ử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử việt nam thời kỳ 1945 – 1954 trường trung học phổ thông tỉnh nam định

Nhân dân tỉnh Nam Định, đặc biệt là thế hệ trẻ cần biết, cần hiểu và tự hào về mảnh đất thân yêu này.Giáo dục LSĐP cho các em là điều vô cùng cần thiết để các em thêm yêu quê hương, từ đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

BỘ MÔN LỊCH SỬ

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.TRỊNH ĐÌNH TÙNG

HÀ NỘI – 2016

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, em đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS.Trịnh Đình Tùng, người

đã hướng dẫn tận tình, chỉ bảo, đóng góp ý kiến quý báu và tạo mọi điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, tập thể cán bộ, giáo viên trường THPT Ngô Quyền đã tạo mọi điều kiện và động viên, giúp đỡ để em hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Lời cuối cùng, xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ em hoàn thành tốt luận văn này

Hà Nội, tháng năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Ngoan

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 10

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 11

6 Ý nghĩa của đề tài 11

7 Đóng góp của đề tài 12

8 Giả thuyết khoa học 12

9 Cấu trúc của đề tài 12

CHƯƠNG 1:CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 – 1954 TRƯỜNG THPT TỈNH NAM ĐỊNH 13

1.1 Cơ sở lí luận 13

1.1.1 Một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản sử dụng trong đề tài 13

1.1.2 Các loại tài liệu lịch sử địa phương 15

1.1.3 Đặc điểm của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học LSVN ở trường THPT 17

1.1.4 Đặc trưng của kiến thức lịch sử và con đường hình thành kiến thức cho học sinh trong DHLS ở trường THPT 19

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong DHLS ở trường THPT 22

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

Tiểu kết chương 1 34

CHƯƠNG 2:NGUỒN TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CẦN SỬ

DỤNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 –

1954 TRƯỜNG THPT TỈNH NAM ĐỊNH 36

2.1 Những yêu cầu cơ bản khi khai thác và sử dụng nguồn tài liệu lịch sử

địa phương trong dạy học lịch sử ở trường THPT 36

2.1.1 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

phải góp phần thực hiện mục tiêu dạy học 36 2.1.2 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương góp phần làm rõ các sự kiện cơ

bản của lịch sử dân tộc được phản ánh trong sách giáo khoa 37 2.1.3 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương phải kích thích được hứng thú,

tính chủ động và tự giác học tập của HS 38 2.1.4 Sử dụng tài liệu lịch sử điạ phương phải đảm bảo tính cơ bản, điển

hình 39 2.1.5 Sử dụng tài liệu LSĐP phải đảm bảo tính linh hoạt, sáng tạo 41

2.2 Nguồn tài liệu LSĐP cần sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam

thời kì 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định 42

2.2.1 Nội dung nguồn tài liệu thành văn liên quan đến LSVN thời kì 1945

– 1954 42 2.2.2 Nội dung nguồn tài liệu trong bảo tàng tỉnh Nam Định liên quan

đến LSVN thời kì 1945 – 1954 53

Tiểu kết chương 2 56

CHƯƠNG 3:CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA

PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ

3.1.3 Nội dung kiến thức cơ bản của LSVN thời kì 1945 - 1954 62

3.2 Các biện pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong DHLS Việt Nam thời kỳ 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định 65

3.2.1 Nhóm biện pháp dạy học bài nội khóa 65

3.2.2 Nhóm các biện pháp hoạt động ngoại khóa lịch sử Việt Nam (1945 – 1954) có sử dụng tài liệu LSĐP Nam Định 79

3.3 Thực nghiệm sư phạm 94

3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 94

3.3.2 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm 95

3.3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 95

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 96

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC 106

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Nội dung nguồn tài liệu thành văn liên quan đến LSVNthời

kì 1945 – 1954 43 Bảng 2.2 Nội dung nguồn tài liệu trong bảo tàng tỉnh Nam Định liên

quan đến LSVN thời kì 1945 – 1954 54 Bảng 3.1: Bảng tổng hợp kết quả thực nghiệm 96 Bảng 3.2: Bảng tổng hợp kết quả thực nghiệm (%) 96

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ so sánh kết quả giữa lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, những biến đổi nhanh chóng của cuộc sống, cùng những thời cơ và thách thức bên ngoài đã đặt nền giáo dục Việt Nam phải đi đúng hướng nhằm thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa Mỗi môn học ở trường phổ thông với đặc trưng của mình đều phải góp phần giáo dục đào tạo thế hệ trẻ Môn Lịch sử với

chức năng và nhiệm vụ của mình cần góp phần tích cực vào sự nghiệp “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, có sức khỏe và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa

xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Những chức năng, nhiệm vụ trên càng giúp giáo viên dạy sử thêm yêu mến và tự hào về bộ môn Lịch sử, đồng thời hiểu rõ nhiệm vụ của mình trong việc đẩy mạnh, nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT Một trong những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy, học lịch sử ở trường THPT là

sự kết hợp giữa LSĐP và LSDT, sử dụng tài liệu LSĐP để cụ thể hóa LSDT

Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của LSDT, bất cứ một sự kiện nào của lịch sử dân tộc đều diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian, không gian nhất định Tùy quy mô, tính chất phản ánh mà sự kiện ảnh hưởng đến phạm vi của từng địa phương, cả nước và thậm chí mang tầm thế giới Tri thức LSĐP là một bộ phận hợp thành, là một biểu hiện cụ thể và phong phú của tri thức LSDT Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong sự phát triển chung của cả nước Nói như vậy không có nghĩa tri thức LSVN chỉ là phép cộng đơn giản tri thức lịch sử các địa phương

mà việc nhận thức LSVN phải được hình thành trên nền tảng hệ thống tri thức LSĐP đa dạng đã được tổng hợp, khái quát ở mức độ cao Do đó, việc dạy học LSVN và LSĐP có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Tiếc rằng, do quan niệm chưa đúng của một bộ phận giáo viên ở trường THPT về LSĐP nên công tác này chưa được chú trọng trong dạy học lịch sử, nếu có tiến hành thì cũng mang tính hình thức, chưa tạo được sự hứng thú và hiệu quả cho học sinh Vì vậy, trong DHLS ở trường THPT cần tăng cường

sử dụng lịch sử địa phương để giúp các em khắc phục hạn chế này

Nằm ở phía nam của đồng bằng sông Hồng trù phú, Nam Định đã sớm trở thành một trung tâm văn hoá và tôn giáo ngay từ những thời kỳ đầu thế kỷ XIII trong lịch sử Việt Nam Năm 1262,nhà Trần cho xây dựng phủ Thiên Trường, đặt dấu mốc đầu tiên cho một đô thị Nam Định sau này Trong suốt thời kỳ lịch sử từ Thiên Trường cho đến Nam Định ngày nay, trải qua các triều đại Trần, Hồ, Lê, Mạc, Tây Sơn, Nguyễn vùng đất này đã nhiều lần đổi tên như Thiên Trường, rồi Nam Định Danh xưng Nam Định chính thức có từ năm 1831, dưới thời vua Minh Mạng Cũng chính nơi đây đã từng chứng kiến biết bao thăng trầm của lịch sử, nơi hội tụ của các nền văn hóa đã từng tồn tại trên đất nước Việt Nam Đây cũng là nơi là nơi chứng kiến những sự kiện lớn của dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử, nhất là giai đoạn từ 1945 đến 1954 Nhân dân tỉnh Nam Định, đặc biệt là thế hệ trẻ cần biết, cần hiểu và tự hào về mảnh đất thân yêu này.Giáo dục LSĐP cho các em là điều vô cùng cần thiết

để các em thêm yêu quê hương, từ đó các em có ý thức, có trách nhiệm xây dựng đối với nơi “chôn rau cắt rốn” của mình.Vì thế, sử dụng tài liệu LSĐP Nam Định trong dạy học LSVN không chỉ là việc làm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở Nam Định mà còn làm sáng tỏ những đóng góp của nhân dân Nam Định vào sự nghiệp chung

Từ những lý do cấp thiết nêu trên, tôi chọn đề tài “Sử dụng tài liệu lịch

sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 – 1954 trường trung học phổ thông tỉnh Nam Định” làm luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ,

chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tài liệu nước ngoài

LSĐP là vấn đề được quan tâm từ rất sớm ở các nước trên thế giới Ngay từ đầu thế kỉ XVIII, Nga hoàng Pie đệ nhất rất coi trọng việc nghiên cứu và sưu tầm LSĐP Trong thời gian này, cuốn LSĐP đầu tiên với tựa đề

“Lịch sử Xibia” của Remêdốp được biên soạn.Tiếp đó, Lô-mô-nô-xốp biên

soạn tác phẩm về lịch sử các mặt của từng tỉnh, thành phố nước Nga Cuối thế

kỉ XVIII, nhiều tác phẩm khác về các vùng miền khác nhau của nước Nga

được xuất bản như: Địa hình vùng Orenbua, Những kiến thức lịch sử sơ giản

về dân tộc Đơvin, Sơ yếu lịch sử thành phố Ackhaghen Bên cạnh việc

nghiên cứu địa phương của các nhà khoa học, còn có các hoạt động nghiên cứu trong nhà trường M.V.Lô-mô-nô-xốp đã thu hút HS ở nông thôn sưu tầm nghiên cứu các mỏ đá và kim loại quý Tác giả N.P.Bunacốp – một giáo viên trường trung học đã viết 20 cuốn sách về LSĐP

Hoạt động nghiên cứu địa phương cũng được đẩy mạnh trong các trường Đại học ở Cadan, Kiep, Ôđetxa Các hội nghiên cứu khoa hoc lần

lượt được thành lập như “Hội nghiên cứu lịch sử cổ đại Nga” (1840); “Hội khảo cổ học (1846)”

Văn kiện giáo dục đầu tiên của chính quyền Xô viết (1918) đã yêu cầu các trường phổ thông dạy học LSĐP trong giờ nội khóa.Từ năm học 1920 –

1921, địa phương học đã được đưa vào chương trình dạy học ở nhà trường và sau đó đã trở thành tài liệu bắt buộc

Đến năm 1930, mônĐịa phương học được đưa vào giảng dạy ở các

trường Đại học sư phạm Từ những năm 50 của thế kỉ XX trở đi, với việc

thành lập các “Hội bảo tàng địa phương”, “Hội bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa” (1996), hoạt động nghiên cứu LSĐP càng được đẩy mạnh, đã góp

phần quan trọng vào sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ trong nhà trường Xô viết trước đây

G.N.Matiusin với cuốn “Lịch sử địa phương” (1980), nhấn mạnh rằng:

việc dạy học LSĐP trong nhà trường phổ thông đã trở thành một nguyên tắc giáo dục chung Các tác giả không chỉ giới thiệu các nguồn tư liệu mà còn hướng dẫn phương pháp nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn và giảng dạy LSĐP.Dựa trên kinh nghiệm thực tế nhà trường Xô viết, tài liệu đã khái quát

lí luận nhiều vấn đề liên quan đến công tác LSĐP, về các hình thức cơ bản của việc dạy học

N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” đã chỉ ra rằng, thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị, xã hội và văn

hóa Muốn vậy “Phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn

tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí, tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan xa ” [Tr.10] Ông cũng khẳng định: toàn bộ công tác

dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả các nguồn tài liệu có liên quan Từ việc nhấn mạnh vài trò ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu LSĐP trong giờ học LSDT, Đairi đã đưa ra phương pháp sử dụng SGK, chỉ ra mối quan hệ giữa SGK cũng như tài liệu tham khảo với bài giảng trên lớp

I.F.Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực của HS như thế

nào?” đã khẳng định: “HS không thể hiểu sâu tài liệu học tập và biến nó thành giá trị riêng nếu không chịu hết sức cố gắng về trí tuệ và kiên trì trong học tập” [tr.21] Do đó, theo ông “vấn đề sử dụng SGK và tài liệu học tập .có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng học hỏi” [tr.37], bởi vì “ trong quá trình làm việc với SGK và tài liệu học tập, HS nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp thu được kĩ năng,

kĩ xảo” [tr.37] Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tích cực tư duy HS

Đó là chất mới lạ của tri thức khoa học, tính sáng tạo của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc để phát hiện ra khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào bản chất của hiện tượng” [tr.88]

Cuốn “Phương pháp công tác LSĐP ở trường phổ thông” (1982) do

N.X.Bô-ri-ốp (chủ biên) trình bày hai vấn đề chính: nguồn tư liệu và công tác LSĐP ở trường phổ thông Các tác giả nêu lên những mặt mạnh, yếu của công tác này, đề xuất những biện pháp sư phạm tiến hành có hiệu quả, đồng thời nhấn mạnh phải làm cho HS hứng thú trong quá trình nhận thức lịch sử quê hương mình

Ở Hunggari, công tác nghiên cứu, sưu tầm LSĐP rất coi trọng Nhà trường kết hợp với các cơ quan chuyên môn lịch sử và văn hóa, tổ chức HS sưu tầm tư liệu để xây dựng những “làng bảo tàng” địa phương Ở đó, người

ta trưng bày hiện vật lịch sử, những kiến thức độc đáo, thể hiện tính đặc thù trong đời sống và văn hóa tinh thần của nhân dân các địa phương

Trong tài liệu của tổ chức UNESCO cũng nói về LSĐP Tờ “Người đưa tin UNESCO” (6/1989, bản Tiếng việt) đã giới thiệu kinh nghiệm sử dụng các bảo tàng, di tích lịch sử ở địa phương để giảng dạy trong giờ học Lịch sử Ở

Mĩ, trong chương trình các trường Tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 6) môn “Nhập môn xã hội học” cũng có một số tiết về “Lịch sử và địa lí về tỉnh ta, bang ta”

Trong các hội nghị lịch sử quốc tế năm 1979 (tại Cộng hòa Dân chủ Đức), năm 1980 (tại Rumani), vấn đề nghiên cứu và giảng dạy LSĐP được thảo luận một cách nghiêm túc Năm 1994, tại Hội thảo khoa học về giáo dục lịch sử các nước Đông Nam Á, các nhà khoa học đã đặt nhiều vấn đề liên quan đến phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu LSĐP, các nguồn và phương pháp xử lí sử liệu

Trong Khuyến nghị của Nghị viện châu Âu (số 1283) liên quan đến

Lịch sử và việc học tập Lịch sử ở châu Âu, ngày 22/1/1996 nhấn mạnh: “Nội dung của các chương trình Lịch sử phải rất mở rộng; phải bao gồm tất cả

những mặt của xã hội (lịch sử xã hội và văn hóa cũng như lịch sử chính trị), .LSĐP cũng như LSDT (nhưng không phải là lịch sử theo quan điểm dân tộc chủ nghĩa) phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các dân tộc thiểu số[55; tr.66]

Tại các hội nghị khoa học về giáo dục lịch sử được tổ chức hàng năm ở Trung Quốc, các nhà sử học đã đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu LSĐP cá nguồn sử liệu và xử lý nguồn

sử liệu

Nhiều nước Đông Nam Á cũng đã thực hiện việc dạy học LSĐP gắn với hoạt động du lịch Nhờ vậy, môi trường sinh thái nói chung, môi trường văn hóa nói riêng được quan tâm bảo vệ, các di sản văn hóa có giá trị được bảo tồn, tôn tạo, là nguồn tài liệu quý giá để khai thác, nghiên cứu, đem lại hiệu quả cao, có ý nghĩa thiết thực về chính trị, văn hóa, xã hội

2.2 Tài liệu trong nước

Từ xưa, các triều đại phong kiến Việt Nam, ngoài việc nghiên cứu

Quốc sử cũng coi trọng LSĐP, một tác phẩm tiêu biểu đó là: Dư địa chí (1435) của Nguyễn Trãi, Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn, Đại Nam nhất thống chí (1849) của Quốc sử quán triều triều Nguyễn Đặc biệt, dưới

thời Nguyễn, việc chép sử được mở rộng đến các làng và huyện

Trước Cách mạng tháng Tám 1945, ở nước ta xuất hiện những tài liệu,

thần phả, địa chí như:Nghệ An kí (đầu thế kỉ XIX) của Bùi Dương Lịch, Đồ Bàn kí của Nguyễn Văn Hiển, Làng xã An Nam ở Bắc Kì (1894) của P.Ory, Thành bang An Nam (1909) của C.Bripho

Ở miền Nam, dưới thời Mỹ - Ngụy cũng có một số soạn giả nghiên cứu

và xuất bản sách về LSĐP: Cao nguyên miền thượng, Phong quang Đắc-lắc của Cửu Long và Toan Ánh; Nước non Bình Định của Quách Tấn, Các tài

liệu này đã trình bày đầy đủ, hệ thống về một địa phương, thể hiện một phần ý thức dân tộc

Việc giảng dạy và học tập LSĐP ở nước ta sớm được đưa vào chương trình, nhất là sau các cuộc cải cách giáo dục (năm 1950, 1956, 1979) bước đầu đạt được kết quả cao về các mặt nội dung và phương pháp dạy học Cho đến nay đã có nhiều cuốn sách biên soạn về LSĐP

Cuốn “Nghiên cứu và dạy – học LSĐP ở Việt Bắc” (1996)của tác giả

Đỗ Hồng Thái, nxb Đại học Quốc gia Hà Nội gồm 2 phần: phần thứ nhất trình bày những vấn đề cơ bản của lịch sử địa phương như khái niệm, vị trí, ý nghĩa của việc nghiên cứu dạy học LSĐP ở trường phổ thông Phần thứ hai nêu rõ những công việc cụ thể mà GV và HS cần tiến hành trong nghiên cứu và dạy

học lịch sử địa phương Tác giả chỉ ra rằng: “việc dạy học LSĐP là cần thiết,

nó không chỉ bổ sung, làm phong phú, cụ thể hóa bức tranh sinh động của lịch sử dân tộc mà còn có tác dụng to lớn trong việc giáo dục lòng tự hào, yêu quý quê hương – nội dung quan trọng của lòng yêu nước – và xác định trách nhiệm đối với việc xây dựng và bảo vệ quê hương” [Tailieu.vn]

Cuốn “Lịch sử địa phương” (1989) của Trương Hữu Quýnh, Phan

Ngọc Liên, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Văn Am là công trình khoa học tương đối đầy đủ và có hệ thống về việc nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy LSĐP ở trường phổ thông

Các giáo trình về Phương pháp dạy học lịch sử dùng cho sinh viên trường Đại học sư phạm, xuất bản vào các năm 1976, 1980; đặc biệt là cuốn giáo trình xuất bản năm 1992 tái bản vào các năm 1998, 1999, 2000, 2004…

đã giành một chương đề cập đến vấn đề nghiên cứu và giảng dạy LSĐP ở các trường phổ thông, gắn việc học tập Lịch sử với đời sống xã hội Trong đó, các tác giả đặc biệt tập trung đi sâu vào việc hướng dẫn biên soạn và giảng dạy các tiết LSĐP, cũng như công tác sưu tầm, nghiên cứu và xử lí tài liệu thu thập được từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

Cuốn “Phương pháp giảng dạy Lịch sử” tập 1, 2 (1996) do Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị biên soạn đã khẳng định: “Giảng dạy lịch sử gắn liền với

đời sống và cần phải liên hệ tri thức lịch sử trong sách vở với cuộc sống, liên

hệ lịch sử toàn quốc với LSĐP” [Vũ Đặng Hà Bình, LVTHs, tr.9]

Tại Hội thảo khoa học về vấn đề “Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy LSĐP” do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam kết hợp với Đại học Vinh tổ chức

vào tháng 6/2002, các tác giả đã đi sâu vào những vấn đề chung về nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy LSĐ; Việc đổi mới phương pháp dạy học LSĐP

và một số kết quả nghiên cứu mới về LSĐP

Năm 2007, “Dự án Việt – Bỉ” triển khai ở Việt Nam đã tổ chức tập huấn cho GV Cao đẳng sư phạm Dự án triển khai về tài liệu giáo dục LSĐP cho sinh viên các trường Cao đẳng, cho THCS và cho Tiểu học

Ngoài ra, vấn đề này còn được trình bày trên các Tạp chí Giáo dục, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Luận án, Luận văn, Khóa luận tốt nghiệp như:

Nguyễn Thị Côi (2002): “Nâng cao hiệu quả dạy học LSĐP ở trường THPT, đăng trên Tạp chí Khoa học trường Đại học sư phạm Hà Nội đã nêu lên vai trò, tầm quan trọng và đề xuất các biện pháp dạy học LSĐP ở trường THPT

Các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận dạy học bộ môn lịch sử như Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, Trần Đức Minh, Trần Vĩnh Tường, Đặng Văn Hồ, đã đề cập đến nhiều khía cạnh nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy LSĐP Tất cả đều thống nhất quan điểm cần thiết phải đưa LSĐP vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông cũng như nhấn mạnh sự cần thiết phải sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử dân tộc

Vấn đề giảng dạy LSĐP ở trường THPT đang là một đề tài hấp dẫn, cần thiết và đã có nhiều khóa luận tốt nghiệp, luận văn Thạc sĩ, Luận án TS

viết về đề tài này, cụ thể: Luận án TS của Đặng Công Lộng (1996) “Nghiên cứu việc giảng dạy LSĐP ở trường THPT (qua thực nghiệm ở Bình Định)”, Luận án “Sử dụng di tích LSĐP trong dạy học LSVN ở trường THPT tỉnh Hưng Yên” (1999) của Hoàng Thành Hải Các Luận văn như: “Sử dụng tài

liệu LSĐP để giáo dục ý thức giữ gìn văn hóa dân tộc trong dạy học lịch sử ở trường THPT (qua ví dụ tỉnh Bắc Ninh)” của Lê Thị Hải Yến; hay “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học LSĐP ở trường THPT tỉnh Bắc Giang” của Ngọ Văn Giáp, “Sử dụng LSĐP trong DHLS Việt Nam ở trường THPT tỉnh Sơn La (2009) của Chu Thị Mai Hương và một số khóa luận tốt

nghiệp khác đã gợi ý cho đề tài

Nhìn chung, các tác giả đều nêu bật được tầm quan trọng của việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam, đã nhấn mạnh LSĐP với LSDT Đồng thời, các tác giả cũng đưa ra một số biện pháp, hình thức sử dụng tài liệu LSĐP trong cả nước cũng như ở từng địa phương

Đây thực sự là những tài liệu cần thiêt cho chúng tôi khi thực hiện đề tài nghiên cứu này Tuy nhiên các công trình trên chỉ mới đề cập việc sử dụng tài liệu LSĐP khác chứ chưa có công trình nghiên cứu nào sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kì 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định Hy vọng đề tài chúng tôi sẽ góp phần bổ sung lí luận phương pháp dạy học lịch sử và các biện pháp sư phạm khả thi để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở các trường THPT

3.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Sử dụng tài liệu lịch sử địa phươngtrong dạy học lịch sử Việt Nam thời kì 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một Luận văn Thạc sĩ, chúng tôi sẽ không đi sâu vào nghiên cứu tiết dạy LSĐP mà trên cơ sở tìm hiểu lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài, tập trung nghiên cứu và đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kì 1945 – 1954 trường THPT

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn dạy học lịch sử nói chung, vận dụng các hình thức, phương pháp dạy học khi tiến hành sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 THPT tỉnh Nam Định (chương trình chuẩn) nói riêng, đề tài sẽ:

+ Tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

+ Đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 lớp 12, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT

4.2 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:

- Tìm hiểu cơ sở lý luận về Giáo dục học, Tâm lí học và PPDHmôn Lịch sử

- Khảo sát thực trạng vận dụng các hình thức, biện pháp khi sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học các bài LSVN giai đoạn 1945 – 1954

- Tìm hiểu chương trình SGK, nội dung phần lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 trường THPT – chương trình chuẩn

- Xác định yêu cầu khi sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT

- Đề xuất các hình thức, biện pháp sư phạm sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 lớp 12 THPT (chương trình chuẩn) ở tỉnh Nam Định nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử nói chung, dạy học LSĐP nói riêng ở trường THPT

- Soạn giáo án và thực nghiệm sư phạm những biện pháp đã đề xuất trong Luận văn

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận của đề tài

Dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh về Giáo dục và Đào tạo; lý luận về tâm lý học, giáo dục học, PPDH của các nhà giáo dục và giáo dục lịch sử

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết: tìm hiểu các tác phẩm kinh điển của Mác – Lênin, của Đảng cộng sản về giáo dục lịch sử

- Nghiên cứu nội dung, chương trình SGK lớp 12 và phương pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam

- Nghiên cứu thực tiễn: điều tra thực trạng về việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 ở trường phổ thông bằng các phiếu điều tra, phỏng vấn, quan sát, dự giờ

- Thực nghiệm sư phạm: soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông để khẳng định tính khả thi của đề tài

- Sử dụng toán học thống kê để xử lí số liệu

6 Ý nghĩa của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận

về tài liệu LSĐP, đồng thời giúp chúng tôi nâng cao trình độ về lí luận dạy học, nhất là các hình thức, biện pháp vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học LSĐP trong bài lịch sử dân tộc

- Đề xuất được hình thức và biện pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong DHLS Việt Nam ở trường THPT

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đối với GV: có thể vận dụng các biện pháp sư phạm giúp cho HS

trong quá trình học tập một cách toàn diện, nâng cao hiệu quả DHLS ở trường

- Đối với HS: góp phần tạo hứng thú học tập, phát huy tính tích cực của

HS, có thêm mục đích phấn đấu trong học tập

- Đối với bộ môn Lịch sử: đóng góp một cách nhìn nhận mới về bộ môn

lịch sử trước thực trạng học tập lịch sử hiện nay Đồng thời đề xuất một số biện pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử ở trường THPT

8.Giả thuyết khoa học

Trong DHLS ở trường phổ thông, nếu vận dụng các biện pháp sư phạm nhằm sử dụng tài liệu LSĐP theo những yêu cầu mà đề tài đưa ra sẽ góp phần nâng cao chất lượng DHLS, giúp HS nhận thức đúng về bộ môn, từ đó tạo hứng thú và say mê học tập lịch sử cho các em

9 Cấu trúc của đề tài

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận văn được cấu tạo thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử

địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định

Chương 2 Nguồn tài liệu lịch sử địa phương cần sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT tỉnh Nam Định (chương trình chuẩn)

Chương 3 Các biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong

dạy học lịch sử Việt Nam thời kì 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định.Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 – 1954 TRƯỜNG THPT TỈNH NAM ĐỊNH

+ Tư liệu lịch sử là khâu trung gian nối liền nhà sử học với các công

trình nghiên cứu lịch sử Cho nên, có thể hiểu tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định, mang trong đó dấu vết của quan hệ ấy, phản ánh trực tiếp và trừu tượng hóa một

hoạt động nào ấy của con người Tư liệu lịch sử thường được trích ra từ trong

các tài liệu lịch sử Nó là phần quan trọng của tài liệu lịch sử, nó phục vụ cho quá trình nghiên cứu hay học tập lịch sử

Như vậy, chúng ta có thể hiểu Tài liệu lịch sử là những sách báo, hay

các công trình nghiên cứu về lịch sử quá khứ của xã hội loài người Tài liệu lịch sử có nhiều loại khác nhau, tùy theo đặc điểm xuất xứ, nội dung, đặc trưng khác nhau mà người ta phân chúng thành các nhóm loại khác nhau

Trong đó có ba nhóm loại chính là: tài liệu thành văn, tài liệu hiện vật, tài liệu trực quan

những vùng, những khu vực trong nước” [61; Tr.11] Hay “địa phương là

những khu vực, vùng được phân ra từ một tổ chức cao nhất là Trung ương” [61, tr.321], và có thể hiểu một cách đơn giản “Địa phương” là những gì không phải là “Trung ương”, “cả nước”, “dân tộc” [61, tr.11]

Tài liệu LSĐP phản ánh các mặt khác nhau trong đời sống quá khứ ở các khu vực, vùng, miền Tài liệu LSĐP rất phong phú đa dạng Trong cuốn “ Lịch sử địa phương”, Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thái Hoàng, Nguyễn Văn Am cho rằng nguồn sử liệu địa phương gồm có: Sử liệu hiện vật hay sử liệu vật chất, sử liệu thành văn hay sử liệu viết, sử liệu dân tộc học, sử liệu ngôn ngữ học, sử liệu truyền miệng Theo Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị, trong “Phương pháp dạy học lịch sử”, nguồn tài liệu LSĐP được dùng trong dạy học lịch sử bao gồm tài liệu thành văn, tài liệu hiện vật, tài liệu địa danh học, ngôn ngữ học, dân tộc học, tài liệu truyền miệng

Như vậy, địa phương là những vùng đất nằm trong quốc gia, có sắc thái đặc thù riêng để phân biệt với những vùng đất khác, là bộ phận cấu thành của đất nước Theo nghĩa cụ thể thì địa phương là những đơn vị hành chính của một quốc gia (tỉnh, thành phố, huyện, quận, xã phường, thôn, bản ) Còn hiểu một cách khái quát thì địa phương là những vùng đất, khu vực nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên (nhưng không có địa giới hành chính) để phân biệt với vùng đất khác về mặt tự nhiên, kinh tế như miền Bắc, miền Trung, miền Nam, cụ thể hơn như vùng Đông Bắc, Tây Nam, Nam trung Bộ

Với những nhận thức như trên, chúng ta có thể hiểu LSĐP chính là lịch

sử của các làng xã, huyện, tỉnh, thành phố hay khu vực vùng miền Từ định nghĩa trên, chúng ta thấy LSĐP có hai đối tượng nghiên cứu chính:

+ Lịch sử các đơn vị hành chính (thôn, xã, huyện, tỉnh, thành phố ), cụ thể là quá trình hình thành, ổn định và phát triển của một địa phương trên các mặt về kinh tế, văn hóa, chính trị, quân sự , tư tưởng trong sự phát triển

chung của lịch sử dân tộc Trên cơ sở đó, khai thác nét độc đáo, đặc thù của địa phương, những giá trị văn hóa, tinh thần và xác định những đóng góp quý báu của địah phương với việc xây dựng truyền thống chung, bổ sung, hoàn chỉnh lịch sử dân tộc Nghiên cứu về đối tượng này có nhiều thể loại phong phú như: thông sử địa phương, lịch sử phong trào cách mạng địa phương, lịch

sử Đảng bộ địa phương

+ Các sự kiện hiện tượng lịch sử xảy ra ở địa phương, có liên quan đến những sự kiện, biến cố chung của lịch sử dân tộc, chẳng hạn như chiến thắng Chi Lăng, Khởi nghĩa Bắc Sơn, Binh biến Đô Lương

Chúng ta cần phân biệt LSĐP với các chuyên khảo về một sự kiện lớn của cả nước như: một phong trào nông dân, một cuộc khởi nghĩa Mặt khác, cũng cần phân biệt LSĐP với lịch sử chuyên ngành, mặc dù có những chỗ giống nhau, song chúng vẫn có nét khác nhau cơ bản

Từý nghĩa của hai thuật ngữ “địa phương” và “lịch sử địa phương” như trên, chúng ta có thể hiểu:

Tài liệu lịch sử địa phương là những tài liệu như sách, báo hay công trình nghiên cứu phản ánh đời sống quá khứ của các làng xã, huyện, tỉnh, vùng, miền, các đơn vị sản xuất chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp, trường học trên nhiều lĩnh vực khác nhau

1.1.2 Các loại tài liệu lịch sử địa phương

Tài liệu LSĐP rất đa dạng và phong phú, có nhiều cách phân loại khác nhau Trong cuốn “Giáo trình LSĐP” Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh Hải, Nguyễn Văn Đằng cho rằng tài liệu LSĐP gồm có: Sử liệu vật chất hay sử liệu hiện vật, sử liệu thành văn

Theo Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng trong cuốn

“Phương pháp dạy học lịch sử” tài liệu LSĐP được dùng trong dạy học lịch

sử bao gồm 5 nguồn: tài liệu thành văn hay sử liệu viết, tài liệu hiện vật hay

tài liệu vật chất, tài liệu dân tộc học, tài liệu ngôn ngữ học, tài liệu truyền miệng

Sự phát triển của khoa học lịch sử gắn liền với việc mở rộng các nguồn

tư liệu LSĐP và hoàn thiện phương pháp phân tích, giám định tư liệu Các tài liệu LSĐP thu được trong nghiên cứu làm cho việc giảng dạy lịch sử địa phương cũng như việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch

sử dân tộc được phong phú với các nguồn chủ yếu:

Tài liệu thành văn hay sử liệu viết: là nguồn tư liệu giữ vị trí quan trọng

hàng đầu trong các nguồn sử liệu LSĐP Nguồn tư liệu này rất phong phú và

đa dạng, gồm nhiều loại: gia phả, hồi kí, văn bản chính quyền, đảng bộ, các đoàn thể dịa phương Xã hội càng phát triển, hoạt động văn hóa, giáo dục càng phát triển nguồn sử liệu thành văn càng phong phú

Tài liệu hiện vật hay sử liệu vật chất: bao gồm những di vật khảo cổ,

những công trình kiến trúc nghệ thuật, các di tích lịch sử, cách mạng ở địa phương Những sử liệu vật chất có giá trị chân thực, giúp chúng ta xác định một số vấn đề đặt ra đối với những thời đại xa xưa, khi chữ viết chưa được ra đời hoặc góp phần xác minh những sự kiện thu thập được từ các nguồn khác nhau

Tài liệu dân tộc học: miêu tả sinh động nền văn hóa vật chất, tinh thần,

sinh hoạt xã hội của con người như: phong tục, tập quán, lễ hội,

Tài liệu ngôn ngữ học: có hai hình thức phổ biến là phương ngôn và địa

danh

Tài liệu truyền miệng: là nguồn tư liệu vô cùng phong phú giúp các nhà

nghiên cứu lịch sử nói chung, LSĐP nói riêng biên soạn và giảng dạy lịch sử

có sức hấp dẫn, truyền cảm Tài liệu truyền miệng bao gồm các loại: truyện

cổ tích, ca dao, tục ngữ, hò vè, truyện kể của các cụ già, của các cán bộ lão thành cách mạng, những câu truyện truyền lại trong lễ hội làng

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tập chung khai thác các nguồn tài liệu chủ yếu sau:

Tài liệu thành văn được ghi lại trong các sách, tạp chí chuyên khảo đã xuất bản, các báo cáo từ hội nghị, hồi kí của nhân chứng lịch sử

Các di tích lịch sử: là những địa điểm của tỉnh Nam Định đã từng diễn

ra các sự kiện, hiện tượng trong thời kì 1945 – 1954

Tài liệu truyền miệng

Do nội dung nguồn tài liệu lịch sử địa phương phong phú như vậy nên hình thức và biện pháp sử dụng cũng rất đa dạng, nhưng trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung vào việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học LSVN

1.1.3 Đặc điểm của việc sử dụngtài liệu lịch sử địa phương trong dạy học LSVN ở trường THPT

Trước hết, chúng tôi so sánh tiết dạy sử dụng tài liệu LSĐP so với tiết dạy không sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSVN như sau:

Thứ nhất, việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT sẽ giúp HS nắm vững LSDT và LSĐP Kiến thức LSĐP cụ thể hóa kiến thức LSVN làm cho HS dễ dàng nắm được một số khái niệm phức tạp về “tự nhiên – con người – xã hội”, làm phong phú kiến thức của LSDT HS hiểu được LSĐP nơi mình sinh ra, lớn lên, các em thấy được nét riêng, đặc thù về mọi mặt của quê hương so với LSDT

Thứ hai, sử dụng tài liệu LSĐP góp phần thực hiện được nguyên lý

“học đi đôi với hành”, “lý luận gắn với thực tiễn”, học tập gắn với đời sống xã hội

Thứ ba, phát triển năng lực cho HS, nhất là năng lực thực hành (so sánh, phân tích, liên hệ, vẽ, lập biểu đồ, lược đồ )

Thứ tư, sử dụng tài liệu LSĐP góp phần quan trọng nhất trong việc giáo

*So sánh tiết dạy LSĐP riêng biệt, sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT có nét khác biệt sau:

- Thứ nhất: lượng ý kiến thức LSĐP mà HS được tiếp thu nhiều hơn

- Thứ hai, Hs thấy rõ được quy luật phát triển của địa phương trong quy luật phát triển chung của LSDT

- Thứ ba, HS luôn có điều kiện so sánh, đối chiếu kiến thức LSĐP với LSDT

- Thứ tư, việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT làm kiến thức địa phương liền mạch, hệ thống, không rời rạc, đứt quãng, để qua đó các em nhận thức LSĐP có hệ thống, toàn diện, sâu sắc

Một số đặc điểm như: về mức độ sử dụng, có thể sử dụng thường xuyên; về biện pháp thực hiện: dễ tiến hàng; về hình thức ĐH có thể là bài nội khóa hay ngoại khóa

Tiết dạy LSĐP được quy định trong phân phối trường trình do bộ GD-

ĐT ban hành là 04 tiết, lớp 10: 01 tiết, lớp 11: 01 tiết; lớp 12: 02 tiết Với số tiết quy định này đã cho thấy Bộ GD- ĐT đã coi trọng việc giáo dục LSĐP cho thế hệ trẻ Nhưng LSĐP là một bộ phận của LSDT, là một dòng chảy trong dòng chảy LSDT, đôi chỗ dòng chảy này hợp vào dòng chảy LSDT, khi

sự kiện xảy ra tại địa phương trở thành sự kiện LS chung của dân tộc, được ghi trong chương trình và SGK Việc dạy học LSĐP như đã nêu trên có ý nghĩa to lớn trên cả 3 mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển đối với HS thì việc dạy học LSĐP chỉ thực hiện từ 01- 02 tiết cho một khối lớp theo phân phối chương trình là rất ít, và để đảm bảo được việc giáo dục HS và khắc phục được hạn chế do quy định số tiết của Bộ GD- ĐT đưa ra thì biện pháp tốt nhất là cùng với các tiết dạy LSĐP riêng biệt, GV sử dụng thường xuyên tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT Và để việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT một cách hiệu quả cần dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT theo hướng phát huy tính tích cực của HS Bởi tài liệu LSĐP chính là

“hiện thân” quá khứ lịch sử cách mạng, mà LSĐP là một bộ phận của LSDT,

là hình ảnh thu nhỏ của Tổ quốc thiêng liêng Những sự kiện lịch sử quan trọng trong mỗi thời kì của LSDT đều diễn ra gắn với từng địa phương Ở đó, khi lịch sử đi qua để lại rất nhiều hiện vật, dấu tích của quá khứ lịch sử trong các di tích, địa danh, của những trận đánh, chiến công hào hùng của LSĐP góp phần làm nên chiến thắng chung của dân tộc

Từ mối quan hệ giữa LSĐP với LSDT, từ khái niệm và phân loại các nguồn tài liệu LSĐP phục vụ trong dạy học lịch sử nên giữa nguồn tài liệu LSĐP với lịch sử dân tộc cũng có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau, không thể tách rời Bởi vì, tri thức lịch sử trong các nguồn tài liệu LSĐP là biểu hiện cụ thể, sinh động, đa dạng của tri thức lịch sử dân tộc Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra đều mang tính địa phương bởi nó gắn liền với một vị trí, không gian địa lý cụ thể ở một nơi hoặc một số dịa phương nhất định Các nguồn tài liệu LSĐP không chỉ đóng góp sử liệu cho việc xây dựng lịch sử dân tộc mà còn cụ thể hóa tri thức lịch sử dân tộc, đồng thời làm nổi lên tính riêng lẻ của địa phương, tính phong phú, đa dạng của lịch sử dân tộc

Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, HS chủ yếu là người địa phương Vì vậy, nguồn tài liệu LSĐP có ưu thế rất lớn trong việc giáo dục tư tưởng, lòng yêu quê hương đất nước, làm tăng sự gắn bó giữa HS với địa phương Trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiện nay, đây chính nội dung quan trọng góp phần thực hiện phương châm gắn học tập lịch

sử với cuộc sống Đồng thời để nâng cao chất lượng giảng dạy, GV sử dụng nguồn tài liệu LSĐP kết hợp với lịch sử dân tộc sẽ làm cho bài học sinh động

và hứng thú hơn, đây chính là giá trị cốt lõi của tài liệu LSĐP

1.1.4 Đặc trưng của kiến thức lịch sử và con đường hình thành kiến thức cho học sinh trong DHLS ở trường THPT

Quá trình nhận thức lịch sử của HS cũng tuân theo quy luật nhận thức chung đó, song nó lại có những đặc thù riêng biệt Giai đoạn trực quan trong

nhận thức lịch sử là quá trình HS tiếp xúc với các tài liệu, sự kiện lịch sử Đây

là sự tiếp xúc mang tính gián tiếp Các em không trực tiếp quan sát sự kiện, hiện tượng lịch sử mà thông qua tài liệu với sự hướng dẫn của GV Trên cơ sở tri giác tài liệu, người học tiến hành các thao tác tư duy, hình thành những tri thức cụ thể, xử lí thông tin, từ đó lĩnh hội, nắm được bản chất và rút ra các quy luật, khái niệm lịch sử cần thiết Sau đó, HS sẽ vận dụng những hiểu biết lịch sử của mình vào làm bài tập hoặc để nhìn nhận, giải thích, đánh giá những hiện tượng trong cuộc sống hiện tại Như vậy, giai đoạn nhận thức cảm tính có vai trò là cơ sở, nền tảng cho quá trình nhận thức lịch sử của người học

Mỗi môn học đều có đặc trưng riêng với những chức năng, nhiệm vụ cụ thể để góp phần thực hiện nhiệm vụ chung của hệ thống giáo dục quốc dân

Bộ môn LS ở trường phổ thông với tư cách là một khoa học cũng mang những đặc trưng riêng của nó Khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức LS có những đặc điểm đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, sự thống nhất giữa “sử” và “luận”…LS mà HS ở trường phổ thông đang học là LS quá trình hình thành, phát triển của xã hội loài người từ lúc con người xuất hiện đến nay Tất cả những sự kiện và hiện tượng LS được chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, chúng ta không thể quan sát trực tiếp, làm thí nghiệm, chúng ta chỉ có thể nhận thức một cách gián tiếp thông qua các nguồn sử liệu được lưu lại Đó là tính quá khứ của LS

Con đường hình thành tri thức LS cho HS tuân thủ theo quy luật nhận thức “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng trở

về thực tiễn”, nghĩa là phải trên cơ sở tư liệu sự kiện, tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, rút ra quy luật, bài học LS phục vụ cho thực tiễn cuộc sống

Nhận thức của HS trong học tập LS ở trường phổ thông cũng vậy, để đi

từ “biết” đến “hiểu”, rồi “vận dụng” kiến thức vào cuộc sống, trước tiên HS

phải được “nhìn thấy”, tức là trực tiếp quan sát sự kiện, hiện tượng, rồi mới tư duy trừu tượng quá khứ

Bên cạnh đó, khoa học lịch sử còn có đặc trưng là những hoạt động của con người diễn ra trong quá khứ, không kể thời gian ngắn hay dài Do vậy, trong học tập lịch sử, học sinh không thể bắt đầu từ “trực quan sinh động” thông qua các giác quan theo kiểu sờ mó, ngửi, nhìn, nếm …quá khứ

Vì đặc trưng của bộ môn lịch sử mang “tính quá khứ” và “tính không

lặp lại” nên nhiều nhà nghiên cứu giáo dục bộ môn đã khẳng định: Con đường hình thành kiến thức cho HS ở trường phổ thông bao giờ cũng phải từ cơ sở ban đầu là nắm vững các sự kiện LS cụ thể để tạo nên những biểu tượng LS chân thực [57; tr 270, 271]

Chúng ta có thể khái quát hóa sơ đồ về con đường hình thành kiến thức

LS cho HS ở trường THPT như sau:

Nhìn vào sơ đồ trên, quá trình nhận thức của HS trong học tập LS luôn mang “tính đặc thù”, khiến người học gặp nhiều khó khăn khi ghi nhớ, ghi nhớ lâu dài để hiểu và vận dụng kiến thức Từ quy luật nhận thức chung về thế giới khách quan và sự nhận thức đặc thù của HS khi học tập LS giúp chúng ta hiểu rằng: Nếu GV không được trang bị tốt về PPDH, chỉ tiến hành các bài học trong giờ học nội khóa, không nắm vững chuyên môn, nghiệp vụ

sư phạm thì rất khó khăn trong việc giúp HS nhận thức

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong DHLS ở trường THPT

Lịch sử quá khứ bao trùm nhiều mặt của đời sống xã hội; vì vậy, nghiên cứu và dạy học lịch sử cần phải sử dụng nhiều loại tài liệu khác nhau nhưng

“phải chọn những tài liệu sự kiện cần cho việc phân tích, khái quát Đó là những tài liệu sự kiện tương đối đầy đủ, chính xác và cùng một loại”(9; tr

191) Yêu cầu khối lượng sự kiện tương đối đầy đủ để khái quát có ý nghĩa lớn, vì nó góp phần nghiên cứu các hiện tượng lịch sử một cách toàn diện, cả

định tính lẫn định lượng Muốn vậy, chúng ta phải biết lựa chọn những “sự kiện điển hình là những sự kiện phản ánh các mặt cơ bản, những thuộc tính, những đặc trưng của hiện tượng ”[56; tr 192] Mặt khác, yêu cầu sự kiện

phải chính xác tức là nội dung các tài liệu sự kiện để phân tích khái quát, lý

luận phải phù hợp với hiện thực khách quan “tính chính xác của sự kiện thể hiện tính Đảng Cộng sản trong nghiên cứu, việc tuân thủ các nguyên tắc khoa học được xây dựng trên cơ sở lý luận Mác xít về nhận thức thế giới khách quan đúng như nó tồn tại”[56; tr 193 – 194] Đồng thời, phải yêu cầu có sự

kiện cùng loại để so sánh, đối chiếu Ba yêu cầu trên đối với tài liệu sự kiện là rất cần thiết để khái quát khoa học, nhưng để có được sự kiện đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi nhà nghiên cứu phải đánh giá, phân tích và phê phán nội dung của chúng Như vậy, có thể khẳng định, trong nghiên cứu và dạy học lịch sử, tài liệu sự kiện (trong đó có tài liệu LSĐP) giữ vai trò hết sức quan trọng trong nhận thức, nguồn tài liệu sự kiện đáp ứng các yêu cầu đặt ra sẽ giúp ích trong việc hiểu sâu bản chất sự vật, nhận thức sâu sắc hiện thực (tức là chuyển sang giai đoạn nhận thức lý tính)

Dạy học phần LSVN thời kì 1945 - 1954 ở lớp 12 THPT, GV có thể sử dụng một cách sáng tạo sơ đồ Đairy, nghĩa là phải có những phần không được trình bày trong SGK nhưng buộc phải có trong bài giảng GV, như tài liệu trực quan, tài liệu tham khảo nói chung (trong đó có tài liệu LSĐP) nhằm giúp HS hiểu sâu kiến thức cơ bản của LSDT và có hiểu biết về LSĐP Qua đó, góp

phần phát triển kỹ năng tư duy độc lập sáng tạo, bồi dưỡng đạo đức, tư tưởng, thẩm mỹ, lòng yêu quý, gắn bó, nghĩa vụ của các em đối với quê hương Cụ thể:

Trong dạy học LSVN, nguồn tài liệu LSĐP có vị trí, vai trò đáng kể đối với việc nhận thức của HS về sự phát triển toàn diện, đa dạng LSDT Bởi vì, bất cứ sự kiện LSDT nào cũng diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian

và không gian nhất định, trong đó có những sự kiện LSĐP đã trở thành sự kiện của LSDT, như: Binh biến Đô Lương, cuộc đấu tranh của đồng bào, Phật tử Huế năm 1963, Đồng khởi ở Mỏ Cày (Bến Tre) năm 1960 ; cũng có những sự kiện tuy chưa trở thành những sự kiện lớn của LSDT nhưng có tác động, ảnh hưởng nhất định đến LSDT, những sự kiện mà trong đó sự đóng góp của nhân dân địa phương góp phần không nhỏ đối với LSDT như: Khi

GV dạy học bài Xô Viết Nghệ Tĩnh, GV sử dụng đoạn tư liệu LSĐP sau để nói về hoạt động ủng hộ của công nhân Nam Định:

Nếu các hoạt động “ủng hộ Xô viết Nghệ Tĩnh” và “truy điệu nông dân Tiền Hải” là biểu hiện cụ thể đầu tiên tô đậm mối tình công nông liên minh của giai cấp công nhân thành phố Nam Định thì ngay sau đó, bấp chấp mọi khủng bố của kẻ thù, ngày 7/11/1930 chính những người công nông ấy lại thể hiện mối tình quốc tế vô sản thắm thiết của mình bằng những hoạt động trong dịp “Kỉ niệm cách mạng tháng Mười –Nga năm 1930”.Tối ngày 06/11/1930, công nhân thành phố đã làm 6 vụ nổ lớn ở trại lính Khố Xanh, Ga xe lửa, Bưu điện, cổng nhà máy sợi, Phù Long, đường Goòng; đồng thời nhiều truyền đơn, nhiều cờ đỏ xuất hiện trong nội thành 5h30 phút sáng ngày 7/11/1930 tại cổng nhà máy Sợi lúc công nhân đang vào ra đông đức thì 2 quả pháo bồ

và 1 tràng pháo lại nổ vang, cờ đỏ búa liềm xuất hiện Mọi người vô cùng phấn khởi nhất tề hò reo vang động hưởng ứng Địch lồng lộn trả thù, nhiều người bị bắt nhưng công nhân vẫn vượt qua nhiều nguy hiểm thực hiện được

kế hoạch đã định như tán phát thêm nhiều truyền đơn và gây mất điện nhiều lần ở đường phố, biểu lộ ý chí chiến đấu và niềm tin mãnh liệt vào quê hương cách mạng xã hội chủ nghĩa.[20; tr.49,50]

Ví như khi dạy bài 17: Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2/9/1945 đến trước ngày 19/12/1946 GV có thể cho HS đọc đoạn tư liệu LSĐP trong cuốn LS Đảng bộ thành phố Nam Định để các em thấy được hoạt động sôi nổi ủng hộ, phát triển Mặt trận Việt Minh cũng như các cơ quan, đoàn thể cứu quốc địa phương ra đời như thế nào:

“Song song với việc xây dựng và phát triển Mặt trận Việt Minh và các Hội Thành bộ Việt Minh Nam Định một mặt chăm lo củng cố, kiện toàn Ban chấp hành các đoàn thể cứu quốc đã có như Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Phụ lão cứu quốc, Nhi đồng cứu quốc Mặt khác xây dựng thêm nhiều Hội, đoàn thể cứu quốc khác như: Tháng 10 năm 1945, hơn 100 đại biểu của ngành lao động họp đại hội thành lập Ban công nhân cứu quốc thành phố Hội văn hóa cứu quốc thành phố Nam Định cũng được thành lập Ban chấp hành Hội đã quyết định đẩy mạnh các hoạt động trong thành phố ,

mở đầu bằng việc tổ chức “Tuần lễ văn hóa” từ ngày 1 đến ngày 7/11/1945 Chỉ trong thời gian ngắn các tổ chức cơ sở của các Hội, các đoàn thể cứu quốc đã thành lập rải đều ở các xí nghiệp, các đường phố, các xã, xứng đáng

là lực lượng đắc lực, tin cậy của Đảng và là hậu thuẫn vững chắc của chính quyền.”[20; tr.93,94]

Do đặc trưng của bộ môn lịch sử, để có thể giúp HS khôi phục quá khứ LSDT một cách tương đối đầy đủ, toàn diện đòi hỏi GV phải cân nhắc khi lựa chọn các loại tài liệu trong đó có tài liệu địa phương, nhằm đảm bảo tính khách quan, cụ thể, chân thực, sinh động và trong mỗi giờ lên lớp

Mặt khác, sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT còn là một biện pháp tích cực để thực hiện nguyên lý “học đi đôi với hành”, "nhà trường gắn với xã hội", "lý luận gắn với thực tiễn", là thực hiện lời dạy của cố Thủ tướng

Phạm Văn Đồng “Giáo dục phổ thông phải gắn liền với lịch sử, thiên nhiên,

xã hội, con người địa phương, làm cho việc giảng dạy và học tập ở nhà trường thắm đượm hơn cuộc đời thực, HS lúc đi học đã học, đã sống thực với

xã hội xung quanh”[14; tr 23]

- Về tư tưởng, thái độ

Trong đời sống xã hội, việc giáo dục thế hệ trẻ thông qua giáo dục lịch

sử không chỉ có tác dụng về trí lực mà cả về tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ So với các bộ môn khác, môn lịch sử có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng đạo đức cho HS Trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế thị trường với những mặt tích cực đã đem lại kết quả khả quan trong bước đường đổi mới toàn diện của đất nước Tuy nhiên, do tác động của mặt trái của nền kinh tế thị trường nên phải tăng cường hơn nữa việc giáo dục tư tưởng đạo đức, hình thành nhân cách và bồi dưỡng niềm tin cho các em trong dạy học lịch sử Để làm được điều đó, GV không chỉ chú trọng cung cấp tài liệu - sự kiện mà phải thông qua sự hiểu biết lịch sử để dạy người Phần lớn HS phổ thông đều sinh ra, lớn lên và được học tập tại nơi chôn nhau, cắt rốn của mình, ít nhiều có nhu cầu

tìm hiểu về những gì đã và đang xảy ra xung quanh mình ở lứa tuổi này, tình

cảm của các em rất gắn bó với những gì gần gũi, thân thiết , do đó, “việc đưa chất liệu lịch sử địa phương vào bài giảng lịch sử dân tộc sẽ là phương tiện làm phong phú sự hiểu biết của HS về quê hương, giáo dục cho các em lòng yêu quê hương Điều này có vai trò không nhỏ trong giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức cho HS, góp phần hình thành lòng yêu nước chân chính kết hợp với tinh thần quốc tế vô sản cho thế hệ trẻ”[13; tr 41] Sử dụng tài liệu LSĐP

trong dạy học LSDT góp phần giáo dục cho các em niềm tin vào sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, về CNXH, về con đường mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn Thông qua nội dung khóa trình LSVN 1945 - 1954, GV có thể hình thành cho HS niềm tin vào cuộc sống, vào sự lãnh đạo của Đảng, vào công cuộc đổi mới hiện nay Thời gian đầu sau Cách mạng tháng Tám - 1945, đất nước đứng trước những thử thách hết sức nghiêm trọng, vận mệnh dân tộc đang trong tình thế ”ngàn cân treo sợi tóc” Để đưa đất nước vượt qua cơn hiểm nghèo, Đảng và Chính phủ ta, đứng đầu là Hồ Chí Minh, đã có những chủ trương biện pháp đúng đắn nhằm đối phó với tình hình như củng cố chính quyền dân chủ nhân dân, chống đói, khắc phục khó khăn về tài chính, chống dốt, chống thù trong giặc ngoài Với tinh thần đoàn kết và niềm tin vào tiền

đồ cách mạng, nhân dân cả nước nói chung, Nam Định nói riêng đã kết thành một khối thống nhất, thực hiện tốt các chủ trương, chính sách của Đảng, chính phủ, lời dạy của Bác Hồ

Dân tộcViệt Nam từ bao đời nay có truyền thống yêu nước, anh hùng trong chiến đấu, cần cù trong lao động, tinh thần nhân ái, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau Khi sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử dân tộc, GV cần tạo điều kiện cho HS được tiếp xúc với những tài liệu - sự kiện liên quan đến mảnh đất, con người cụ thể nơi các em đang sống và học tập Ví như:

“Ủy ban nhân dân thành phố Nam Định đã xóa bỏ các loại thuế bất công do chính quyền thực dân phong kiến đặt ra Nhất là “thuế thân”, một đau khổ, nhục mạ nhất của dân mất nước Những người buôn bán nhỏ được miễn thuế

môn bài Độc quyền buôn bán muối, rượu, gạo được bãi bỏ Ty lao động là đại diện cho chính quyền, trực tiếp chỉ đạo nhà máy, chủ nhà máy phải chấp hành nghiêm chỉnh Lương công nhân tăng đồng loạt từ 50 đến 70 % lương

cũ và cứ 4 tháng tăng lương một lần, mỗi công nhân được mua 01 kg vải do nhà máy sản xuất theo giá thấp hơn giá thị trường.” [20; tr.95]

Sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT góp phần giáo dục cho các

em lòng kính yêu quần chúng nhân dân, những người sáng tạo ra lịch sử, là động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội “ Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng” điều này được thể hiện rõ qua tất cả khóa trình lịch sử, như khóa trình LSVN 1945 - 1954

- Về mặt kĩ năng:

Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng, tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu LSĐP nói riêng nếu được sử dụng hợp lý trong dạy học LSVN góp phần rèn luyện kỹ năng, phát triển tư duy độc lập, sáng tạo của các em Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo là một khâu quan trọng trong dạy học lịch sử; tuy vậy, hiện nay một số giờ giảng của GV trên lớp vẫn còn mang tính độc diễn, thầy giáo truyền thụ một chiều Cũng còn có trường hợp, bài giảng của GV chỉ là bản tóm tắt SGK mà không chú ý sử dụng các nguồn tài liệu tham khảo cần thiết làm cho giờ học trở nên khô khan và kết quả là HS không hứng thú, yêu thích đối với việc học môn lịch sử Không ít người vẫn còn cho rằng “môn Lịch sử chỉ là môn học thuộc lòng”, “học lịch sử không có gì và không cần thiết phải phát triển tư duy”, “môn lịch sử không cần có hệ thống bài tập thực hành” Vì vậy, dạy học lịch sử cần phát huy tính tích cực, sáng tạo từ phía

HS Quá trình nhận thức của HS cũng phải tuân theo quy luật “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn Đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan”[57; tr 179]

Ngoài việc tuân thủ quy luật nhận thức chung, do đặc điểm của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử mà trong dạy học lịch sử còn có những đặc điểm riêng Vì vậy, HS không thể trực tiếp quan sát quá khứ cũng không thể khôi phục bức tranh quá khứ bằng các thí nghiệm, như trong môn Vật lý, Hóa học Để giúp HS có nhận thức đúng về lịch sử, GV phải tuân thủ con đường hình thành tri thức lịch sử cho HS, từ sự kiện cụ thể để tạo biểu tượng lịch sử chính xác, phong phú Đây là cơ sở để hình thành khái niệm, nêu quy luật, rút

ra bài học lịch sử Muốn tạo biểu tượng vững chắc cho HS, ngoài SGK, lời nói của GV, cần phải có nguồn tài liệu trực quan, tài liệu tham khảo như tài liệu LSĐP Muốn hiểu sâu sắc lịch sử, không thể chỉ dừng ở khâu tạo biểu tượng, sự phản ánh sự kiện lịch sử một cách vụn vặt, cảm tính, thậm chí bị sai lệch, xuyên tạc Cần phải sử dụng tư duy trừu tượng để nhận thức lý tính nhằm tìm ra mối dây liên hệ bản chất, xuyên suốt các sự kiện, giúp HS đi từ biết đến hiểu và hiểu sâu sắc hơn Trong quá trình hình thành tri thức lịch sử cho HS, nếu sự kiện được xem là cơ sở của nhận thức lịch sử thì tài liệu nói chung (trong đó có tài liệu LSĐP) là cơ sở để hình thành các sự kiện lịch sử Muốn đạt đến trình độ tư duy lý luận, nhất thiết phải phát huy tư duy thông qua các thao tác tư duy tương ứng, như so sánh, tổng hợp, phân tích, đối chiếu

Bất cứ môn học nào ở trường phổ thông cũng góp phần hình thành và phát triển tư duy cho HS, trong đó có dạy học lịch sử GS Phan Ngọc Liên khi bàn về đặc trưng của tư duy lịch sử đã nhấn mạnh những vấn đề cơ bản,

đó là:

“ - Xác định điều kiện hoàn cảnh, những mối liên hệ của các sự kiện

- Nhận biết tính chất, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm, nhất là những sự kiện lớn quan trọng

- Làm sáng tỏ những biểu hiện đa dạng của các quy luật lịch sử

- Xác định động cơ hoạt động của các tầng lớp, tập đoàn hay cá nhân trong lịch sử

- Biết liên hệ, so sánh, đối chiếu tài liệu lịch sử với đời sống hiện nay

và rút ra bài học kinh nghiệm, ” [73; tr 10]

Tư duy lịch sử được hình thành trong quá trình học tập lịch sử; nó phù hợp với sự phát triển của bản thân hiện thực quá khứ Vì vậy, phương pháp lịch sử là biện pháp xem xét sự kiện, hiện tượng lịch sử trong quá trình phát sinh, phát triển, diệt vong; trong sự thống nhất, đa dạng và đầy mâu thuẫn của lịch sử Qua đó, HS nhận thức rõ mối dây liên hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai Có thể nói rằng: “Tư duy lịch sử là hoạt động trí tuệ của HS nhằm nhận thức đúng về quá khứ, hiểu rõ hiện tại và dự đoán sự phát triển hợp quy luật của tương lai”(90; tr 103) Do đó, một mục tiêu của học tập lịch sử là tìm hiểu những giá trị tốt đẹp trong truyền thống dân tộc phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng hiện tại và hướng tới tương lai tốt đẹp hơn Vì thế, ngay từ thời cổ đại các sử gia Roma đã khẳng định “Lịch sử là cô giáo của cuộc sống”

Tóm lại, như đã phân tích, việc phát triển năng lực tư duy và hành động cho HS trong học tập lịch sử đòi hỏi GV phải hướng dẫn các em sưu tầm, có phương pháp tiếp cận, lựa chọn nội dung tài liệu LSĐP, thông qua các thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, ) để chọn ra những tài liệu chính xác, phong phú, hấp dẫn góp phần tạo biểu tượng về LSDT một cách vững chắc, hiểu được bản chất, mối liên hệ xuyên suốt, gắn bó giữa LSĐP với LSDT Trên cơ sở đó, bồi dưỡng cho các em tư tưởng, tình cảm, lòng yêu quê hương và trách nhiệm đối với cộng đồng

khảo sát là cơ sởđưa ra những kết luận và đặt ra các yêu cầu giải quyết nhằm nâng caochất lượng dạy học môn Lịch sử cũng như việc sử dụng tài liệu địa phương trong dạy học LSVN

Qua điều tra, khảo sát, chúng tôi rút ra được một số vấn đề vềnhận thức của GV và HS đối với việc sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử nói chung tài liệu LSĐP Nam Định nói riêng như sau:

* Về phía giáo viên: (xem chi tiết phụ lục 1a và 1b)

Đối với câu hỏi “Theo Thầy/Cô chất lượng của việc dạy và học môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay là?”, trong số 25 giáo viên được hỏi,

có 18 GV (chiếm 72%) cho rằng việc dạy và học môn Lịch sử ở trường THPT

là “Tốt”, có 6 GV (chiếm 24%) cho là “bình thường”, có 1 GV (chiếm 4%) cho là “kém” Điều đó chứng tỏ hầu hết GV đều coi trọng môn Lịch sử, chất lượng dạy và học Lịch sử ở trường THPT được coi trọng

Đối với câu hỏi “Nguyên nhân của chất lượng dạy học môn Lịch sử nêu trên vì?…?”, có 2 GV (chiếm 8%) cho rằng “Chương trình, SGK có

nhiều kênh chữ”, có 1GV (chiếm 4%) cho là GV chưa có phương pháp dạy học phù hợp”, có 22 GV chọn câu trả lời “Tất cả các nguyên nhân trên”

Về tác dụng của tài liệu địa phương, chúng tôi đưa ra câu hỏi “Theo Thầy/Cô khi dạy học lịch sử Việt Nam, có cần sử dụng tài liệu LSĐP không? ” Qua kết quả điều tra, chúng tôi nhận thấy: Có 4 GV (chiếm 16%)

cho rằng: bình thường, có 1 GV (chiếm 4%) cho rằng: không cần thiết, có 20

GV (chiếm 80%) chọn đáp án: Rất quan trọng, cần thiết Điều này cho thấy,

đa số giáo viên nhận thức được tác dụng to lớn của việc sử dụng tài liệu LSĐP trong việc nâng cao hứng thú học tập bộ môn

Với câu hỏi “Sử dụng tài liệu địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam sẽ giúp bài học ?”: Đối với giáo viên có kinhnghiệm giảng dạy lâu

năm, họ thường xuyên đưa các nguồn tài liệu trong dạyhọc bộ môn Đối với những giáo viên trẻ, chuyên môn vững vàng, năngđộng họ cũng thỉnh thoảng

bổ sung thêm tài liệu trong dạy học; còn bộ phậngiáo viên mới ra trường, ít có kinh nghiệm cho rằng phân phối chương trìnhdài, lượng kiến thức mà GV cần truyền đạt cho học sinh trong giờ nội khóacòn khó thực hiện, cho nên khó có thời gian để bổ sung thêm nguồn tài liệu LSĐP cho các em Qua kết quả điều tra cho thấy: 20% GV tạo điều kiện cho HS làm việc, còn 80% GV chọn tất cả các ý kiến trên Điều này cho thấy việc sử dụng tài liệu LSĐP không những giúp giờ học thêm hấp dẫn, bổ sung kiến thức mới, phát triển tính tích cực HS

mà còn giúp cho HS làm việc trong giờ học để các em phát triển thêm các kĩ năng cần thiết môn học

Tìm hiểu về Việc sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử Việt Nam, Thầy/Cô sử dụng biện pháp gì để phát huy tính tích cực của HS?,

có 3 Gv (chiếm 12%) Là người liên hệ kiến thức cho HS trong tiến trình dạy bài lịch sử, có 8 Gv ( chiếm 32%) Yêu cầu HS sưu tầm tài liệu sau khi học xong bài LSVN có liên quan, có 14 Gv (chiếm 55%) Yêu cầu HS tự chuẩn bị tài liệu và trình bày trước lớp khi học bài LSVN có liên quan Điều đó cho thấy đa số giáo viên đã chú ý, quan tâm tới việc sử dụng các biện pháp để phát huy tính tích cực cho học sinh

Đối với câu hỏi “Các nguồn tài liệu LSĐP đƣợc Thầy/Cô sử dụng?”,

đa số GV đều chọn sử liệu viết (chiếm 92%); chỉ có 8% GV chọn tài liệu vật chất

Đối với câu hỏi “Thầy cô sử dụng hình thức lên lớp nào khi dạy bài LSVN có sử dung tài liệu LSĐP”, 100% GVchọn phương án trả lời: Dạy

học ở trên lớp Kết quả này cho thấy, bài học trên lớp được tất cả GV chú trọng nhưng bài học ngoại khóa vẫn chưa được đặt đúng vị trí

Để có cái nhìn toàn diện hơn chúng tôi đặt câu hỏi: “Ý kiến của Thầy/Cô về sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học lịch sử dân tộc” thì chủ

yếu nhận được câu trả lời là cần có thời gian và cơ sở vật chất (76%) Điều đó