aămôiătr ng

2.3.3 Cơn b ng sinh thái

Cơnăb ngăsinhătháiălƠătr ngătháiămƠă ăđóăs ăl ngăcáăth ăc aăcácăqu năth ăsinhăv tătrongăh ăsinhătháiămôiătr ngăv năgi ăđ căm că năđ nhăt ngăđ i.ă

Nguyênănhơnăc aăs ăpháăv ăcơnăb ngăsinhăthái:ăS ăcơnăb ngăc aăh ăsinhătháiă

b ăpháăv ădoăquáătrìnhăt ănhiênăvƠănhơnăt o.ăCácăquáătrìnhăt ănhiênănh ănúiăl a,ă

đ ngăđ tăầ.ăCácăquáătrìnhănhơnăt oăchínhălƠăcácăho tăđ ngăs ngăc aăconăng iănh ătiêu di tăm tălo iăth căv tăhayăđ ngăv t,ăho căđ aăvƠoăh ăsinhătháiăm tăhayănhi uă

lo iăsinhăv tăm iăl ;ăho căpháăv ăn iăc ătrúăv năđưă năđ nhăt ătr căt iănayăc aăcácă

loƠi;ă ho că quáă trìnhă gơyă ôă nhi m,ă đ că h i;ă ho că s ă t ngă nhanhă s ă l ngă vƠă ch tă

l ngăm tăcách đ tăng tăc aăm tăloƠiănƠoăđóătrongăh ăsinhătháiălƠmăpháăv ăs ăcơnă

b ng

2.3.4 Di n th sinh thái

Di năth ăsinhătháiălƠăquáătrìnhăbi năđ iătu năt ăc aăqu năxưăquaăcácăgiaiăđo năkhácănhau,ăt ăd ngăkh iăđ uăđ căthayăth ăl năl tăb iăcácăd ngăqu năxưăti pătheo vƠăcu iăcùngăth ngăd năt iăm tăqu năxưăt ngăđ iă năđ nh

- Di n th nguyên sinh: di năth ănƠyăkh iăđ uăt ămôiătr ngăch aăcóăsinhă

v t.ă óălƠăcácăvùngăđ tăm iăđ căhìnhăthƠnhănh ăbưiăsông,ăbưiăbi năm iăb iăho căvùngăcóănúiăl aăphunătrƠoăv aăm iăb ăphongăhóaăthƠnhăđ t

Trongădi năth ănƠyăph iăcóăm tănhómăsinhăv tăkh iăđ uăt oăraăm tăqu năth ă

kh iăđ u,ăsauăđóăt oăraăm tăqu năxưăkh iăđ uăvƠăcu iăcùngălƠăh ăsinhătháiătiênăphongă

v iăchu iăth că năvƠăn ngăl ng,ăd năd năHSTăđiăvƠoă năđ nhăvƠăcơnăb ng

- Di n th th sinh: lƠădi năth ăxu tăhi nă ămôiătr ngăđưăcóăm tăqu năxưă

nh tăđ nhăvƠăm tăHSTănh tăđ nh.ăQu năxưăvƠăHSTăđangă ătr ngătháiăcơnăb ngăvƠă nă

đ nh,ănh ngădoăcóăm tăs ăc ămôiătr ngălƠmăm tăcơnăb ngăsinhăthái,ăthayăđ iăc uătrúcăthƠnhăph năm ngăl iăth că năvƠădòngăn ngăl ngătrongăqu năxưăHSTăd năđ năthƠnhăl păm tăqu năxưăm i,ăm tăHSTăm iăkhácăh năHSTăc ă ơyălƠăm tăquáătrìnhăkhôngă năđ nh

- Di n th phân h y: di năth ănƠyădi năraăliênăquanăđ năs ăn iăti păc aănh ngă

loƠiăsinhăv tăphơnăh yăcácăxácăch t c aăsinhăv t.ă căđi măc aădi năth ănƠyăkhôngă

d năt iăm tăqu năxưăsinhăv tă năđ nhămƠătr ngătơmăc aănóălƠăphơnăh yăcácăh păch tă

h uăc ăthƠnhănh ngăch tăvôăc ăđ năgi n

2.3.5 Quá trình trao đ i v t ch t trong h sinh thái

Trongăh ăsinhătháiăluônăx yăraăs traoăđ iăv tăch tăvƠăn ngăl ngătrongăn iă

b ăqu năxư,ăgi aăqu năxưăvƠămôiătr ngăbênăngoƠiăc aănóă(sinhăc nh).ă

Trongăchuătrìnhătraoăđ iăv tăch t,ăluônăcóăcácănguyênăt ăhoáăh c,ămu iăhoƠătan, khí CO2 và O2 t ăsinhăc nhăthamăgiaăt oăthƠnhăc ăth ăsinhăv tă(Qu năxư),ăđ ngă

th iăl iăcóăb ăph năc aăqu năxưăl iăchuy năhoáăthƠnhăsinhăc nhăthôngăquaăquáătrìnhăphơnăhu ăxácăsinhăv tăthƠnhănh ngăch tăvôăc

2.3.5.1 Chu iăth că năvƠăl iăth că n

Cácăsinhăv tătrongăqu năxưăcóăm iăquanăh ăh uăc ăv iănhauăv ăngu năth că n vƠăđi uăki năs ng.ăM iăquanăh ăph căt pănƠyăđ căth ăhi năquaăchu iăth că năvƠă

- Lây lan ô nhi m,ăđ c ch t và gây b nhăquaăconăđ ng th că n:ăđóălƠăhi n

t ng tích t sinh h c Qua hi năt ng này, các ch tăđ c s đ c các sinh v t các b c dinhăd ng gi l i, tích t d năvƠăgiaăt ngăhƠmăl ng ch tăđ c h i các nhóm sinh v t Môi

tr ng

tiêu th phía sau và có th đ tăđ n m c gây h i cho s phát tri năc ăth c aăcácăđ ng

v tăvƠăconăng i

- Cân b ng sinh thái và b o v h sinh thái: qua chu i th că năchúngătaăcóăth đánhăgiáăm căđ cân b ngăsinhăthái,ăđi uăđóăr t quan tr ng: thí d nh ăn n chu tăđangăphá ho i mùa màng n c ta gây thi t h i hàng t đ ng là do chúng ta gi t ch t nhi u

r n và mèo gây m t cân b ng sinh thái

b L i th c n

Trong th c t các chu i th că năkhôngăt n t i riêng l mƠăđanăxenănhauăt o thƠnhăl i th că n.ăVìăm i loài trong qu n xã không ph i ch liên h v i m t chu i th c nămƠăcóăth liên h v i nhi u chu i th că n.ă

Nh ăvơy,ăv tăch tătrongăh ăsinhătháiăđ căchuy năhóa,ătraoăđ iăthôngăquaăcácăcácăquanăh ădinhăd ng.ăL iăth că năcƠngăph căt păthìăm căđ ăliênăh ăgi aăcácăsinhăv t trongăh ăsinhătháiăcƠngăch tăch ă i uăđóăchoăth yăr ngăđ ăđ măb oăchoăm tă

h ăsinhătháiăđ căcơnăb ngăvƠăb năv ngăc năduyătrìăh ăsinhătháiăđóă ăm căđ ăđaă

d ngăsinhăh căcao

Hình 2.4 L i th c n đi n hình trên c n

2.3.5.2 C uătrúcăc aăh ăsinh thái

H sinh thái hoàn ch nh ph i bao g m các nhóm sinh v t sau:

- Sinh v t s n xu t (SVSX): ch y u là th c v t xanh có ch că n ngă chuy n quangăn ngăthƠnhăhóaăn ng,ăn ngăl ngăđ c d tr trong liên k t C-Că(đ ng)

R n

M tătr i

Thông

sâu Cơyăs i

T căkè Chim ng

- Sinh v t tiêu th (SVTT): ch y u là đ ng v t, tiêu th các h p ch t h uăc ăcóă

2.3.5.3 B cădinhăd ngăvƠăc uătrúcădinhăd ng

Các nhà sinh thái h că chiaă đ ng v t thành các nhóm tiêu th theo v trí c a chúng trong chu i th că n.ăTh t các nhóm trong chu i th că năg i là b cădinhăd ng

c aănhómăđó B cădinhăd ng th nh t là v tríăđ u tiên trong chu i th că n,ălƠăb c c a các sinh v t s n xu t hay sinh v t t d ng,ăth ng là th c v t hay t o Sinh v t tiêu

th b c 1 chi m v trí th 2 trong chu i th că n,ăt c là n m b cădinhăd ng th 2

C u trúcădinhăd ng th hi n tác d ngăt ngăh gi a chu i th că năv iăn ngă

l ng M i h sinh thái có m t c uătrúcădinhăd ngăkhácănhau,ăđ cătr ngăchoănóă(đ c

tr ngăchoăt ng vùng sinh thái: h n c,ăđ ng c ,ăđ oăsanăhô,ăầ),ătrongăđóăbaoăg m các

b cădinhăd ng n i ti p nhau Các b cădinhăd ng này có th đ căxácăđ nh b ng s

l ng ho căn ngăsu t

Hình 2.6 Các b c dinh d ng trong m t h sinh thái

2.3.5.4 Tháp sinh thái

C uătrúcădinhăd ngăc aăm tăqu năxưăcóăth ăđ căbi uădi năb ngăm tăs ăđ ă

v iăđáyălƠăm tăhìnhăkh iăbi uăth ăchoăb cădinhăd ngăth ănh tă(SVSX)ăvƠăcácăkh iă

n iăti păbênătrênăbi uăth ătu năt ăcácăb cădinhăd ngăk ăti p.ăK tăqu ătaăđ căm tăs ă

đ ăkh iăd ngăhìnhăthápăg iălƠăthápăsinhăthái

Tháp sinh thái đ că xơyă d ngă trênă c ă s ă l iă th că nă vƠă b că dinhă d ngă

nh mămôăt ăquanăh ădinhăd ngăgi aăcácăloƠiătrongăqu năxư.ă ăl năc aăcácăb cădinhăd ngăđ căxácăđ nhăb ngăs ăl ngăcáăth ,ăsinhăkh iăho căn ngăl ngă ăm iă

b cădinhăd ng

Cóăbaălo iătháp sinh thái:

- Tháp s l ng: bi uăth ăb ngăs ăl ngăcáăth ăc aăm iăm cădinhăd ngătrênă

m tăđ năv ădi nătíchăhayăth ătíchă(s ăl ng/m2;ăs ăl ng/m3)

ThôngăquaăthápănƠyătaăcóăth ă ngăd ngăđ ăl păk ăho chăchoăs năxu tăvƠăb oă

v ăh ăsinhăthái.ăVíăd ănh ăđ iăv iăthápăs ăl ngăđ ngăc ,ătaăcóăth ă ngăd ngăđ ăl păquyămôăch năth ăgiaăsúc,ăkhaiăthácăh pălỦăcácăđ ngăc

Thápăs ăl ngăcóăth ăb ăbi năd ng:ăđáyănh ,ăt ngăphíaătrênăl năh n.ă i uănƠyă

x yăraătrongăqu năxưăt năt iăloƠiăkỦăsinhădoăs ăl ngăv tăch ăth ngănh h năs ă

l ngăv tăkỦăsinh

- Tháp sinh kh i: bi uăth ăb ngătr ngăl ngăcáăth ăc aăm iăm cădinhăd ngă

trênăm tăđ năv ădi nătíchăhayăth ătíchă(găch tăkhô/m2;ăgăch tăkhô/m3)

Thápăsinhăkh iăcóăth ăb ăbi năd ng:ăđáyănh ,ăt ngăphíaătrênăl năh n.ă i uănƠyă

x yăraătrongăqu năxưăsinhăv tăn iătrongăn c:ăsinhăkh iăc aăviăkhu n,ăt oăphùăduăr tă

th p,ătrongăkhiăsinhăkh iăc aăv tătiêuăth ăl iăl năh n

iăv iăthápăsinhăkh i,ăs ăchênhăl chăsinhăkh iăgi aăcácăb căcƠngăl năthìăh ăsinhătháiăcƠngăb năv ng.ă óălƠădoăkh ăn ngăcungăc păsinhăkh iăc aăb căd iăchoă

b cătrênălƠăl n,ăđi uăđóălƠmăgi măs ăc nhătranhăgi aăcácăcáăth ă ăb cătrên.ăKhiăđ ăchênhăl chăsinhăkh iăgi m,ăcácăcáăth ăcùngăb căr tăd ăx yăraăc nhătranhăngu nădinhă

d ngăt ăb căd i,ăt ăđóălƠmăchoăs ăl ngăcáăth ăgi m, m tăs ăloƠiăkémăc nhătranhă

d ăb ădi tăvong

- Tháp n ng l ng: bi uăth ăb ngăn ngăl ngătíchăl yăđ căc aăm iăb cădinhă

d ngătrênăm tăđ năv ădi nătíchăhayăth ătích,ătrongăm tăđ năv ăth iăgiană(mgăch tăkhô/m2.ngày)

ơyălƠăd ngăthápăchu nănh t:ăđáyăl n,ăcácăt ngănh ăd năt ăd iălênătrên Trongăcácăki uăthápăsinhătháiăthìăki uăthápăn ngăl ngăchoătaăkháiăni mărõă

nh tăv ăt ăch c,ăch căn ngăc aăqu năxư.ăN uănh ăthápăs ăl ngăvƠăthápăsinhăkh iă

th ăhi nătr ngătháiăt nhăc aăHST,ăngh aălƠăs ăl ngăđ cătr ngăc aăcácăsinhăv tătrongă

t ngăth iăđi m,ăthìăthápăn ngăl ngăth ăhi nătr ngătháiăđ ngăc aăHSTăquaăt căđ ădiăchuy năkh iăth că nătrongăchu iăth că n

Cáchă bi uă th ă c uă trúcă dinhă d ngă b ngă cácă lo iă thápă sinhă tháiă choă phépăchúngătaăd ădƠngănh năđ nhăt ăl ăt ngăquan c aăcácăb cădinhăd ngătrongăchu iă

th că n,ăt ăđóăđánhăgiáăđ căph nănƠoătìnhătr ngăc aăHST

Hình 2.7 Các ki u tháp sinh thái

2.3.6 Dòng n ng l ng trong h sinh thái

2.3.6.1 Phơnăb ăn ngăl ngătrênătráiăđ t

M tătr iălƠăngu năcungăc păn ngăl ngăch ăy uăchoăs ăs ngătrênătráiăđ t v iă

h ngăs ăn ngăl ngăm tătr iăxu ngăm tăđ tălƠă1,946ăKcal/cm2

/phút Tráiăđ tăđ căxemălƠăm tăh ăsinhătháiăkh ngăl ,ăt ăđóăth căv tăh păthuăn ngăl ngăt ăánhăsángă

m tătr iăchuy năhóaăthƠnhăn ngăl ngăhóaăh cătíchăl yătrongănh ngăch tăh uăc ,ăacidăbéo,ăacidăaminăvƠăchuy năquaăcácăb cădinhăd ngătrongăh ăsinhătháiă(sinhăv tătiêuăth ăvƠăsinhăv tăphơnăh y).ă

- Trongă s ă ngu nă n ngă l ngă t ă b că x ă m tă tr iă đ nă đ că tráiă đ tă thìă ch ăkho ngă50%ăđiăvƠoăh ăsinhătháiă(ánhăsángănhìnăth y),ăs ăcònăl iăchuy năthƠnhănhi tă

n ngă(ph năx ).ă

- Sinhăv tăs năxu tăch ăs ăd ngă0,5-1%ăt ngăn ngăl ngăti pănh nănƠyăđ ăchuy năsangăd ngăhóaăn ngăd ătr ăd iăd ngăch tăh uăc ănh ăquáătrìnhăquangăh p.ă 2.3.6.2 Dòngăn ngăl ngăquaăh ăsinhăthái

Trongăh ăsinhătháiăn ngăl ngăđ cătruy năm tăchi uăt ăSVSXăquaăcácăb cădinhăd ng,ăt iămôiătr ng

Hình 2.8 Dòng n ng l ng qua h sinh thái

a N ng su t s c p

N ngăsu tăs ăc pălƠăngu năn ngăl ngămƠăsinh v t s n xu t (cây xanh) t ngă

h păđ căd iăd ngăch tăh uăc ăđ căs ăd ngăchoăcácăho tăđ ngăs ngăc aăc ăth ă

đ ăcungăc păchoăsinhăv tătiêuăth Cóăhaiălo iăn ngăsu tăs ăc p:

- N ngăsu tăs ăc păthô:ălƠăt ngăn ngăl ngăđ căt ngăh păđ căt ăquáătrìnhăquangăh p

- N ngăsu tăs ăc păròng:ălƠăph năn ngăl ngătíchăl yătrongăcácăh păch tăh uă

c ătrongăc ăth ăth căv tătr ăđiăph năn ngăl ngăs ăd ngăchoăquáătrìnhăhôăh p.ă

N ngăsu tăs ăc pătrongăh ăsinhătháiăph ăthu căvƠoăánhăsángăm tătr i,ăch tădinhăd ngăvƠăn c Ch ăm tăph năngu năn ngăl ngăs ăc pănƠyăchuy năchoăsinhă

v tătiêuăth , do:

+ M tăph năb ăphơnăh y,ăl ngăđ ng;

+ M tăph năth că năkhôngăh păthu;

+ Ph năl năn ngăl ngădùngăchoăcácăquáătrìnhăs ngă(hôăh p,ăv năđ ng,ầ),ă

m tăđiăd iăd ngănhi t;

+ Ph năcònăl iăđ ăphátătri năc ăth

b N ng su t th c p

N ngăsu tăth ăc pălƠăl ngăch tăh uăc ăđ căcácăsinh v t tiêu th (sinhăv tăd ă

d ng)ătíchăl yăđ căđ ăphátătri năc ăth

năv ăc aăn ngăsu t:ăgamăch tăkhô/m2/ngày

Hình 2.9 Quá trình chuy n hóa n ng l ng qua các b c dinh d ng

c ải u su t sinh thái

Hi uăsu tăsinhătháiălƠăt ăl ă%ăchuy năhoáăn ngăl ngăquaăcácăb cădinhăd ngă

trongăh ăsinhăthái

H(%) = (Qn/Qn+1)x100% (2.3) Trong đó: H (%): LƠăhi uăsu tăsinhăthái

Qn:ăLƠăn ngăl ngă ăb cădinhăd ngăn

Qn+1: LƠăn ngăl ngă ăb cădinhăd ngăn+1

N ngăl ngăchuy năt ăc pănƠyăsangăc păkhácăkhôngăbaoăgi ăcóăhi uăsu tă100%ămƠăth păh n

C ăquaăm iăb cădinhăd ngăthìăch ăkho ngă10%ăn ngăl ngăđ cătíchăl yăvƠăchuy nălênăb căti pătheo,ăcònăkho ngă90%ăth tăthoátăd iăd ngănhi t,ănh ăv yăcƠngălênăcaoăn ngăl ngătíchăl yăcƠngăgi m.ă

Khiăsinhăv tăch tăđi,ăph năn ngăl ngăd iăch tăh uăc ă ăc ăth ăđ căviăsinhă

v tăphơnăh yăvƠăs ăd ng,ă90%ăth tăthoátăd ngănhi t.ă

Nh ăv y,ădòngăn ngăl ngătrongăh ăsinhătháiăkhôngătu năhoƠn

Hình 2.10 Tháp n ng l ng (đ nuôi s ng 1 cá th SVTT3 c n 1.790.000 cá th

khác) 2.4 Nhơn t sinh thái vƠ các quy lu t tác đ ng c a các nhơn t sinh thái

2.4.1 Các nhơn t sinh thái

Nhơnă t ă môiă tr ngă lƠă nh ngă th că th ă vƠă cácă hi nă t ngă riêngă l ă c aă t ănhiên,ăc uăt oănênămôiătr ngănh :ăsông,ănúi,ămơy,ăs m,ăch p,ăgió,ăm a,ầăKhiăcácănhơnăt ănƠyătácăđ ngătr căti păhayăgiánăti păđ năđ iăs ngăc aăsinhăv tăvƠăsinhăv tă

ph nă ngăl iăm tăcáchăthíchănghiăthìăchúngăđ căg iălƠăcácănhơnăt ăsinhăthái

Nhơnăt ăsinhătháiălƠănhơnăt ămôiătr ngăcóă nhăh ngătr căti păhayăgiánăti pălênăsinhăv t.ăNg iătaăchiaăthƠnhă3ănhómănhơnăt :

2.4.1.1 Nhơnăt ăvôăsinh

Cácănhơnăt ăvôăsinhăbaoăg m:

- Cácăy uăt ăt ănhiên:ăđ aăhìnhă(đ ăcao,ăđ ăd c,ăđ ătr ng),ăh ngăđ a hìnhầ

- Khíăh u:ănhi tăđ ,ăánhăsáng,ăđ ă m,ăgió,ăầ

- N c:ăn căm n,ăn căng t,ăm a,ăn căng m,ăầ

- Cácăch tăkhí:ăCO , O , H , N ,ầ

- Cácăch tădinhăd ng,ăkhoáng,ăh uăc ,ầ

2.4.1.2 Nhơnăt ăh uăsinh

Nhơnăt ăh uăsinhăg măcácăcáăth ăs ngănh ăth căv t,ăđ ngăv t,ăn m,ăviăsinhă

v t ăM iăsinhăv tăth ngăch uă nhăh ngătr căti păho căgiánăti păc aăcácăc ăch ăkhácă trongă m iă liênă h ă cùngă loƠiă hayă khácă loƠiă ă chungă quanh.ă Cácă nhơnă t ă nƠyă

trongăth ăgi iăh uăc ălƠăm tăthƠnhăph năr tăquanătr ngăc aămôiătr ng

2.4.1.3 Nhơnăt ăconăng i

Nhơnăt ăconăng iălƠăt tăc ăcácăd ngăho tăđ ngăc aăxưăh iăloƠiăng iălƠmă

bi năđ iăthiênănhiên,ămôiătr ngăs ngăc aăcácăsinhăv t.ă ăm tăgócăđ ănh tăđ nh,ăconă

ng iăvƠăđ ngăv tăđ uăcóănh ngătácăđ ngăt ngăt ăđ nămôiătr ngă(l yăth că n,ăth iăbưăvƠoămôiătr ng )ănh ngădoăs ăphátătri năv ătríătu ăc aăconăng iăcaoăh năcácă

đ ngăv tăvƠăho tăđ ngăc aăconăng iăđaăd ngăh năđ ngăv tănhi u,ănênăđưătácăđ ngă

m nhăm ăđ nămôiătr ng,ăth măchíăcóăth ălƠmăthayăđ iăh nămôiătr ngăvƠăsinhăgi iă

ăn iănƠyăho căn iăkhác

M iănhơnăt ăc aămôiătr ngăcóătácăđ ngăkhôngăgi ngănhauăđ iăv iăcácăloƠiăkhác nhau

T pă h pă cácă y uă t ă tácă đ ngă c nă thi tă choă sinhă v tă mƠă thi uă nóă sinhă v tăkhôngăth ăt năt iăđ căg iălƠăcácăđi uăki năsinhăt năc aăsinhăv t

2.4.2 Quy lu t tác đ ng c a các nhơn t sinh thái

Cácănhơnăt ăsinhătháiătácăđ ngăđ nămôiătr ngătheoăm tăs ăquiălu tănh tăđ nh,ăbaoăg măm tăs ăquyălu tăchínhănh ăsau:

- Qui lu t gi i h n sinh thái: M i loài có m t gi i h năđ cătr ngăv m i nhân

t sinh thái nh tăđ nh Nhân t sinh thái gi i h n là nhân t tácăđ ngăđ n sinh v tăđiăt

đi m c c ti uăquaăđi m c c thu năvƠăđ năđi m c căđ i

Ví d : cá rô phi n c ta ch t n t i kho ng nhi tăđ 5,60C< t < 420C và phát tri n thu n l i nh t 300C

- Qui lu t tác đ ng t ng h p các nhân t : T t c các nhân t sinhătháiăđ u g n

bó v iănhau,ătácăđ ngăđ ng th i c a nhi u nhân t t o nên m tătácăđ ng t ng h p lên

c ăth sinh v t.ă ng th i m i nhân t sinh thái c aămôiătr ng ch có th bi u hi n hoƠnătoƠnătácăđ ngăđ n sinh v t khi mà các nhân t khácăc ngă đi u ki n thu n l i

- Qui lu t tác đ ng không đ ng đ u c a nhân t sinh thái: Các nhân t sinh

thái nhăh ng khác nhau lên ch căn ngăs ng c a sinh v t, có nhân t c c thu n v i quáătrìnhănƠyănh ngăl i gây nguy h i cho quá trình khác

- Qui lu t tác đ ng qua l i gi a sinh v t và môi tr ng: Môiătr ngătácăđ ng

th ngăxuyênălênăc ăth sinh v t làm chúng không ng ng bi năđ i,ăng c l i sinh v t

c ngătácăđ ng qua l i làm c i bi nămôiătr ng và có th lƠmăthayăđ i c tính ch t c a

m t nhân t sinhătháiănƠoăđó

2.4.3 M i quan h gi a con ng i, h sinh thái vƠ môi tr ng

2.4.3.1.ăConăng iălƠăm tăm căxíchătiêuăth ăđ căbi tătrongăh ăsinhăthái

Conăng iăc ngălƠăm tăm căxíchătiêuăth ,ăm tăph năc aăh ăsinhătháiănh ăbaoă

m căxíchăkhác.ăConăng iăc ngăc năth că n,ăch ă ,ăc nhătranhăv iăcácăloƠiăkhácăvƠăcóăm iăquanăh ăh ătr ăv iăm tăs ăloƠi.ăTuyănhiên,ădoăcóăỦăth c,ăconăng iătr ăthƠnhă

m tăm căxíchăđ căbi tăkhiăconăng iăch ăđ ngătácăđ ngăvƠoăh ăsinhătháiătheoăh ngăcóăl iăchoămình.ă i uăđóăth ăhi nă ă2ăđi măchính:

- Conăng i có th tácăđ ng vào các m c xích th că năkhácăm t cách ch đ ng Conăng i có th nuôi tr ng các loài làm th că năchoămình,ăt călƠătácăđ ng ch đ ng vào các m căxíchăd i mình, kh ng ch , tiêu di t các loài tiêu th mình Trong chu i

th că năg nănh ăconăng iăkhôngăcònăcóăthiênăđ ch,ăđ i phó ch đ ng v i d ch b nh và các y u t kh ng ch dân s c a mình

- Conăng i tiêu di t các loài c nh tranh, các loài sâu h i xâm ph măđ năl ngă

th c c a mình m t cách ch đ ng và c ngă pháă hu nhi u m c xích sinh thái quan

tr ng.ăConăng i có kh n ngătácăđ ng trên m t quy mô l n, v i m t s c nhăh ng

l năđ s c làm bi năđ i nhanh chóng các h sinh thái

Hi n nay, conăng iăđangălƠmăbi năđ i m nh m các h sinh thái t nhiên ph n

l nălƠătheoăh ng có h i Nhi u di n tích r ng trên th gi iăđưăb phá hu ho c b thay

th b ng r ng tr ng nghèo nàn, nhi u lo iăđ ng, th c v tăđưăb tuy t ch ng ho căđ ng

tr cănguyăc ătuy t ch ng Các ch t th i và các công trình xây d ng c aăconăng i làm thayăđ i thành ph n, c u trúc c a nhi u h sinhătháiăđ căhìnhăthƠnhălơuăđ i (Ví d :

hi năt ngăn c n hoa trong các thu v c do ch t th i h uăc ,ăs nhăh ng c a các

đ păn c,ăthayăđ i các dòng ch y) Cùng v i s phát tri n c aăconăng i, nhi u h sinh

thái nhân t o và bán nhân t oăđưăhìnhăthƠnhămangăđ m d u n c a xã h iăloƠiăng i

nh ăh sinhătháiăđôăth , nông thôn, h nuôi tr ng thu s n, r ng tr ng mà v c năb n là thu h p h sinh thái t nhiên, nghèo nàn và kém b n v ng

2.4.3.2.ă nhăh ngăc aăcácănhơnăt ăsinhătháiăđ năđ iăs ngăconăng i

Conăng i,ăv iăt ăcáchălƠăm tăloƠiăsinhăv t,ăc ngăch uă nhăh ngăc aăt tăc ăcácănhơnăt ăsinhătháiănh ăm iăsinhăv t.ăNh ngăconăng iăcóăkh ăn ngălƠmăgi măb tăcácătácăđ ngăđóăthôngăquaăcácăph ngăti năs ngăvƠătrình đ ăyăt ăphátătri năcao

Vìăv y,ăs că nhăh ngăc aăcácănhơnăt ăsinhătháiăđ năconăng iăcóăbiênăđ ă

r ngăh năsoăv iătr căđơy,ăs ăthíchănghiăm nhăm ăc aăconăng iăkhôngăđ năt ăti năhoáăsinhăh cămƠăđ năt ăti năhoáăxưăh i.ăNh ngădùăth ănƠo,ăthìănóăv nătuơnăth đ yă

đ ăcácăquyălu tăsinhăthái

Tìnhă tr ngă n ngă nóngă hayă l nhă giáă giaă t ngă quyă môă l nă ă nhi uă qu că giaăchơuăỂuăvƠăd năđ năđưăcóăch tăng iălƠăc nhăbáoăr ngăconăng iăkhôngăth ăthoátălyă

kh iăs ătácăđ ngăc aăquyălu tăsinhăthái

Cácănhơnăt ăvôăsinhăvƠăh uăsinhătácăđ ngă ăconăng iătrênăbaăm căđ : m că

đ ăcáăth ,ăm căđ ăqu năth ăvƠăm căđ ătoƠnăxưăh i.ăVƠăconăng iăph iănh năth că

r ngămìnhălƠăm tăph năc aămôiătr ngăs ng,ăcóăm iăquanăh ăquaăl iăv iămôiătr ngăvƠăch uătácăđ ngăm nhăm ăc aămôiătr ng.ăQuanăđi măđóăs ăđ nhăh ngăchoăconă

ng iătrongătháiăđ ăhƠnhăx ăđ iăv iămôiătr ngăvƠăt ănhiên

2.5 Các chu trình sinh đ a hóa

Chuătrìnhăsinhăđ aăhóaălƠăm tăchuătrìnhăv năđ ngăcácăch tăvôăc ătrongăh ăsinhătháiătheoăđ ngăt ăngo iăc nhăchuy năvƠoăc ăth ăsinhăv tăr iăt ăc ăth ăsinhăv tăđ căchuy năl iăvƠoămôiătr ng

Chuătrìnhăv năđ ngăcácăch tăvôăc ă ăđơyăkhácăh năs ăchuy năhóaăn ngăl ngăquaăcácăb cădinhăd ngă ăch ănóăđ căb oătoƠnăch ăkhôngăb ăm tăđiăm tăph nănƠoă

d iăd ngăn ngăl ng

ChuătrìnhăhoƠnăch nh:ăkhiăv tăch tă ăkhơuăcu iăliênăt căquayăl iăkhơuăđ uăvƠăgiaiăđo nă ăd ngăkhíăchúngăchi mă uăth ătrongăchuătrìnhăvƠăkhíăquy nălƠăn iăd ătr ă

nh ngănguyênăt ăđó.ăM tăkhácăt ăc ăth ăsinhăv tăchúngătr ăl iămôiătr ngăt ngăđ iă

nhanh.ăVíăd ănh ăchuătrìnhăn c,ăchuătrìnhăc a nh ngănguyênăt ăcacbonă(C),ăNit ă(N)

Chuă trìnhă khôngă hoƠnă ch nh:ă khiă cóă m tă l ngă l nă ch t trongă chuă trìnhă ă

d ngătr mătíchăđ iăd ngăvƠăkhôngăquayăl iăkhơuăđ uăhayăquayăl iă ăm căđ ăítănh ăchuătrìnhăc aănh ngănguyênăt ănh ăphosphoă(P),ăl uăhu nhă(S).ăNh ngăch tănƠyătrongăquáătrìnhăv năchuy năm tăph năb ăđ ngăl iăth ăhi năqua chuăk ăl ngăđ ngătrongă

nh ngăh ăsinhătháiăkhácănhauătrongăsinhăquy n.ăChúngăch ăcóăth ăv năchuy năđ căd iătácăđ ngăc aănh ngăhi năt ngăx yăraătrongăt ănhiênă(s ăxóiămòn),ăho căd iătácăđ ngăconă

10-100ăn mă 120ăn mă

iăd ngăth ăgi iă

N căng măsơuă

Chópăb ngăNamăC că

300 n mă

đ nă10.000ăn mă 10.000ăn mă

Hình 2.11 Chu trình tu n hoƠn n c

- Vai trò c a chu trình tu n hoàn n c

+ Cung c păn c cho sinh quy n;

+ Duy trì s s ngătrênătráiăđ t;

+ i u hòa khí h u

- Tác đ ng c a con ng i đ n chu trình tu n hoàn n c

+ Dân s t ngălƠmănhuăc u s d ngăn căt ng;

+ Làm ô nhi mămôiătr ngăn c;

+ Phá th m th c v t;

+ Khaiăthácăn c ng m quá m c;

+ ôăth hóa cùng v i h th ngăthoátăn c, c ng rãnh xu ng c pălƠmăt ngăs

ng p l t, nhăh ngăđ n quá trình l c,ăbayăh iăvƠăs thoátăh iăn c

2.5.2 Chu trình tu n hoƠn cacbon

Hình 2.12 Chu trình tu n hoƠn cacbon

- Tác đ ng c a con ng i đ n chu trình tu n hoàn C

tă cháyă nhiênă li uă hóaă th chă (x ng,ă than),ă đ tă cháyă c i,ă g ă lƠmă t ngă khíă

CO2gơyănênăcácă nhăh ng:

+ LƠmătráiăđ tănóngălên,ăt ngănhi tăđ ătrênătráiăđ t,ăgơyăhi uă ngănhƠăkính + S ănóngălênătoƠnăc uăcóăth ălƠmăb ngătană ăNamăc c,ăt ngăm căn căbi n,ăthayăđ iăkhíăh u,ăthayăđ iăs năl ngăl ngăth căvƠăl ngăm a

2.5.3 Chu trình tu n hoƠn nit

Hình 2.13 Chu trình tu n hoƠn Nit

- Các quá trình chính trong chu trình tu n hoàn nit :

- Tác đ ng c a con ng i đ n chu trình tu n hoàn N

+ S d ngăphơnăbónăd ăth a gơyăphúăd ng hóa

+ Cháy r ngăvƠăđ t cháy nhiên li uălƠmăt ngăs l ngăđ ng N trong không khí (NOx)

+ Ch nănuôiăgiaăsúcălƠmăNH3t ng

+ Ch t th iăvƠăn c th i t các quá trình s n xu t