Đánh Giá Ảnh Hưởng Của Hoạt Động Sản Xuất Thuốc Lào Đến Môi Trường Tại Địa Bàn Xã Quảng Thạch, Quảng Xương, Thanh Hóa

Mặt khác nơi nàynổi tiếng với chân đất trồng thuốc lào, một loại cây mang lại nguồn thu nhậpcao và được coi là cây trồng chủ lực trong hoạt động sản xuất nông nghiệpcủa người dân nơi đây

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

KHOA MÔI TRƯỜNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Giảng viên hướng dẫn : THS TRẦN THANH VÂN

Hà Nội - 2016

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

TÊN ĐỀ TÀI : Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào đến môitrường tại xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa

Người thực hiện : Nguyễn Thị Hạnh

Lớp : K57MTA

Khóa : 57

Chuyên ngành : Khoa học môi trường

Giáo viên hướng dẫn : Ths.Trần Thanh Vân

Địa điểm thực tập : xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu bài báo cáo này

là kết quả nghiên cứu của chính tôi, hoàn toàn trung thực với những gì mà tđiều tra được chưa sử dụng cho một bài khóa luận nào trước đó

Các thông tin, tài liệu trích dẫn trong bài báo cáo này đều đã được chỉ

rõ nguồn gốc Mọi sự giúp đỡ đều đã được cảm ơn

Sinh viên

Nguyễn Thị Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành quá trình học tập và thực hiện Đề tài này, em xin đượcbày tỏ lòng biết ơn tới các Thầy, các Cô trong bộ môn Sinh thái nông nghiệp,Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam đã tạo mọi điều kiện và giúp đỡ tận tìnhcho em Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô Trần Thanh Vân ngườitrực tiếp hướng dẫn em hoàn thành Đề tài này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Ban giám hiệu nhà trường,các thầy cô trực tiếp giảng dạy em trong suốt những năm học qua truyền đạtcho em kiến thức để thực hiện đề tài

Sự giúp đỡ, tạo điều kiện của UBND xã Quảng Thạch và Phòng Tàinguyên môi trường huyện Quảng Xương đã cung cấp tài liệu trong suốt quátrình em thực hiện Đề tài, sự giúp đỡ động viên từ gia đình, bạn bè cũng lànguồn động viên hết sức quý báu để em hoàn thành tốt đề tài tốt nghiệp củamình Qua đây em xin trân trọng cảm ơn những tình cảm quý báu đó

Và em xin cảm ơn đến bà con nhân dân trong xã đã giúp đỡ em rất nhiệt tìnhtrong công tác điều tra và thu thập số liệu

Mặc dù bản thân rất cố gắng nhưng do thời gian có hạn và kinh nghiệm thực tếcòn nhiều hạn chế nên bài khóa luận của em không tránh khỏi những thiếusót Em kính mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của Quý Thầy Cô cùngcác bạn sinh viên để em có thể hoàn thiện tốt bản đồ án tốt nghiệp của mình

Em xin chân thành cảm ơn !

Thanh Hóa, ngày tháng năm 2016

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Hạnh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC iv

Danh mục từ viết tắt vii

Danh mục bảng biểu viii

Danh mục hình ix

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Các khái niệm liên quan 3

1.2 Giới thiệu chung về cây thuốc lào 3

1.2.1 Đặc điểm thực vật học của thuốc lào 3

1.2.2 Nguồn gốc và phân bố 5

1.2.3 Giá trị kinh tế của cây thuốc lào 6

1.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào trên thế giới và Việt Nam 6

1.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào trên thế giới 6

1.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào ở việt nam 7

1.4 Tình hình nghiên cứu về cây thuốc lào trên thế giới và Việt Nam 10

1.4.1 Trên Thế Giới 10

1.4.2 Tình hình nghiên cứu cây thuốc lào tại Viêt Nam 11

1.4.3 Giới thiệu một số nghiên cứu về cây thuốc lào ở quảng xương 15

1.4.4 Nhận xét chung 16

1.5 Tác động của thuốc lào đối với con người và môi trường 18

1.5.1 Những nghiên cứu ảnh hưởng của thuốc lào đối với sức khỏe cộng đồng .18

1.5.2 Nicotine 19

1.5.3 Tính chất dược học và độc tính của Nicotin 20

1.5.4 Cơ chế xâm nhập của nicotin vào cơ thể 23

Chương2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

25

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 25

2.2 Nội dung nghiên cứu 25

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, tài nguyên và môi trường xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa 25

2.2.2 Điều kiện kinh tế, xã hội trên địa bàn xã Quảng Thạch 25

2.2.3 Hoạt động sản sản xuất cây thuốc Lào 25

2.2.4 Đánh giá về ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào tới môi trường và sức khỏe cộng đồng 25

2.2.5 Đề xuất các giải pháp phát triển sản xuất bền vững 25

2.3 Phương pháp nghiên cứu 25

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 25

2.3.2 phương pháp thu thập số liệu thứ cấp : 25

2.3.3 Phương pháp phỏng vấn chuyên gia : 26

2.3.4 phương pháp xử lý số liệu : 26

Chương 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 27

3.1 Điều kiện tự nhiên của xã Quảng Thạch 27

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 27

3.1.2 Các nguồn tài nguyên 30

3.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 32

3.2.1 Tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 32

3.2.2 Tình hình phát triển các ngành kinh tế: 33

3.3 Hoạt động sản xuất thuốc lào 35

3.3.1 Kỹ thuật trồng và chăm sóc 35

3.3.2 Thu hoạch và chế biến thuốc lào 38

3.4 Ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào đến môi trường và sức khỏe cộng đồng 39

3.4.1 Tình hình sử dụng phân bón trong sản xuất thuốc lào và vấn đề môi trường 39

3.4.2 Tình hình sử dụng thuốc BVTV trong sản xuất thuốc lào và vấn đề môi

trường 45

3.4.3 Hoạt động phát sinh nicotin ra môi trường trong sản xuất thuốc lào 47

3.4.4 Vấn đề sức khỏe của người dân trong quá trình sản xuất thuốc lào 53

3.5 Các đề xuất trong sản xuất thuốc lào đảm bảo 55

3.5.1 Đối với người dân: 55

3.5.2 Đối với chính quyền địa phương 57

KẾT LUẬN 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Diện tích thuốc lào tại Việt Nam (ha) 8

Bảng 1.2 Sản lượng thuốc lào tại Việt Nam (tấn) 8

Bảng 3.1: Hiện trạng giá trị sản xuất và cơ cấu kinh tế xã Quảng Thạch 33

Bảng 3.2: Tình hình phát triển một số cây trồng chính 34

Bảng 3.3 Các loại phân bón thường sử dụng cho thuốc lào tại Quảng Thạch

40

Bảng 3.4 : Mức bón phân của nông hộ cho lúa đất 2 lúa, rau trên đất chuyên rau và lúa, rau màu trên đất thuốc lào 42

Bảng 3.5 Mức phân bón của các cây trồng theo khuyến cáo và mức bón hiện tại của nông hộ 43

Bảng 3.6: lượng phân bón và thời gian bón phân cho cây thuốc lào của các nông hộ 43

Bảng 3.7 : các loại thuốc BVTV trừ sâu bệnh hại thuốc lào các nông hộ thường dùng 46

Bảng 3.8 bảng thống kê vấn đề sức khỏe nông hộ của 30 hộ được điều tra 54

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Cấu trúc phân tử nicotin 19

Hình 1.2 Cấu tạo phân tử của Nicotin 20

Hình 1.3 ảnh hưởng của nicotin đến các cơ quan trong cơ thể 21

Hình 3 1: Sơ đồ vị trí xã Quảng Thạch trong huyện Quảng Xương 27

Hình 3.2 : thân thuốc lào được nhổ và phơi ngay tại đồng ruộng sau thu hoạch

48

Hình 3.3 : sống lá thuốc được tách khỏi lá bằng công cụ sợi cước đơn giản 49

Hình 3.4 : sống lá sau tuốt và được người dân thải bỏ ngay tại kênh, mương gần đồng ruộng 49

Hình 3.5 : thuốc lào được ủ qua đêm ngay khu vực sinh hoạt của các hộ gia đình 50

Hình 3.6 : thuốc lào được phơi trên mên tre và hong ngoài trời nắng 51

Hình 3.7 : công đoạn sấy thuốc khi gặp trời mưa hay không có nắng 52

MỞ ĐẦU Đặt vấn đề

Quảng Thạch là môt xã nông nghiệp thuộc huyện quảng xương tỉnhThanh Hóa Với hệ sinh thái đa dạng Một xã thuộc bãi ngang ven biển, ngoàiviệc khai thác nuôi trồng thủy sản Nơi đây đẩy mạnh hoạt động sản xuấtnông nghiệp với hệ thống cây trồng phong phú , các cây trông ngắn ngày, dàingày cùng với hệ thống vật nuôi ( nhỏ lẻ, quy mô hộ gia đình) khiến nơi đâytrở thành một xã có hệ sinh thái nông nghiệp điển hình Mặt khác nơi nàynổi tiếng với chân đất trồng thuốc lào, một loại cây mang lại nguồn thu nhậpcao và được coi là cây trồng chủ lực trong hoạt động sản xuất nông nghiệpcủa người dân nơi đây mặc dù yêu cầu nhiều công chăm sóc và cần cung cấplượng chất dinh dưỡng từ bên ngoài lớn hơn so với các loại cây trồngkhác.Tuy nhiên đi cùng với sự phát triển kinh tế xã hội, với nhu cầu ngàycàng cao trong việc nâng cao thu nhập và gia tăng sản xuất, con người đặt lợiích kinh tế lên hàng đầu đã làm mọi cách khai thác quá mức khả năng sảnxuất của hệ sinh, chính điều này làm cho hệ sinh thái nơi đây mất đi sự đadạng và xuất hiện những hiện tương tiêu cực Mặc dù hóa chất bảo vệ thựcvật cũng như các loại phân bón được sử dụng ngày càng nhiều, với đa dạngcác chủng loại nhưng lương sâu bọ vẫn không thuyên giảm, có dấu hiệukháng thuốc, hơn nữa chất lượng đất cũng mất dần tính phì nhiêu, bạc màuthậm chí chai cứng, nứt nẻ khô cằn do quá phụ thuộc vào phân bón hóa học

và khai thác khả năng sản xuất của đất quá mức mà quên trả lại nguồn dinhdưỡng cũng như tàn dư thực vật sau mỗi vụ thu hoạch điều đó làm mất dần

đi sự cân bằng vật chất cùng với sự tác động của con người tới môi trường

và môi trường cũng tác động lại đối với con người theo như những gì mà conngười đã tác động đến nó

Xuất phát từ điều đó tôi tiến hành thực hiện đề tài nghiên cứu: “ Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào đến môi trường tại xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa”

Mục đích và yêu cầu của nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu về hoạt động sản xuất thuốc lào tại xãQuảng Thạch và đánh giá các ảnh hưởng của sản xuất thuốc lào tới môitrường và con người

Yêu cầu của đề tài

- Tìm hiểu hoạt động sản xuất cây thuốc lào tại địa phương

- Tìm hiểu tác động của việc trông cây thuốc lào đến môi trường và conngười ở xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa

Chương 2

1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Các khái niệm liên quan

 Khái niệm về ảnh hưởng:

Ảnh hưởng là một danh từ chỉ sự tác động ( từ người, sự vật hoặc hiệntượng) có thể làm dần dần có những biến đổi nhất định trong tư tưởng, hành

vi, hoặc trong quá trình phát triển ở một sự vật hoặc người nào đó

 Khái niệm về hoạt động sản xuất

Là hoạt động chủ yếu trong các hoạt động kinh tế của con người sảnxuất là quá trình làm ra sản phẩm để sử dụng, hay để trao đổi trong thươngmại

 Khái niệm về thuốc lào

Thuốc lào là một loài thực vật thuộc chi thuốc lá (Nicotiana) Loài này

có hàm lượng nicotin rất cao Lá của nó ngoài việc dùng để hút còn sử dụngrộng rãi trong việc sản xuất các thuốc trừ dịch hại hữu cơ Thuốc lào có hàmlượng nicotine khoảng 9%, cao hơn nhiều so với thuốc lá thông thường(khoảng 1-3%), (Đào Duy Anh 2002)

 Khái niệm về môi trường

Môi trường là tổng hợp các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tácđộng đối với sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật theo ( luật bảo vệmôi trường 2014)

1.2 Giới thiệu chung về cây thuốc lào.

1.2.1 Đặc điểm thực vật học của thuốc lào

Cây thuốc lào còn có tên khoa học là Nicotianarustical, họ càSolanaceae Cây thân thảo mọc hàng năm, cao chừng 1m, thấp hơn cây thuốc

lá Toàn cây có lông dính, lá mọc sole, có cuống dầy, phiến lá hình trứng đầunhọn to và dầy hơn lá của cây thuốc lá Cụm hoa là một cờ ở ngọn thân haycành, cánh hoa màu vàng hay lục sẫm đính liền nhau thành ống ở dưới, phíatrên chia 5 thùy, tròn, ngắn quả mang hình trứng hoặc gần hình cầu có đài cònlại bọc ở ngoài, chứa nhiều hạt nhỏ màu đen

 Rễ thuốc lào

Rễ thuốc lào là một hệ thống bao gồm: rễ cái( rễ trụ), rễ nhánh ( rễbên), rễ hấp thụ ngoài ra thuốc lào còn có rễ bất định nằm ở cổ rễ, phần sátmặt đất

Rễ thuốc lào là cơ quan tổng hợp nicotin Nicotin được vận chuyển từ dễ vàtích tụ trên thân, lá thuốc lào

 Thân cây

Thuốc lào trồng có dạng thân đứng, tiết diện thân tròn, chiều cao thâncây đạt trung bình khoảng 1m, chia làm nhiều đốt, mỗi đốt mạng 1 lá Đườngkính thân đạt từ 2-4 cm, nách lá trên thân có chồi sinh trưởng gọi là chồi nách

ở trên măt lá có nhiều tuyến lông đa bào, có hình dạng, kích thước khác nhau.Các tuyến này chưa nhựa, hợp chất thơm tự nhiên và được tích lũy nhiều khi

lá chín kỹ thuật trên mặt lá có gân chính và nhiều gân phụ

 Hoa thuốc lào

Hoa thuốc lào là hoa đơn, lưỡng tính, có 5 cánh Nhị cái ở giữa, xungquanh có 5 nhị đực thường moc cao hơn nhị cái, thuộc loại hoa tự hữu hạn,được hình thành do sự phân hóa của đỉnh sinh trưởng thân Chính gữa chùmhoa có hoa trung tâm và các nhành hoa mọc từ trục chính của chum hoa

Phương thức thụ phấn của thuốc lào là tự phối (97-98%), còn lại có thể là thụphấn chéo do gió hoặc côn trùng…

 Quả và hạt thuốc lào

Quả thuốc lào được hình thành trên đài hoa Mỗi cây có 100 đến 150quả trên mỗi chum hoa, mỗi quả có 2 ngăn, khi chin nó thường tách ra

Hạt thuốc lào rất nhỏ, khối lượng 1000 hạt sấy lò là 0,07 – 0,1 gam,trong mỗi gam hạt có từ 10.000 – 15.000 hạt.

1.2.2 Nguồn gốc và phân bố

Cây thuốc lào được phát hiện đầu tiên vào năm 1492 bởi đoàn thámhiểm của Christophe Columbus và thủy thủ đoàn tại Châu Mỹ Cây thuốclào được trồng lần đầu tiên ở Bồ Đào Nha và được trồng ở Cu Ba năm 1580sau đó nhanh chóng mở rộng ra các nước châu Mỹ Thuốc lào được đưa vàochâu Âu, Á, Phi vào nửa cuối thế kỷ XVI (Bandner et al., 1987) Tuy nhiên,lịch sử xuất hiện cây thuốc lào ở Việt Nam còn có một số tài liệu khác nhau

Cây thuốc lào có tên khoa học là Nicotiana tabacum L (Trần ĐăngKiên, 2011), có nguồn gốc ở Nam và Bắc châu Mỹ, Mexico vào khoảng10.000 năm trước đây Sau này thuốc lào được trồng và sử dụng rộng rãi, phổbiến ở hầu hết các quốc gia trên thế giới như Mỹ, Ấn Độ, Trung Quốc,Philipin, Malaysia, các quốc gia châu Phi, các quốc gia theo đạo hồi như ThổNhĩ Kỳ, Iran, Irắc… (Đào Duy Anh, 2002) Thuốc lào được trồng ở Việt Nam

từ năm Canh Tí, tức niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 3 (1660) đời vua Lê Thần Tông.Theo Vân Đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, cây thuốc lào được gọi là “Tương tưthảo”, cây thuốc lào có lẽ được nhập từ Lào (Ai Lao) vào Việt Nam nên mớigọi là thuốc lào (Nguyễn Văn Biếu, 2005) Theo Viện Sử học (1998), trongsách Dư địa chí của Nguyễn Trãi năm 1438 đã ghi rằng: “Tại Thuận Hóa, mộtvùng đất đen, mầu mỡ, hợp với trồng thuốc hút và thứ tiêu hạt to, ruộng thìvào hạng trung bình Điện Bàn có Trĩ Vàng Sa Bôi có Chè Lưỡi Chim Sẻ.Hải Lăng có Thỏ Lông Trắng Thuốc hút là thứ cây lá cuộn vào giấy rồi châmlửa hút” Một số thông tin khác cho rằng tại Trung Quốc, ngay giáp với phíaBắc nước ta, người ta đã tìm thấy dấu tích thuốc lào trong một số ngôi mộ đã

có tuổi cách đây trên 2000 năm Lịch sử Việt Nam lại có tới trên 1000 nămBắc thuộc, có thể những giao lưu văn hóa đã đem thuốc lào tới Việt Namnhưng đáng tiếc là cho đến nay, chưa tìm được các dẫn liệu lịch sử minhchứng cho điều này Ngay cả những dẫn liệu về lịch sử thuốc lào tại TrungQuốc cũng chưa được thế giới chấp nhận (Nguyễn Văn Biếu, 2005) Tóm lại,

có nhiều thông tin về nguồn gốc thuốc lào trồng ở nước ta, song quan điểmthuốc lào được trồng ở Việt Nam từ năm Canh Tí (1660) đời vua Lê ThầnTông theo Vân Đài loại ngữ của Lê Quý Đôn được nhiều nhà nghiên cứutrích dẫn và coi là thời điểm bắt đầu trồng cây thuốc lào đầu tiên ở nước ta

1.2.3 Giá trị kinh tế của cây thuốc lào

Thuốc lào là sản phẩm mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người sảnxuất đặc biệt Thuốc lào Vĩnh Bảo, Tiên Lãng (Hải Phòng), Quảng Xương(Thanh Hóa) được cả nước biết đến do chất lượng đặc thù nổi tiếng của sảnphẩm ở từng vùng Năng suất thuốc lào trung bình dao động từ 8 đến 10tạ/ha Với giá thương phẩm hiện nay, thấp nhất 100.000đ/kg( với thuốc làochất lượng kém về sợi, màu , độ ngon) , cao nhất là 500.000 đ/kg (với thuốclào đạt ngon, sợi đẹp) tùy từng thời điểm và mùa vụ với giá trung bìnhkhoảng 250.000đ/kg thì 1 ha thuốc lào trong vòng 4 tháng cho thu nhập bìnhquân 225.000.000đ/ha ( chưa trừ chi phí sản xuất) Đây là hiệu quả kinh tế rấtcao trong sản xuất nông nghiệp hiện nay

1.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào trên thế giới và Việt Nam

1.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào trên thế giới

Thuốc lào là cách gọi truyền thống có từ lâu ở nước ta và đây là cách

sử dụng khói thuốc một cách rất riêng biệt: qua điếu cày, điếu bát (và đôi khiqua vấn sâu kèn tự tạo khi không có điếu) hay ăn trực tiếp trong tục ăn trầu.Thuốc lá mới chỉ xuất hiện khoảng 200 năm nay nhờ những tiến bộ về côngnghệ cuốn điếu, phối chế và nhờ đó, thói quen hút thuốc lá điếu đã nhanhchóng phổ biến khắp thế giới và giành được một phần người hút thuốc làotrước đây Thói quen hút thuốc lào không phải chỉ có riêng ở Việt Nam mà có

ở khá nhiều nước trên thế giới Theo Vân đài loại ngữ (Trần Văn Giáp, 2006),năm Mậu Dần, đời vua Càn Long (1758) Trung Quốc, sách Bản thảo tòng tân,liệt thuốc hút vào các loại cỏ độc: “tính nó cay, nóng, trị các chứng phonghàn, tê thấp, trệ khí, đọng đờm, sơn lam chướng khí Khói thuốc vào mồmkhông theo thường độ, một lúc nó chạy khắp người, làm cho khắp các cơ thểtrong người đều thông khoái, thay được cả rượu, chè, cả đời không chán Cho

nên người ta gọi thuốc hút là Tương tư thảo” Như vậy, thuốc lào đã được sửdụng phổ biến ở Trung Quốc vào thế kỷ XVIII

Hiện nay, do cách sơ chế đơn giản, sản xuất nhỏ theo kiểu tự cung tựcấp nên hầu như không có thống kê riêng cho thuốc lào Mặt khác, tên gọithuốc lào hay tên các loại điếu hút lại thường gắn với tên địa phương nên rấtkhó có thông tin chung (Nguyễn Văn Biếu, 2005)

Thuốc lào ngày nay thường được xếp vào nhóm thuốc lá đen phơinắng cùng nhóm với xì gà và chiếm 1/2 sản lượng thuốc lá toàn thế giới(khoảng 1,4 triệu tấn/năm) và trong số này, chỉ có 20% được trao đổi buônbán trên thế giới Thuốc lào được trồng ở rất nhiều nước với đặc trưng sảnphẩm là hàm lượng nicotin khá cao (5-8%), hàm lượng đường rất thấp (<3%),hàm lượng protein cao (16-18%) và do vậy, lượng phân bón sử dụng rất cao(cả phân chuồng và phân hóa học), bón nhiều lần và thậm chí bón liên tục đếntrước khi thu hoạch (Nguyễn Văn Biếu, 2005) Như vậy, thuốc lào được trồng

và sản phẩm thuốc lào đã được tiêu dùng từ rất lâu ở các châu lục và cách sửdụng cũng như dụng cụ để hút thuốc cũng khác nhau Các tài liệu cũng nhưcác công trình nghiên cứu về thuốc lào trên thế giới còn rất hạn chế nên côngtác nghiên cứu trên cây thuốc lào còn gặp nhiều khó khan

1.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ thuốc lào ở việt nam

1.3.2.1 Tình hình sản xuất thuốc lào tại việt nam

Ở Việt Nam, thuốc lào được trồng vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộđến Đèo Ngang (tỉnh Quảng Bình) và các dân tộc thiểu số từ miền núi phíabắc đến miền tây Quảng Bình, Nghệ An, nhưng tập trung tại một sốtỉnh/thành như: Hải Phòng, Thái Bình, Thanh Hoá, Bắc Ninh Ngoài ra, thuốclào còn được trồng rải rác trên diện tích nhỏ, không ổn định và mang tính tựcung tự cấp ở nhiều vùng khác Mục tiêu trồng thuốc lào để hút là chính,ngoài ra còn dùng ăn cùng ăn trầu

- Diện tích, sản lượng trồng thuốc lào tại Việt Nam hiện nay: diện tíchtrồng thuốc lào ở nước ta khoảng 4000 ha; trong đó Hải Phòng là địa phương

có diện tích trồng lớn nhất (2300 ha); Thanh Hóa, 900ha; Thái Bình 500ha;

Bắc Ninh 300ha và một số diện tích nhỏ lẻ ở các địa phương khác Năng suấtthuốc lào phụ thuộc vào giống, kỹ thuật canh tác, đất trồng của từng địaphương Ở các vùng trồng Hải Phòng, năng suất thuốc lào thương phẩm đạtkhoảng 10-12 tạ/ha; trong khi đó ở Quảng Xương – Thanh Hóa dao độngtrong khoảng từ 8-10 tạ/ha và cũng có một vài chân đất ở Hải Phòng, năngsuất chỉ đạt khoảng 6-9 tạ/ha song chất lượng thuốc được đánh giá rất cao

Bảng 1.1 Diện tích thuốc lào tại Việt Nam (ha)STT Năm Hải Phòng Thanh Hóa Thái Bình Bắc Ninh Nơi khác

TháiBình

BắcNinh

Nơikhác

Hiện nay, bình quân giá thuốc lào có chất lượng trung bình là150.000đ/kg; thuốc lào ngon lên tới 300.000 – 400.000 đ/kg có vụ lên tới450.000 -500.000đ/kg Nếu tính bình quân 1 sào Bắc Bộ thu được từ 40-50 kgthuốc lào thương phẩm thì tổng doanh thu 1 sàođạt 12.000.000-15.000.000đ/sào, Đây là khoản thu nhập rất cao so với các cây

Vì vậy, mặc dù trồng thuốc lào rất vất vả song diện tích thuốc lào vẫn ổn định và có chiều hướng tăng lên trong những năm gần đây do sản phẩm có thểbảo quản lâu dài; có thị trường đầu ra ổn định

1.3.2.2 Tình hình sử dụng, tiêu thụ thuốc lào ở Việt Nam

Ở Việt Nam, thuốc lào được sử dụng hút từ năm 1660 Do thấy tác hạicủa hút thuốc lào, đến thế kỷ thứ XVIII, Vua Lê Huyền Tông đã hai lần ralệnh cấm hút thuốc, song rồi phải bãi bỏ (Trần Văn Giáp, 2006)

Từ đó đến nay, thuốc lào đã là sản phẩm truyền thống mang đậm nét bản sắc văn hóa dân tộc Nó đã đi vào trong ca dao tục ngữ của người dân ta hàng đờiđời nay, nhất là người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ

“nhớ ai như nhớ thuốc lào

Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên”….

Hiện nay, thuốc lào có thị trường tiêu thụ rộng khắp trên cả nước, vàđối tượng hút thuốc lào đa dạng, không phân biệt trình độ, nghề nghiệp, giớitính, tuổi tác, vùng miền vì thế , hàng trăm năm nay diện tích trồng thuốclào ở Thanh Hóa nói riêng và cả nước nói chung không gảm Cây thuốc lào đã

và đang là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân địa phương.Góp 1 phần đắc lực trong đảm bảo an sinh xã hội Thuốc lào tiêu thụ thườngqua kênh bán trực tiếp cho người thu gom, một số ít bán lẽ cho người tiêudùng Chủ yếu

được tiêu thụ qua hai kênh như vậy nên người dân thường bị ép giá cả từ láibuôn

1.4 Tình hình nghiên cứu về cây thuốc lào trên thế giới và Việt Nam

Thuốc lào và thuốc lá cùng loài N tabacum L, sản phẩm thu hoạch làsợi sấy khô với mục đích sử dụng cho việc hút Vì vậy, chất lượng của thuốclào và thuốc lá được đánh giá như nhau, chỉ khác nhau ở độ nặng nhẹ tức hàmlượng nicotin cao hay thấp Hiện nay các nghiên cứu về chất lượng thuốc lá

và các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thuốc lá được nhiều công trìnhnghiên cứu đề cập, nhưng chất lượng đặc thù của thuốc lào thì rất ít công trìnhnghiên cứu Vì vậy trong phần này, ngoài những nghiên cứu về thuốc làochúng tôi tổng hợp một số nghiên cứu về chất lượng thuốc lá và các yếu tốảnh hưởng đến chất lượng thuốc lá trong nước và thế giới có liên quan trựctiếp đến nội dung nghiên cứu để làm cơ sở cho việc đánh giá ảnh hưởng củahoạt đông sản xuất thuốc lào đến môi trường và sức khỏe cộng đồng trong nộidung khóa luận

1.4.1 Trên Thế Giới

Thuốc lào là cây trồng bản địa nên các nghiên cứu của thế giới trên câythuốc lào là hầu như không có và tôi chỉ tổng hợp một số nghiên cứu liênquan đến đất trồng, phân bón, dinh dưỡng, bấm ngọn, tỉa chồi… trên câythuốc lá có liên quan đến nội dung khóa luận

Theo Hawks (1970) thì mỗi giống thuốc lá có nhu cầu dinh dưỡngkhoáng khác nhau; có một tương quan nhất định giữa lượng chất khoáng hút

và năng suất của thuốc lá Lá từ đỉnh sinh trưởng khá nhạy cảm với dinhdưỡng N, đó là bộ phận phân chia tế bào mạnh mẽ của lá, do vậy đây là giaiđoạn nguyên tố N ảnh hưởng lớn nhất đến diện tích cuối cùng của lá

Akehurst (1991), cho rằng N là nguyên tố dinh dưỡng quan trọng nhấttrong quá trình sinh trưởng, phát triển của cây thuốc lá Do vậy N ảnh hưởnglớn đến thành phần hóa học của các chất có trong lá

Cũng với thuốc lá, Zhao et al (2005), Li et al (2008), khi nghiên cứu

về ảnh hưởng của N và K với chất lượng thuốc lá cho rằng: hàm lượng N và

K, chlorophyl giảm theo quá trình già hóa của lá thuốc, trong lúc đó ABA lạităng Việc bón phân N, K có thể làm tăng dinh dưỡng N và K, tăng diệp lục

dẫn đến làm chậm quá trình già hóa của lá.Với P, cây thuốc lá còn nhỏ hút Pchủ yếu từ phân bón, khi cây trưởng thành lượng hấp thu của cây chủ yếu từnguồn sẵn có trong đất (Mc Daniel, 1996) Hiệu quả sử dụng phân lân của câythuốc lá từ 15-68%.

Theo kết quả nghiên cứu của Tesenderlo group (2005), cho rằng câythuốc lá cần nhiều kali và phân K2SO4 là loại phân tốt nhất để cung cấp kalicho thuốc lá Zhao Ping và cộng sự cho rằng K có ảnh hưởng đến sự thay đổicủa hormon nội sinh và hàm lượng chlorophyl trong lá Đôi khi triệu chứngthiếu Magiê gây ra do bón nhiều K hay Ca (Man et al, 2009)

Theo Robert (2001): Nhu cầu dinh dưỡng trong từng giai đoạn sinhtrưởng và phát triển cũng có sự khác nhau đáng kể Sau 20 ngày trồng cây bắtđầu hút mạnh đạm và ka li, mạnh nhất là sau 40 ngày trồng Sau ngày thứ 50,nhu cầu đạm và kali sẽ giảm Theo Crafts-Bandner et al (1987), đối vớithuốc lá vàng sấy nên bón đạm sớm và kết thúc trước 5 tuần sau trồng để đảmbảo năng suất và chất lượng Cũng theo Crafts-Bandner, việc tăng bón phân P

ở mức cao sẽ làm hàm lượng lân trong lá tăng cao nhưng không ảnh hưởngđến tích lũy hydratcacbon và hàm lượng đường trong lá không bị ảnh hưởngbởi lân (Ibiblio, 1997)

Nhóm nghiên cứu Trung Quốc, Gu et al (2008) cho rằng, việc bón kếthợp bón giữa phân khoáng với phân chuồng đã tăng lượng lớn số lượng visinh vật trong đất, hệ vi sinh vật nitrat hoá trong đất cũng đa dạng hơn so vớicông thức chỉ bón phân khoáng Các kết quả trên cũng tương tự như trong báocáo của Li et al (2008) Ngắt ngọn, diệt chồi là biện pháp quan trọng trongsản xuất thuốc lá Thực hiện biện pháp ngắt ngọn diệt chồi thuốc lá cho tăngkích thước, năng suất và chất lượng thuốc lá (Layten et al., 1999) Tại ViệtNam, các vùng trồng thuốc hiện nay đều áp dụng biện pháp ngắt ngọn, diệtchồi và chủ yếu được sử dụng bằng hoá chất Accotab

1.4.2 Tình hình nghiên cứu cây thuốc lào tại Viêt Nam

1.4.2.1 Nghiên cứu chọn tạo giống và giống thuốc lào tại Việt Nam

a) Các nghiên cứu chọn tạo giống tại Việt Nam

Có rất ít các công trình nghiên cứu về thuốc lào Gần đây thuốc làocũng đã được nghiên cứu về thực trạng sản xuất và tiêu dùng, nghiên cứu vềphục tráng, lai tạo giống, lai giữa các dòng thuốc lào và các giống thuốc lá, vềđiều tra thành phần sâu bệnh hại, so sánh trồng hàng đôi với hàng đơn, sửdụng phân NPK cho thuốc lào.

Kết quả nghiên cứu đề tài “Chọn tạo các dòng thuốc lào, hoàn thiệnmột số biện pháp kỹ thuật chính gieo ươm, trồng trọt và bảo vệ thực vật nhằmnâng cao năng suất và chất lượng thuốc lào” sau khi nghiên cứu chọn lọc vàlai tạo các giống thuốc lào tại Ba Vì – Hà Tây, Vĩnh Bảo - Hải Phòng đã cókết luận: tại Vĩnh Bảo các giống RĐL1, RĐL2, RTL1, RTL2 có năng suấtchất khô cao vượt trội so với giống đối chứng địa phương Các giống RĐL2,RTL2 ngoài năng suất cao còn có mức độ nhiễm sâu bệnh thấp đối với cácbệnh hại chính của vùng sản xuất Ngoài ra, kết quả đề tài còn đề xuất quytrình kỹ thuật trồng trọt, phòng trừ tổng hợp, thu hái, sơ chế thuốc lào(Nguyễn Văn Biếu và cộng sự, 2005).Tào Ngọc Tuấn và cộng sự (2007) đãtiến hành đề tài “Lai tạo giống thuốc lào có năng suất cao, kháng một số bệnhhại chính phục vụ sản xuất ở các tỉnh phía Bắc”, tại Ba Vì- Hà Tây Kết quả

đã thu được 3 tổ hợp lai có triển vọng trong vụ Xuân 2006 tại Ba Vì là:C.176x RĐ8, C.176x RT56, K.326xRT56 có năng suất vượt giống đối chứng

là các dòng thuốc lào đang được trồng phổ biến ở mức >10% Các tổ hợp lainày có mức nhiễm thấp đối với các bệnh khảm lá và héo rũ vi khuẩn Với câythuốc lá đã chọn tạo được các dòng có khả năng kháng bệnh khảm lá do TMVgây ra (Đỗ Đình Dũng và cộng sự, 2009)

b, Một số giống thuốc lào hiện nay ở nước ta

Các giống thuốc lào hiện đang được trồng là những giống đã có từtrước, tên gọi các giống được trồng cũng được nông dân tự đặt tên theo từngđịa phương

Trong thời kỳ 2001 - 2004, Viện Kinh tế Kỹ thuật Thuốc lá đã thu thậpgần 100 dòng và đã chọn lọc được 20 dòng từ 3 nhóm giống phổ biến ngoàisản xuất Các dòng này đều có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt; năng suất

và chất lượng bằng hoặc cao hơn các giống đang trồng trong sản xuất Cácdòng này cũng đã được khảo nghiệm tại xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo vụXuân 2004 và cho kết quả tốt Hiện nay, Viện đang tiếp tục chọn lọc, so sánh

và tiến hành lai tạo nhằm tạo giống thuốc lào kháng bệnh, có năng suất cao vàchất lượng tốt phục vụ sản xuất trong những năm tới (Nguyễn Văn Biếu vàcộng sự, 2005) Kết quả thí nghiệm giống trên 90 dòng được chia thành 3nhóm giống: Ré đen, Ré trắng và nhóm Tai voi theo đặc trưng về đặc điểmgiống

Tại Thanh Hóa và Bắc Ninh, Thái Bình giống thuốc lào do nông dân tựđặt tên như: giống Lá Tròn, giống Lá Dài Song thực chất giống lá dài làgiống Ré Đen, giống lá tròn thuộc nhóm giống Tai Voi

1.4.2.2 Các kết quả nghiên cứu kỹ thuật canh tác và đánh giá phẩm chất thuốc lá, thuốc lào.

Theo Nguyễn Mạnh Chinh và Nguyễn Đăng Nghĩa (2007), cây thuốc láphát triển tốt trên đất nghèo dinh dưỡng đến trung bình, có pH hơi chua (5,8-6,3), thành phần cơ giới nhẹ là cát pha hoặc thịt nhẹ, thịt trung bình, đất tơixốp, thoát nước tốt, độ mùn <2%

Theo Đào Anh Tuyên và Nguyễn Đình Vang (2009) khi nghiên cứuchất lượng của thuốc lá nguyên liệu tại các vùng trồng thuốc lá Việt Nam chorằng: Thuốc lá nguyên liệu tại vùng Gia Lai, Cao Bằng có độ màu tốt nhất,vùng Bắc Giang kém nhất Thuốc lá nguyên liệu vàng sấy tại các tỉnh phíaNam có tính chất hút khá, độ nặng vừa phải; tại vùng Lạng Sơn thì hơi nhẹ,vùng Thái Nguyên có độ nặng trung bình và vùng Bình Định có tính chất hútkhá hơn so với các vùng khác

Với thuốc lào là cây trồng cạn, từ thời xưa được trồng trên các chânvàn, vàn cao Ở Hải Phòng đã từ nhiều năm trồng thuốc lào mang lại hiệu quảkinh tế cao nhất, hơn nữa hệ thống thủy lợi tưới tiêu nước tốt nên diện tíchtrồng thuốc lào tăng, những năm gần đây diện tích thuốc lào đạt khoảng2.000-2.200 ha/năm Thuốc lào được trồng ở vụ xuân không chỉ trên đất vàn,vàn cao mà còn trồng trên đất trước trồng lúa xuân: vàn trũng và trũng Thuốc

lào ưa thích đất đủ ẩm nhưng đất phải thoát nước tốt và không úng nước, ưađất chua, pH từ 5-6,5 Độ chua của đất có tác động nhất định đến năng suất vàchất lượng sản phẩm, kinh nghiệm truyền thống cho thấy những vùng trồngthuốc lào ngon phải là đất chua, đất phèn (Dương Đức Tùng và cộng sự,2010) Trong điều kiện ngập nước hoặc đất đủ ẩm, địa hình vàn trũng hoặctrũng, thì tỷ lệ đạm dễ tiêu NH4+/NO3- cao hơn, đạm NH4+ nhiều hơn so vớitrên đất khô hơn hoặc đất thiếu ẩm hơn ở địa hình vàn, vàn cao Cùng tổnglượng đạm bón, so sánh 2 dạng đạm bón cho thuốc lá, dạng NH4+ và NO3-,năng suất thuốc lá không thay đổi nhưng hàm lượng nicotin cao hơn khi đượcbón dạng NH4+ (Võ Minh Kha và Nguyễn Xuân Thành, 1994).

Với thuốc lào, theo Dương Đức Tùng và cộng sự (2010): thuốc lào ưathích đất có độ phì nhiêu cao, thành phần cơ giới từ trung bình đến nặng, thịtpha sét Là cây trồng mà sản phẩm thu hoạch là lá do vậy nhu cầu về N thuốclào rất lớn N trong cây ngoài nhiệm vụ tạo nên các hợp chất như protein, cácpeptit, axit amin… còn cần để tạo nicotine Đất thích hợp cho thuốc lào khihàm lượng N trong đất xếp loại trung bình giàu, từ 0,1-0,25%, tương ứng hàmlượng chất hữu cơ trong đất từ 1,8%-2,5% Hàm lượng nicotin trong lá thuốctăng khi liều lượng N bón tăng Cùng tổng lượng đạm bón, so sánh 2 dạngđạm bón cho thuốc lá, dạng NH4+ và NO3-, năng suất thuốc lá không thayđổi nhưng hàm lượng nicotin cao hơn khi được bón dạng NH4+

Cây thuốc lào, thuốc lá với sản phẩm thu hoạch là lá; cây thuốc có bộ ládày, lớn nên nhu cầu dinh dưỡng cao Vì vậy việc bón phân đủ và cân đối chocây thuốc là hết sức quan trọng.Phân bón là yếu tố quan trọng quyết định đếnnăng suất và chất lượng thuốc lá (Trần Đăng Kiên và Hoàng Tự Lập, 2001).Theo Võ Minh Kha và Nguyễn Xuân Thành (1994), Nguyễn Kim Vũ (1994),Phạm Văn Toản và cộng sự (2005) thì bón phân hữu cơ vi sinh vật có thể thaythế được 20-30 kg N và góp phần tăng năng suất cây trồng

Theo Chu Thị Thơm và cộng sự (2006), tùy theo từng vùng trồng và chủngloại thuốc lá xác định lượng bón phân như sau: Vùng thuốc lá phía Bắc bón6070kgN, 60-90kg P2O5, 120-160 kg K2O; vùng trồng thuốc lá trung du Bắc

bộ bón 60-80kgN, 80-120kg P2O5, 120-200 kg K2O Nguyễn Tiết và PhạmHoài Hiệp (2001) khi nghiên cứu chế độ bón phân thích hợp cho thuốc lávàng sấy tại Tây Ninh cho thấy: vùng đất xám Tây Ninh với đặc điểm đất cátđến cát pha, độ phì thấp có thể chia thành 2 nhóm đất, đất đồng và đất ruộng.Đất đồng nên sử dụng công thức phân bón 80kgN, 100kg P2O5, 250 kg K2O.Nguyễn Thế Bình và Nguyễn Xuân Thành (2009) cho rằng bón kết hợp phânhữu cơ vi sinh Sông Gianh đã làm tăng quá trình sinh trưởng, phát triển củacây thuốc lá, tăng năng suất từ 11,3-13,2% khi bón phân ở công thức: 1 tấnphân vi sinh Sông Gianh+50 N: 140 P2O5: 210 K2O Đối với thuốc lào, theotập quán canh tác của từng địa phương, lượng phân bón cho cây thuốc làocũng khác nhau song bình quân hiện nay lượng phân bón cho thuốc lào: từ10.000 kg phân chuồng, 300kg N, 80kg P2O5/ha Lượng phân bón kali daođộng mạnh, nhiều hộ không bón kali; song nếu có bón thì lượng bón thôngthường ở huyện Tiên Lãng 65-75kg K2O/ha; một số vùng, tỉnh khác bón từ50-60kg K2O/ha.

Trước năm 1995, phần lớn số hộ trồng thuốc lào, sản xuất cây giốngthuốc lào bằng bầu song những năm gần đây chủ yếu là gieo trực tiếp trênluống (Nguyễn Trọng Nhưỡng và cộng sự, 2009) Theo kinh nghiệm truyềnthống, thuốc lào có chất lượng tốt “ngon” khi ruộng trồng được bón nhiềuphân chuồng và đặc biệt là phân bắc; từ năm 1995 trở về trước, bón phân bắccho cây thuốc lào là phổ biến tại các vùng trồng thuốc, song những năm gầnđây, ruộng thuốc lào chủ yếu là bón lót bằng phân xanh, phân gà, phân bò…việc sử dụng phân bắc hầu như không còn.Tuy nhiên, với cây thuốc lá theoHoàng Tự Lập và Đinh Văn Năng (2005), trồng thuốc lá nguyên liệu khôngnên sử dụng phân chuồng tươi vì nó ảnh hưởng xấu đến chất lượng thuốc lá,

do vậy đất trồng thuốc lá hiện nay có xu hướng bị thoái hoá

1.4.3 Giới thiệu một số nghiên cứu về cây thuốc lào ở quảng xương

Thuốc lào là cây trồng truyền thống ở Quảng Xương song nhữngnghiên cứu chính thức về thuốc lào còn ít Kinh nghiệm sản xuất, chế biếnthuốc lào chủ yếu được truyền miệng từ đời này qua đời khác

Những năm gần đây, khoa học công nghệ phát triển cùng với tốc độ đôthị hóa ngày càng cao đã tạo động lực cho việc đẩy mạnh nghiên cứu các loạicây trồng nói chung và thuốc lào nói riêng để tăng hiệu quả kinh tế trong sảnxuất nên đã có một số đề tài nghiên cứu về cây thuốc lào

Năm 2010, nhóm tác giả Dương Dức Tùng và cộng sự đã tiến hành dự

án “Xác lập quyền chỉ dẫn địa lý Tiên Lãng cho sản phẩm thuốc lào” Dự án

đã tiến hành điều tra về phong tục tập quán sản xuất thuốc lào tại các huyệntrên địa bàn Hải Phòng, huyện Quảng Xương - Thanh Hóa, huyện Yên Phong

- Bắc Ninh và phân tích một số chỉ tiêu về đất và nước tại các vùng trồngthuốc tại các tỉnh thành trên để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượngđặc thù của thuốc lào Tiên Lãng

Kết quả nghiên cứu cho thấy địa hình đất, hàm lượng N, hàm lượngchất hữu cơ trong đất có ảnh hưởng lớn đến chất lượng sản phẩm thuốc thôngqua ảnh hưởng hàm lượng nicotine có trong sợi thuốc Theo đó, thuốc làoQuảng Xương Thanh Hóa có hàm lượng nicotin cao nhất

Kết quả nghiên cứu xác định rằng: hàm lượng nicotine trung bình củathuốc lào Tiên Lãng là 6,45%, thuốc lào Quảng Xương 7,65 %, thuốc lào YênPhong 3,85% Tỉ lệ xellulose/nicotin ở thuốc lào Yên Phong là lớn nhất (6,72)tiếp đến là thuốc lào Tiên Lãng (3,27) và thấp nhất là thuốc lào Thanh Hóa(2,80) Thuốc lào Tiên Lãng hút êm nhất và thuốc lào Thanh Hóa hút sốc vànặng nhất.Theo kết quả nghiên cứu, các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượngthuốc lào nhất là đến hàm lượng nicotine bao gồm: hàm lượng N và hàmlượng mùn trong đất, bên cạnh đó, địa hình đất cũng có ảnh hưởng rõ đếnhàm lượng nicotine và độ dịu, nóng của sản phẩm thuốc lào

1.4.4 Nhận xét chung

Đối với cây thuốc lào, các nghiên cứu khoa học trên thế giới và trongnước hiện nay đều rất hạn chế Một số nghiên cứu về cây thuốc lào ở trongnước mới tập trung vào phục tráng giống, sâu bệnh hại… trên cây mà chưa cócác nghiên cứu khoa học về ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào đênmôi trường và sức khỏe cộng đồng Vì vậy, mặc dù thuốc lào là cây được

trồng ở nước ta từ rất lâu song kỹ thuật trồng và biện pháp sản xuất phù hợp,

an toàn cho người dân

Tại Thanh Hóa đã có tập quán sản xuất thuốc lào lâu đời, qua thời giancác biện pháp kỹ thuật đã được cải tiến phù hợp với điều kiện kinh tế xã hộinói chung và của địa phương nói riêng Các biện pháp kỹ thuật của nông hộ từtrồng, thu hoạch, chế biến thuốc lào là phù hợp để đạt năng suất cao, chấtlượng tốt Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điểm chưa hợp lý:

- Về mật độ: Với mật độ trung bình hiện nay là 24.000 cây/ha là cao,khi cây vào giai đoạn trưởng thành, các tầng lá đan xen rất khó cho chăm sóc,phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch sản phẩm… - Liều lượng phân bón chothuốc lào rất nhiều trường hợp còn chưa hợp lý: + Phân đạm bón quá nhiều

Do bón phân đạm làm tăng năng suất, đồng thời làm tăng độ nặng của thuốclào rất rõ rệt do vậy người trồng thuốc lào bón rất nhiều đạm, hiệu quả sửdụng phân bón thấp, ngoài ra còn làm tăng sâu bệnh, nguy cơ về ô nhiễm môitrường

+ Bón phân kali rất cần thiết cho thuốc lào và lượng bón phân kali cầncân đối với phân đạm Trong sản xuất đã nhiều nơi xuất hiện triệu chứng thiếukali trên lá, đặc biệt ở thời kỳ sinh trưởng mạnh và sau thời kỳ này, ảnhhưởng đến năng suất và chất lượng thuốc

+ Phân lân được toàn bộ nông hộ trồng thuốc lào sử dụng bón chothuốc lào, tuy nhiên một số bón lượng không đủ và ngược lại bón nhiều

- Phương pháp và thời kỳ bón phân

+ Nhiều hộ kéo dài đợt bón cuối cho thuốc lào ngay gần khi thu hoạch.Bón phân cho thuốc lào nên chấm dứt trước khoảng 30 ngày đảm bảo cho láthuốc “chín” sinh lý tốt hơn, chất lượng tốt hơn và hiệu quả sử dụng phân bóncao hơn

+ Các loại phân như phân hữu cơ, phân gia súc, phân lân nên tập trungbón vào những thời gian đầu không nên kéo dài tới thời kỳ cuối gần thu hoạchvẫn còn bón

Với những tồn tại trên, rất cần thiết phảicứu và đề xuất các pháp kỹthuật đặc biệt là đất đai, phân bón và liều lượng phân bón, mật độ và thời vụtrông thích hợp sao cho việ sản xuất đạt hiệu quả mà ít ảnh hưởng đến môitrường.

1.5 Tác động của thuốc lào đối với con người và môi trường

1.5.1 Những nghiên cứu ảnh hưởng của thuốc lào đối với sức khỏe cộng đồng

Ai cũng biết hút thuốc lá, thuốc lào có hại cho sức khỏe tuy nhiên tỷ lệngười hút thuốc không hề có dấu hiệu thuyên giảm mà ngược lại ngày càngtăng, đặc biết ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam Có nhiềunguyên nhân khác nhau dẫn tới tình trạng này, nhưng đa số là do sự hiểu biếtmột cách cụ thể về tác hại của khói thuốc còn hạn chế, kiến thức chưa đầy đủ.Điều đó xuất phát từ việc thiếu các biện pháp tuyên truyền giáo dục về thuốclào và tác hại của thuốc lào đối với sức khỏe con người

Tắc mạch máu: Những chất độc trong khói thuốc lào như chất nicotin

và carbon oxyt dần dần để lại dấu vết trên thành mạch máu, giống như cặn vôiđọng trong ấm đun nước làm cho động mạch hẹp lại gây nên tắc mạch máu Cũng giống như thuốc lá, khói thuốc lào cũng ảnh hưởng không nhỏ tớingười xung quanh nếu vô tình hít phải

Thuốc lào được ví ngang ngửa với thuốc trừ sâu: Thuốc lào đốt cháy

sẽ tạo ra 56 loại chất độc khác nhau, trong số đó nguy hiểm nhất là chấtbenzopyren Trong khói thuốc có nhiều chất poloni - 20 phóng xạ ra hạtalpha và ít nhất 70 chất có thể gây ung thư Đây là các chất cực độc có hại đến

cơ thể như chất axton (chất tẩy trong thuốc sơn móng tay), amoniac (chất tẩyrửa sàn nhà và bồn vệ sinh), DDT/Dieldrin (thuốc trừ sâu), phoóc-môn và CO(khí thải ô tô), toluene (dung môi công nghiệp), methanol formaldehyde (chất

để ướp xác chết)… Những người hút thuốc lá, thuốc lào không khác gì “ăn”thuốc trừ sâu, thuốc ướp xác hàng ngày Các chất độc khi đi vào cơ thể sẽ ảnhhưởng đến toàn bộ hệ thần kinh, mạch máu và nội tiết gây ra những bệnh timmạch, giảm trí nhớ và các bệnh ung thư…(em phải trích dẫn tài liệu thamkhảo chứ?)

1.5.2 Nicotine

1.5.2.1 Cấu tạo và tính chất lý hóa của nicotin

Hình 1.1 Cấu trúc phân tử nicotin

Nicotin có công thức hóa học là C10H14N2

Nicotin là một dạng chất lỏng, sánh như dầu, có mùi hắc, có vị caynóng, tan trong nước, tan mạnh trong dung môi hữu cơ, hút ẩm và có thể trộnlẫn với nước trong dạng bazơ của nó Là một bazo gốc nito, nicotin tạo ramuối với các axit, thông thường có dạng rắn và hòa tan trong nước

Hình 1.2 Cấu tạo phân tử của Nicotin

Nicotin là một chất không màu, chuyển thành màu nâu khi cháy và cómùi thuốc kh tiếp xúc với không khí

Nicotin dạng bozo tự do sẽ cháy ở nhiệt độ thấp hơn điểm sôi, và hơicủa nó bắt cháy ở nhiệt độ 950C trong không khí cho dù ap suất hơi thấp.phần lớn nicotin cháy khi người ta đốt điếu thuốc lá hay thuốc lào trongkhông khí

Nicotin phản ứng kiềm mạnh tạo muối bền, kết tủa các muối kim loại nặngnhư Pb, Hg, khi tiếp xúc với HCl tạo khói trắng

1.5.3 Tính chất dược học và độc tính của Nicotin

Cơ quan kiểm soát Dược và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp nicotin vàonhóm các chất có tính chất dược lý gây nghiện chủ yếu, tương tự như cácheroin và cocain Tác dụng gây nghiện của nicotn chủ yếu là lên hệ thần kinhtrung ương với sự có mặt của ác thụ thể nicotin trên các cấu trúc não gây kíchthích và làm tê liệt hệ thần kinh

Ngoài ra, nicotin còn ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn như: thay đổi huyết

áp, tăng thể tích tim, gây tổn thương hệ tim mạch, tác động trực tiếp lên cơtim, thành mạch ảnh hưởng đến quá trình cấu tạo tế bào máu Gây đột biếngen, biến đổi chromosomal,mạng lưới chromatit va các axit nucleic trong tếbào lympho của máu ngoại vi Nicotin tác động lên màng nao làm thay đổi

hoocmon adrenal gây tác hại khôn lường, một tác hại nghiêm trọng không thểkhông kể đến là nguy cơ gây tử vong vì ung thư phổi.

Hình 1.3 ảnh hưởng của nicotin đến các cơ quan trong cơ thể

Nicotin tác động lên các thụ thể ở hệ thống thần kinh với chất dẫntruyền thần kinh dopamine là chất dẫn truyền thần kinh có chức năng tạo cảmhứng trong não, điều chỉnh mong muốn sử dụng các chất gây nghiện, gây bàitiết adrenaline (nhịp tim nhanh, co mạch ngoại vi, ức chế co bóp và tiết dịch

vị dạ dày) Tuy nhiên trong cơ thể nicotin sẽ nhanh chóng chuyển hóa thànhcotinine và thải trừ ra nước tiểu

Nicotin kích thích làm tăng năng lực nhận thức, khả năng tập trung tưtưởng, trí tuệ nhạy bén, cảm giác căng thẳng, tạo ra cảm giác thư giãn

Nicotin kích thích hệ me’solimbe làm tăng tiết dopamine, làm người hútthuốc khoang khoái và gây nghiện tuy nhiên, nó không làm cho lú lẫn, rốilaonj tâm lý, mất tinh thần như cocain hay heroin.

Nicotin có thể gây nhiễm độc hoặc gây tử vong (do hấp thụ bằng đườngtiêu hóa) Một giọt nicotin có thê gây chết một con thỏ hay một con chó, 7giọt nicotin có thể làm chết một con ngựa, một giọt tiêm vào tĩnh mạch gâychết người người lớn chết khi cơ thể hấp thụ 15 – 20 gam nicotin, trẻ em chỉcần vài gam có thể gây chết vì nó làm tăng bệnh tim mạch, ung thư… nicotinlàm cản trở đáp ứng của trẻ bình thường, làm giảm các cảm thụ thể ( ảnhhưởng đến việc báo động cho cơ thể tình trạng thiếu õi khi ngủ) ở trẻ, nhất làtrẻ dưới 6 tháng tuổi, dẫn đến nguy cơ đột tử ở trẻ

Nicotin là chất chủ yếu tác động lên não bộ,thay đổi tâm thế con người,cảm giác them ăn, và sự tỉnh táo theo những cách mà con người tìm thấy sựthoải mái và có lợi

Nicotin có khả năng gây nghiện cáo, khi bị nghiện sẽ phải gắn bó với

nó một cách thường xuyên và ngày càng nhiều Mỗi năm có khoảng 35 triệungười nỗ lực từ bò thuốc lá Tuy nhiên chưa đến 7% trong số này tành côngtrong việc cai nghiện trong khoảng thời gian nhiều hơn một năm, và hầu hếtđều bắt đầu hút thuốc trở lại trong vòng vài ngày

Đối với người nghiện thuốc lá, thuốc lào hay người thu hoạch, thái,phơi sấy thuốc lá, thuốc lào thường hay bị cháy bỏng thực quản, dạ dày,chóng mặt, vã mồ hôi, run tay, đau bụng, rối loạn thị giác, tim đập nhanh,kích thích hệ giao cảm, tăng huyết áp, suy nhược cơ thể, rối loạn cục bộ

Nicotin trong cơ thể tích lũy lâu ngày gây nên co thắt phế quản, tăngnồng độ axit béo trong máu gây nên xơ vữa động mạch, tăng tiểu cầu, làmmáu chóng đông, giảm lượng estrogen trong máu làm mãn kinh sớm, gây nêntai biến như cơn đau, viêm đông mạch, nhồi máu cơ tim

- Tăng tác dụng cửa tuyến thượng thận trong thời gian đầu

- Giảm sự sản xuất histamine

- Thay đổi sự tổng hợp protein và dự trữ serotonine

- Gia tăng sự tập hợp tiểu cầu, gây hư hại tế bào biểu mô, gây biến đổi

ở chuyển hóa prostacyclin và thromboxane

- Gây co mạch và gây thuyên tắc trên hệ thống mạch máu ngoại vi

- Ức chế phản ứng viêm thông qua tác động của hệ thống thần kinhtrung ương và ngoại vi thông qua tác động trực tiếp trê các tế bào miễn dịch

- Nicotin kích thích dòng chảy Canxi vào tế bào sừng của thượng bìthông qua các cấu trúc tiếp nhận các truyền đạt thần kinh hướng điện giải sẽ

là yếu tố quyết định trong thăng bằng nội mô của da

- Nicotin làm chậm lành vết thương: do giảm lượng máu đến da, gâythiếu máu mô và làm chậm lành các mô bị chấn thương

1.5.4 Cơ chế xâm nhập của nicotin vào cơ thể

Thông thường người dân làm thuốc tiếp xúc với nicotin chủ yếu quaquá trình thu hoạch, sơ chế và sử dụng

Nicotin xâm nhập vào cơ thể thống qua các con đường sau:

Đường tiêu hóa: quá trình ăn uống sau mỗi lần thu hoạch thuốc, làmthuốc, thái hay phơi thuốc Khi điều kiện vệ sinh cá nhân còn hạn chế Mặckhác nồng đọ nicotin trong không khí cao khu vực để thuốc lào là không thểtránh khỏi

Đường hô hấp: đa số người dân thuc hoạch thuốc lào về thường đểthuốc trong nhà, ngoài sân nơi cả gia đình thường sinh hoạt Đặc biệt hơn saucông đoạn thái và phơi, công đoạn này thường được phơi trong thời gian từ 4đến 5 ngày, lượng nicotin thoát ra ngaoif không khí càng cao Như vậy ngườidân đã phải hít một số bụi thuốc lào vào phổi Theo Parkes và cộng sự thì25%lượng bụi này bị giữ lại ở phổi và đọng lại ở đây đến 300 ngày Ngoàiviệc tiếp xúc nghề nghiệp với thuốc lào người lao động còn phải hít thởnicotin ô ngiễm trong môi trường lao động và môi trường sống Vậy quađường hô hấp, nicotin xâm nhập vào cơ thể trực tiếp hoặc qua lượng nicotinchứ trong bụi

Qua da: thuốc lào thường thu hoạch vào thời gian cuối tháng 4 đầutháng 5 Đây là thời điểm nắng, nóng của mùa hè, thuận tiện cho việc thu

hoạch và sơ chế Tuy nhiên người dân làm việc trong điều kiện nóng, ra nhiều

mồ hôi, bụi thuốc bám vào da, nicotin có thể ngấm vào cơ thể, đặc biệt ởnhững người thu hái thuốc Qua da, nhiễm độc nicotin xảy ra rất nhanh ( sau

20 phút) Nhiều trường hợp choáng và ngất trong quá trình thu hoạch ( quađiều tra nông hộ) Nicotin được hấp thụ qua da, miệng và niêm mạc mũi hoặchít vào phổi Ngoài ra còn xâm nhập qua mắt

Khi nicotin được đưa vào cơ thể, nóđược vân chuyển nhanh thông quađường máu và có thể vượt qua rào cản giữu máu và não Kể từ khi hít mộtlượng nicotin vào cơ thể nó mất trung bình khoảng 7 giây để chay tới não.Thời gian bán phân rã của nicotin trong cơ thể mất khoảng 2 giờ Nicotin nuốtvào dạ dày bị dịch vị axit ngăn cản sự hấp thụ xuống ruột và hệ thống gan,vào hệ thống gan, nicotin bị phân rã trong gan bằng enzym cytochromeP450 (chủ yếu là CYP2A6, vàcũng có CYP2B6) Tại đây, 70% nó bị phá hủyngay từ lần đầu đi qua Cơ thể người có thể đào thải nicotin ra nước tiểu dướidạng cotinin với thời gian bán hủy kéo dài (20 giờ) Có thể định lượngcotinin trong nước tiểu và trong nước bọt

Chương 2

2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm:

 Hoạt động sản xuất cây thuốc lào

 Các ảnh hưởng của sản xuất thuốc lào tới môi trường và sức khoẻngười dân

Phạm vi nghiên cứu:

 Không gian: 3 thôn trong tổng số 7 thôn ( Thạch Đông, SownLaam,Thạch Ngọc) thuộc xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa

 Thời gian: từ tháng 12/2016 đến hết tháng 4/2016

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, tài nguyên và môi trường xã Quảng Thạch, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa

2.2.2 Điều kiện kinh tế, xã hội trên địa bàn xã Quảng Thạch

2.2.3 Hoạt động sản sản xuất cây thuốc Lào

2.2.4 Đánh giá về ảnh hưởng của hoạt động sản xuất thuốc lào tới môi trường và sức khỏe cộng đồng

2.2.5 Đề xuất các giải pháp phát triển sản xuất bền vững

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

- Phương pháp phỏng vấn nông hộ bằng bảng hỏi có cấu trúc: tiến hànhđiều tra 3 thôn ( Thạch Đông, Sơn Lâm, Thạch Ngọc) mỗi thôn 10 hộ để thuthập thông tin về sản xuất thuốc lào, ảnh hưởng của hoạt động sản xuất tớimôi trường và sức khoẻ con người

- Phương pháp khảo sát thực địa : quan sát cảm nhận trực quan, đánhgiá khách quan tình hình sản xuất thuốc lào tại địa phương

2.3.2 phương pháp thu thập số liệu thứ cấp :

- Các Báo cáo của xã về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội,

- Kế thừa các tài liệu nghiên cứu về hoạt động sản xuất thuốc lào vàảnh hưởng của trồng thuốc lào tới với môi trường và con người

- Các văn bản, báo cáo về phát triển nông nghiệp bền vững