Nhánh xu ng quai Henle.. Các recta vasa, gi ng như các mao m ch khác, có tính th m cao v i các ch t tan trong máu, tr các protein huy t tương... Ph n dày nhánh lên quai Henle.
Trang 1V The Body Fluids and Kidneys 371
Đ i v i các t bào c a cơ th ho t đ ng đúng cách, chúng
ph i đư c “t m” trong d ch ngo i bào v i n ng đ tương
đ i n đ nh c a các ch t đi n gi i và các ch t hòa tan
khác T ng n ng đ c a các ch t hòa tan trong d ch ngo i
bào và cũng chính là áp su t th m th u cũng ph i đư c
đi u hòa m t cách chính xác đ ngăn ch n các t bào
kh i b teo l i ho c trương lên Áp su t th m th u đư c
xác đ nh b i s lư ng c a ch t hòa tan (ch y u
natri-clorua) chia cho th tích d ch ngo i bào Như v y, đ n
m t m c đ l n, áp su t th m th u d ch ngo i bào và
n ng đ natriclorua đư c quy đ nh b i lư ng nư c ngo i
bào T ng lư ng nư c trong cơ th đư c ki m soát b i
(1) lư ng d ch vào, đư c quy đ nh b i các y u t v nhu
c u khát nư c, và (2) s bài ti t nư c c a th n, đư c
ki m soát b i nhi u y u t nh hư ng t quá trình l c
c u th n và s tái h p thu ng th n
Trong chương này, chúng ta th o lu n (1) các cơ ch
làm cho th n lo i b nư c dư th a b ng cách bài xu t
nư c ti u pha loãng; (2) các cơ ch làm cho th n gi
nư c b ng cách bài xu t nư c ti u cô đ c; (3) các cơ
ch feedback c a th n ki m soát n ng đ natri trong
d ch ngo i bào và áp su t th m th u; và (4) các cơ
ch khát và thèm mu i xác đ nh b i lư ng vào c a nư c
và mu i, chúng còn giúp ki m soát th tích d ch ngo i
bào, đ th m th u, và n ng đ natri
TH N BÀI XU T NƯ C DƯ TH A B NG CÁCH
HÌNH THÀNH NƯ C TI U PHA LOÃNG
Th n bình thư ng có m t kh năng r t l n đ thay đ i t l
tương đ i c a các ch t tan và nư c trong nư c ti u đ đáp
ng v i nh ng thách th c khác nhau Khi có dư th a
nư c trong cơ th và đ th m th u d ch cơ th gi m, th n
có th bài xu t nư c ti u v i đ th m th u th p như 50
mOsm / L, s cô đ c này ch kho ng 1/6 đ th m th u
c a d ch ngo i bào bình thư ng Ngư c l i, khi có s
thâm h t c a nư c trong cơ th và đ th m th u d ch
ngo i bào cao, th n có th bài xu t nư c ti u cô đ c cao
đ v i đ th m th u t 1200 đ n 1400 mOsm / L Quan
tr ng không kém, th n có th đào th i ra m t lư ng
l n nư c ti u pha loãng hay m t lư ng nh nư c ti u cô
đ c mà không làm thay đ i l n trong t l bài xu t các
ch t hòa tan như natri và kali Kh năng này đ đi u
ch nh s bài xu t nư c đ c l p v i s bài xu t ch t tan là
CHƯƠNG 29
S cô đ c và s pha loãng nư c ti u;
S đi u hòa áp su t th m th u
d ch ngo i bào và n ng đ natri
c n thi t cho s s ng, đ c bi t khi lư ng d ch vào b h n
ch
HORMONE CH NG BÀI NI U KI M SOÁT S CÔ Đ C NƯ C TI U
Cơ th có m t h th ng feedback m nh m trong vi c đi u
ch nh đ th m th u huy t tương và n ng đ natri mà ho t
đ ng b ng cách thay đ i s bài xu t nư c qua th n đ c l p
v i m c đ bài xu t ch t tan M t b ph n ch y u c a
s feedback này là hormone ch ng bài ni u (ADH), còn đư c g i là vasopressin
Khi đ th m th u c a các d ch cơ th tăng trên bình thư ng (t c là, các ch t hoà tan trong các ch t d ch cơ th
tr nên quá cô đ c), thùy sau tuy n yên ti t ra nhi u hơn ADH, đi u đó làm tăng tính th m nư c c a các ng lư n
xa và ng góp, như đã th o lu n trong Chương 28 Cơ
ch này làm tăng tái h p thu nư c và gi m lư ng nư c
ti u nhưng không làm thay đ i rõ r t t l bài xu t các
ch t tan c a th n
Khi có nư c dư th a trong cơ th và đ th m th u d ch ngo i bào gi m, s ti t ADH b i thùy sau tuy n yên
gi m đi, do đó làm gi m tính th m nư c c a ng lư n
xa và ng góp, làm tăng nhi u hơn lư ng nư c ti u pha loãng đư c bài xu t Như v y, m c đ bài ti t ADH
đ nh rõ, đ n m t m c đ l n, cho dù th n bài xu t nư c
ti u pha loãng hay cô đ c
CÁC CƠ CH BÀI XU T NƯ C TI U PHA LOÃNG C A TH N
Khi có m t s dư th a l n nư c trong cơ th , th n có
th bài xu t ra nhi u như 20 L / ngày c a nư c ti u pha loãng, v i n ng đ th p như 50 mOsm / L Th n th c
hi n thành tích n tư ng này b ng cách ti p t c tái h p thu các ch t tan trong khi không tái h p thu m t lư ng nư c
l n trong các ph n xa c a nephron, k c đo n cu i ng
lư n xa và các ng góp
Hình 29-1 cho th y các ph n ng g n đúng c a th n trong m t ngư i sau khi u ng 1 lít nư c Lưu ý
r ng th tích nư c ti u tăng lên đ n kho ng 6 l n bình thư ng trong vòng 45 phút sau khi nư c đã đư c u ng
Tuy v y, t ng lư ng ch t tan bài xu t v n còn tương đ i
www.foxitsoftware.com/shopping
Trang 2đ c bi t là trong đo n dày, natri, kali, và clorua đư c say sưa tái h p thu Tuy nhiên, ph n này c a phân
đo n ng th n l i không cho nư c th m qua, ngay c khi có m t c a m t lư ng l n ADH Do đó, d ch ng
th n tr nên pha loãng hơn như d ch ch y lên nhánh lên quai Henle vào đ u g n ng lư n xa, v i đ th m th u
gi m d n đ n kho ng 100 mOsm / L b ng lúc d ch
đi vào đo n đ u ng lư n xa Vì v y, b t k ADH có
m t ho c v ng m t, d ch đ l i đo n đ u ng lư n
xa là như c trương, v i áp su t th m th u ch kho ng 1/3 áp su t th m th u c a huy t tương
D ch trong ng lư n xa và ng góp đư c pha loãng hơn n a khi v ng m t ADH Khi d ch pha loãng trong
đo n đ u ng lư n xa đi vào đo n cu i ng lư n xa ph c
t p, ng góp vùng v , và ng góp, có s tái h p thu thêm vào c a natri clorua Trong khi v ng m t ADH,
ph n này c a ng th n cũng không th m nư c, và s tái
h p thu thêm n a các ch t hòa tan làm cho d ch ng th n
tr nên th m chí pha loãng hơn n a, làm gi m áp su t
th m th u th p như 50 mOsm / L Th t b i trong vi c tái
h p thu nư c và ti p t c tái h p thu các ch t hòa tan đưa
đ n m t kh i lư ng l n nư c ti u pha loãng
Nói tóm l i, cơ ch hình thành nư c ti u pha loãng là
ti p t c tái h p thu các ch t tan t các phân đo n xa c a
h th ng ng th n trong khi không tái h p thu l i nư c
Khi th n kh e m nh, d ch đ l i nhánh lên c a quai Henle và đo n đ u ng lư n xa luôn luôn đư c pha loãng, không ph thu c vào n ng đ ADH Trong s
v ng m t c a ADH, nư c ti u đư c pha loãng hơn n a trong đo n cu i ng lư n xa và ng góp và m t kh i
lư ng l n nư c ti u pha loãng đư c bài xu t
không đ i vì nư c ti u đư c hình thành tr nên loãng
và đ th m th u nư c ti u gi m t 600 xu ng còn
kho ng 100 mOsm / L Như v y, sau khi u ng lư ng
nư c dư th a, th n đưa nư c th a ra kh i cơ th nhưng
không bài xu t m t lư ng dư th a các ch t hòa tan
Khi d ch l c c u th n bư c đ u hình thành, đ th m
th u c a nó kho ng g n b ng như c a huy t tương
(300 mOsm / L) Đ bài xu t nư c dư th a, nó c n
thi t ph i pha loãng d ch l c khi nó đi d c theo ng
th n Qúa trình pha loãng này đ t đư c b ng cách tái
h p thu các ch t tan đ n m t m c đ l n hơn so v i
nư c, như th hi n trong hình 29-2, nhưng đi u
này ch x y ra trong các phân đo n nh t đ nh c a h
th ng ng th n, như mô t trong các ph n ti p theo
Áp su t th m th u ph n d ch còn l i trong ng
lư n g n Khi d ch ch y qua ng lư n g n, các ch t
tan và nư c đư c tái h p thu theo t l b ng nhau, vì
v y ít có s thay đ i trong áp su t th m th u x y ra; do
đó, d ch ng lư n g n v n đ ng áp su t th m th u v i
huy t tương, v i áp su t th m th u kho ng 300 mOsm
/ L Khi d ch đi xu ng nhánh xu ng c a quai Henle,
nư c đư c tái h p thu b ng cách th m th u và d ch
ng th n đ t đ n tr ng thái cân b ng v i d ch k xung
quanh c a t y th n, d ch này r t ưu trương-kho ng 2-4
l n áp su t th m th u c a d ch l c c u th n ban đ u
Vì th , d ch ng th n tr nên cô đ c hơn khi nó ch y
vào t y th n
D ch ng th n đư c pha loãng nhánh lên c a quai
Henle Trong ph n dư i nhánh lên c a quai Henle,
Qúa trình ti u ti n m t ngư i sau khi u ng 1 lít nư c
Lưu ý r ng sau khi u ng nư c, th tích nư c ti u tăng lên và đ th m
th u nư c ti u gi m, do bài xu t m t lư ng l n nư c ti u pha loãng;
tuy nhiên, t ng lư ng ch t tan đư c bài xu t b i th n v n tương đ i n
đ nh Nh ng ph n ng c a th n ngăn ch n đ th m th u huy t tương
gi m rõ r t trong khi u ng nư c quá nhi u.
S bài xut cht tan trong n
trong nưc tiu (mOsm/min)
1.2
0.6
0
Time(minutes)
Tc đ dòng chy nưc tiu
6
4
2
0
th u nư c
ti u
Đ th m
th u huy t tương 400
0
U ng 1.0 L H 2 O
NaCl
NaCl
NaCl
NaCl
NaCl
400
400
600
400
600
H2O
H2O
600
70
50
Hình 29-1.
Hình 29-2 S hình thành nư c ti u pha loãng khi m c hormone ch ng bài ni u (ADH) r t th p Lưu ý r ng trong nhánh lên c a quai Henle,
d ch ng th n tr nên r t loãng Trong các ng lư n xa và ng góp, d ch
ng th n b pha loãng hơn n a b i s tái h p thu natri clorua và không tái h p thu nư c khi n ng đ ADH r t th p Th t b i trong vi c tái h p thu nư c và ti p t c tái h p thu các ch t hòa tan đưa đ n m t kh i lư ng
l n nư c ti u pha loãng (giá tr b ng s trong miliosmoles m i lít.)
Trang 3V y t i sao sau khi u ng nư c bi n gây nên m t nư c?
Câu tr l i là th n cũng ph i bài xu t các ch t hòa tan khác,
đ c bi t là urê, đóng góp kho ng 600 mOsm / L khi nư c
ti u đư c cô đ c t i đa Do đó, n ng đ t i đa c a natri clorua có th đư c bài xu t b i th n là kho ng 600 mOsm /
L Như v y, đ i v i m i lít nư c bi n u ng vào, 1,5 lít th tích nư c ti u s c n thi t ph i ra kh i cơ th v i 1200 milliosmoles c a natri clorua đưa vào, thêm n a là 600 mil-liosmoles các ch t hòa tan khác như urê Đi u này s d n
đ n lư ng d ch m t đi th c là 0,5 lít cho m i lít nư c bi n
u ng vào, gi i thích s m t nư c nhanh chóng này x y ra
nh ng n n nhân u ng nư c bi n trong n n đ m tàu Tuy nhiên, v t nuôi c a m t n n nhân đ m tàu là chu t túi Úc
có th u ng mà không có v n đ t t c nư c bi n nó mu n.
TR NG LƯ NG RIÊNG NƯ C TI U
Tr ng lư ng riêng nư c ti u thư ng đư c s d ng trong các cơ s y t đ cung c p m t ư c tính nhanh chóng v
n ng đ ch t tan trong nư c ti u Nư c ti u càng cô đ c,
tr ng lư ng riêng nư c ti u càng cao Trong h u h t các trư ng h p, tr ng lư ng riêng nư c ti u tăng tuy n tính
v i s gia tăng áp su t th m th u nư c ti u (Hình 29-3) T tr ng riêng nư c ti u , tuy nhiên, đư c đo b ng
tr ng lư ng c a các ch t tan trong m t kh i lư ng nh t
đ nh nư c ti u và do đó đư c xác đ nh b i s lư ng và kích thư c c a các phân t ch t tan Ngư c l i, đ th m
th u ch đư c xác đ nh b i s lư ng c a các phân t ch t tan trong m t kh i lư ng nh t đ nh
Tr ng lư ng riêng nư c ti u thư ng đư c bi u di n b ng gam / ml, và đ i v i ngư i, thư ng dao đ ng t 1,002 đ n 1,028 g / ml, tăng 0.001 cho m i 35-40 mOsmol / L khi tăng áp su t th m th u nư c ti u M i quan h gi a tr ng
lư ng riêng và đ th m th u thay đ i khi có m t lư ng đáng k các đ i phân t trong nư c ti u, ch ng h n như glucose, phương pháp cũ trong ch n đoán xác đ nh, hay
TH N GI NƯ C B NG CÁCH BÀI XU T
NƯ C TI U CÔ Đ C
Kh năng c a th n đ t o thành nư c ti u cô đ c hơnso v i huy t
tươnglàc nthi tchos s ngcònc acác đ ngv tcóvú s ng trên đ t
li n, k c con ngư i Nư c liên t c b m t kh i cơ th thông qua
các con đư ng khác nhau, bao g m ph i b ng b c hơi nư c
trong khí th ra, b máy tiêu hóa b ng đư ng phân, da qua
bay hơi và m hôi, và th n thông qua bài xu t nư c ti u D ch
vào là c n thi t đ phù h p v i s m t nư c này, nhưng kh
năng c a th n đ t o thành m t kh i lư ng nh nư c ti u cô đ c
làm gi m đ n m c t i thi u lư ng d ch vào là c n thi t đ duy
trì cân b ng n i môi, m t ch c năng đ c bi t quan tr ng khi nư c
đư c cung c p thi u
Khi có tình tr ng thi u nư c trong cơ th , th n t o thành nư c
ti u cô đ c b ng cách ti p t c bài xu t các ch t tan trong khi tăng
s tái h p thu nư c và gi m kh i lư ng nư c ti u đư c hình
thành Th n c a ngư i có th s n xu t n ng đ nư c ti u t i đa t
1200-1400 mOsm / L, g p 4-5 l n so v i áp su t th m th u c a
huy t tương
M t s đ ng v t sa m c, như loài chu t túi Úc, có th cô đ c
nư c ti u cao như 10.000 mOsm / L Kh năng này cho phép
chu t t n t i trong sa m c thi u nư c u ng; nư c đ có th thu đư c
thông qua các th c ph m ăn vào và nư c s n xu t trong cơ th b ng s
chuy n hóa th c ăn Các đ ng v t thích nghi v i môi trư ng nư c
ng t thư ng có kh năng cô đ c nư c ti u t i thi u Ví d , h i ly
có th cô đ c nư c ti u ch kho ng 500 mOsm / L
Th tích nư c ti u b t bu c
Kh năng cô đ c t i đa c a th n b t bu c ph i có bao nhiêu kh i
lư ng nư c ti u ph i đư c th i ra m i ngày kh i cơ th c a
các s n ph m ch t th i chuy n hóa và ion t th c ăn M t
ngư i bình thư ng 70 kg ph i bài xu t kho ng 600milliosmoles
ch t tan m i ngày N u kh năng cô đ c nư c ti u t i đa là
1200 mOsm / L, thì lư ng nư c ti u t i thi u ph i đư c đào
th i, đư c g i là th tích nư c ti u b t bu c, có th đư c
tính b ng
600
1200mOsm daymOsm L/ / =0 5. L day/
Th tích nư c ti u m t đi t i thi u này góp ph n lo i
nư c, cùng v i m t nư c qua da, đư ng hô h p và
đư ng tiêu hóa, khi nư c không có s n đ u ng.
Kh năng h n ch c a th n ngư i đ cô đ c nư c
ti u ch kho ng 1200 mOsm / L gi i thích lý do t i
sao m t nư c nghiêm tr ng x y ra n u c u ng nư c
bi n N ng đ natri clorua trong các đ i dương trung
bình kho ng 3,0-3,5%, v i áp su t th m th u kho ng
gi a 1000 và 1200 mOsm / L U ng 1 lít nư c bi n
v i n ng đ 1200 mOsm / L s cung c p t ng
c ng lư ng natri clorua vào là 1200 milliosmoles N u
kh năng cô đ c nư c ti u t i đa là 1200 mOsm / L,
thì s lư ng th tích nư c ti u c n thi t đ bài xu t
1200 miliosmoles s là 1200 milliosmoles chia cho
1200 mOsm / L, hay chính là 1,0 lít Hình 29-3 M i quan h gi a tr ng lư ng riêng và đ th m th u c a nư c ti u.
www.foxitsoftware.com/shopping
Trang 4Các y u t chính góp ph n vào s gia tăng n ng
đ ch t tan vào t y th n như sau:
1 V n chuy n tích c c c a các ion natri và đ ng
v n chuy n kali, clorua, và các ion khác ra kh i
ph n dày c a đo n dư i nhánh lên quai Henle vào
k t y th n
2 V n chuy n tích c c c a các ion t các ng góp vào k t y th n
3 T o đi u ki n khu ch tán urê t các ng góp vùng
t y trong vào k t y th n
4 Khu ch tán ch m t lư ng nh nư c t các ng th n vùng t y vào k t y th n - ít hơn so v i s tái h p thu các ch t hòa tan vào k t y th n
NH NG Đ C ĐI M Đ C BI T C A QUAI HENLE D N Đ N CÁC CH T TAN
B GI L I TRONG T Y TH N
Các đ c tính v n chuy n c a quai Henle đư c tóm t t trong B ng 29-1, cùng v i các thu c tính c a các ng
lư n g n, ng lư n xa, ng góp vùng v và các ng góp vùng t y trong
M t lý do chính đ áp su t th m th u vùng t y th n cao là s v n chuy n tích c c c a natri và đ ng v n chuy n kali, clorua, và các ion khác t ph n dày nhánh lên quai Henle vào t y k S bơm này có kh năng thi t l p v n ng đ gradient 200-milliosmole
gi a bên trong ng th n và d ch k B i vì ph n dày
đ u dư i nhánh lên quai Henle h u như không th m
nư c, các ch t hoà tan đư c bơm ra ngoài, không theo sau đư c b i dòng th m th u c a nư c vào t y
k Như v y, s v n chuy n tích c c c a natri và các ion khác ra kh i ph n dày nhánh lên thêm các ch t tan trong nư c dư th a vào vùng k t y th n Có m t s
s tái h p thu th đ ng c a natri clorua t ph n m ng
đ u dư i nhánh lên quai Henle, nó cũng không th m
nư c, thêm hơn n a là n ng đ ch t tan cao c a vùng
k t y th n
đ u dư i nhánh xu ng quai Henle, trái ngư c v i
đ u dư i nhánh lên, l i r t th m nư c, và áp su t th m
th u d ch ng th n nhanh chóng tr nên b ng áp su t
th m th u vùng t y th n Do đó, nư c khu ch tán ra ngoài đ u dư i nhánh xu ng quai Henle vào k t y và
áp su t th m th u d ch ng th n d n d n tăng lên khi
nó ch y v phía chóp quai Henle
m t s thu c kháng sinh Trong nh ng trư ng h pnày, s đo lư ng
tr ng lư ng riêng nư c ti u có th làm hi u sai v n ng đ
nư c ti u cao m c dù áp su t th m th u nư c ti u bình thư ng
Que th dipstick có th dùng đư c đ đo g n đúng tr ng lư ng
riêng nư c ti u, nhưng h u h t các phòng thí nghi m đo tr ng
lư ng riêng v i m t máy đo khúc x
YÊU C U CHO BÀI XU T NƯ C TI U CÔ
Đ C -N NG Đ ADH CAO VÀ VÙNG
T Y TH N ƯU TRƯƠNG
Các yêu c u cơ b n đ hình thành nư c ti u cô đ c là (1)
m t n ng đ cao ADH, làm tăng tính th m nư c c a các
ng lư n xa và ng góp, do đó cho phép các phân đo n
ng th n này say sưa tái h p thu nư c, và (2) m t áp su t
th m th u cao c a d ch k t y th n, đi u đó cung c p
gra-dient th m th u c n thi t cho vi c tái h p thu nư c x y ra
khi có m t c a n ng đ cao ADH
Các ng góp xung quanh k t y th n thư ng có áp
su t th m th u cao, vì v y khi n ng đ ADH cao, nư c di
chuy n qua màng t bào ng th n b ng cách th m th u vào
k th n; t đó nó đư c mang đi b i “vasa recta” tr l i
vào máu Như v y, kh năng cô đ c nư c ti u đư c gi i
h n b i n ng đ ADH và b i m c đ áp su t th m th u
cao c a t y th n Chúng ta th o lu n v các y u t ki m
soát s bài ti t ADH sau, nhưng bây gi , quá trình gì mà
khi n d ch k t y th n tr nên ưu trương? Quá trình này
liên quan đ n các ho t đ ng c a cơ ch nhân ngư c dòng
Cơ ch nhân ngư c dòng ph thu c vào s b trí gi i
ph u đ c bi t c a quai Henle và “vasa recta”, các mao m ch
chuyên d ng “peritubular” c a t y th n ngư i, kho ng
25% các nephron là các “nephron juxtamedullary”, v i quai
Henle và vasa recta đi sâu vào t y th n trư c khi tr v
v th n M t s quai Henle nhúng t t c các chóp vào
nhú th n đ nhô vào t t y vào b th n Song song v i
quai Henle là vasa recta, nó cũng cu n l i vào trong t y
th n trư c khi tr v v th n Và cu i cùng, các ng
góp mang nư c ti u qua vùng t y th n ưu trương trư c
khi nó đư c bài xu t, cũng đóng m t vai trò quan tr ng
trong cơ ch nhân ngư c dòng
CƠ CH NHÂN NGƯ C DÒNG
ĐEM L I VÙNG K T Y TH N
ƯU TRƯƠNG
Áp su t th m th u c a d ch k trong g n như t t c các
b ph n c a cơ th là kho ng 300 mOsm / L, nó tương t
như áp su t th m th u huy t tương (Như đã th o lu n
trong chương 25, các ho t đ ng th m th u đúng đ n, đư c
coi như là s hút gi a các phân t , kho ng 282 mOsm / L.)
Áp su t th m th u c a d ch k trong vùng t y th n là r t
cao và có th tăng d n lên kho ng 1200-1400 mOsm/L
vùng đ nh b th n c a t y th n.Đi u này có nghĩa là vùng
k t y th n đã tích lũy các ch t tan l n đ n dư th a so v i
nư c M t khi n ng đ ch t tan cao trong t y th n đ t
đư c, nó đư c duy trì b i tính cân b ng gi a s vào và
thoát ra c a các ch t tan và nư c trong t y th n
Trang 5ph n dày đ u dư i nhánh lên có kh năng thi t l p m t
n ng đ gradient ch kho ng 200-mOsm / L, đi u đó ít hơn nhi u so v i đ t đư c b i h th ng nhân ngư c dòng
Bư c 4 là có dòng ch y c a d ch thêm vào quai Henle
t ng lư n g n, làm cho d ch ưu trương trư c đó đư c hình thành trong đ u dư i nhánh xu ng ch y vào đ u
dư i nhánh lên M t khi d ch này n m đ u dư i nhánh lên, các ion v a b sung đư c bơm vào t y k , v i nư c còn l i trong d ch ng th n, cho đ n khi áp su t th m th u gradient 200 mOsm/L đư c thành l p, và áp su t th m th u
d ch k tăng đ n 500 mOsm / L (bư c 5) Sau đó, m t l n
n a, d ch trong đ u dư i nhánh xu ng đ t đư c tr ng thái cân b ng v i d ch k vùng t y th n ưu trương (bư c 6),
và như d ch ng th n ưu trương t đ u dư i nhánh xu ng quai Henle ch y vào đ u dư i nhánh lên, ch t tan v n liên t c đư c bơm ra kh i ng th n và g i vào t y k
Các bư c liên quan d n đ n vùng k t y th n ưu
trương Tuân theo nh ng đ c đi m trên c a quai Henle
trong tâm trí, bây gi chúng ta hãy th o lu n làm như th
nào mà t y th n tr nên ưu trương Đ u tiên, gi s r ng
quai Henle đư c l p đ y d ch v i n ng đ 300 mOsm /
L, gi ng như khi r i kh i ng lư n g n (Hình 29-4, bư c
1) Ti p theo, ho t đ ng các bơm ion ph n dày đ u dư i
nhánh lên quai Henle làm gi m n ng đ bên trong ng
th n và làm tăng n ng đ vùng t y k ; bơm này thi t l p
m t n ng đ gradient 200 mOsm / L gi a d ch ng
th n và d ch vùng t y k (bư c 2) Gi i h n c a gradient là
kho ng 200 mOsm / L b i vì “paracellular” s khu ch tán
c a các ion tr l i vào ng th n cu i cùng cân b ng v i
v n chuy n các ion ra kh i lòng ng khi n ng đ gradient
200 mOsm / L đ t đư c
Bư c 3 là d ch ng th n trong đ u dư i nhánh xu ng
quai Henle và d ch k nhanh chóng đ t đư c tr ng thái
cân b ng th m th u do th m th u c a nư c ra kh i đ u
dư i nhánh xu ng Áp su t th m th u d ch k đư c duy trì
m c 400 mOsm / L do ti p t c v n chuy n các ion ra
kh i ph n dày nhánh lên quai Henle Như v y, chính b n
thân nó, s v n chuy n tích c c c a natri clorua ra kh i
Hình 29-4 H th ng nhân ngư c dòng quai Henle đ s n xu t vùng tu th n ưu trương (Gía tr b ng s trong miliosmoles m i lít.)
300 300 300 300
300 300 300 300
300 300 300 300
400 400 400
300 300 300 300
200 200 200 200
400 400
300 400 400 400
200 200 200 200
400 300
400 400
300 300 400 400
200 200 400 400
1
350 500 500
300 350 500 500
150 150 300 300
300
1000 1200
300 700 1000 1200
100 500 800 1000
7
L p l i các bư c t 4 đ n 6
500 500
300 300 400 400
150 150 300 300
B ng 29-1 Tóm t t các đ c tính ng th n -S cô đ c nư c ti u
Tính th m
V n chuy n tích c c NaCl H 2 O NaCl Urea
ADH, hormone ch ng bài ni u; NaCl, sodium chloride; 0, v n chuy n tích c c hay tính th m m c đ t i thi u; +, v n chuy n tích c c hay tính th m
m c đ trung bình; ++, v n chuy n tích c c hay tính th m m c đ cao; +ADH, tính th m c a nư c hay ure tăng khi có ADH
www.foxitsoftware.com/shopping
Trang 6Khi có n ng đ cao ADH, các ng góp v th n tr nên
có tính th m nư c cao, nên m t lư ng l n nư c khi đó
đư c tái h p thu t ng lư n vào vùng k v th n, nơi nó
đư c cu n đi b i các mao m ch trư c ng th n m t cách nhanh chóng Th c t là m t lư ng l n nư c này đư c tái h p thu vào v th n, thay vì vào t y th n, giúp b o t n
áp su t th m th u cao c a d ch vùng t y k Khi d ch ng th n ch y d c theo ng góp vùng t y
th n, có thêm s tái h p thu nư c t d ch ng th n vào kho ng k , nhưng t ng lư ng nư c là tương đ i nh so
v i lư ng đư c thêm vào kho ng k vùng v Nư c tái h p thu đư c mang đi b i “vasa recta” vào máu tĩnh m ch Khi
m c ADH cao có m t, các ng góp tr nên th m nư c, vì
v y d ch ph n cu i c a các ng góp v cơ b n gi ng áp
su t th m th u như d ch k c a t y th n-kho ng 1200 mOsm /L (xem hình 29-4) Như v y, b ng cách tái h p thu càng nhi u nư c có th , th n t o ra nư c ti u đ m
đ c, bài xu t m t lư ng bình thư ng các ch t tan trong
nư c ti u trong khi đưa thêm nư c tr l i d ch ngo i bào
và bù đ p cho s thi u h t nư c trong cơ th
URÊ GÓP PH N T O KHO NG K T Y TH N
ƯU TRƯƠNG VÀ HÌNH THÀNH NƯ C TI U
CÔ Đ C
Như v y cho đ n nay, chúng ta đã ch xem xét s đóng góp c a natri clorua vào kho ng k t y th n ưu trương
Tuy nhiên, urê cũng đóng góp kho ng 40-50% c a đ
th m th u (500-600 mOsm / L) c a kho ng k t y th n khi th n hình thành nư c ti u cô đ c t i đa Không gi ng như natri clorua, urê đư c tái h p thu th đ ng t ng
th n Khi có s thi u h t nư c và n ng đ ADH trong máu cao, m t lư ng l n urê đư c tái h p thu th đ ng t các ng góp vùng t y trong vào kho ng k
Cơ ch cho s tái h p thu c a urê vào t y th n là như sau: Khi nư c ch y lên nhánh lên quai Henle và đi vào các ng lư n xa và ng góp vùng v , m t ít urê đư c tái
h p thu b i vì các phân đo n này không th m urê (xem B ng 29-1) Khi có m t n ng đ cao c a ADH,
nư c đư c tái h p thu nhanh chóng t ng góp vùng v
và n ng đ urê tăng nhanh chóng vì urê r t không th m qua đo n này c a ng th n
Khi d ch ng th n ch y vào các ng góp vùng t y trong, s tái h p thu nư c nhi u hơn v n di n ra, khi n cho n ng đ urê cao hơn trong d ch N ng đ cao này c a urê trong d ch ng th n c a ng góp vùng t y trong làm cho urê khu ch tán ra kh i ng th n đi vào d ch k th n S khu ch tán này đư c t o đi u ki n r t thu n l i b i nh ng
ch t chuyên v n chuy n urê, là UT-A1và UT-A3 Nh ng
ch t v n chuy n urê này đư c kích ho t b i ADH, tăng
v n chuy n urê ra kh i ng góp vùng t y trong nhi u hơn khi n ng đ ADH đư c nâng cao S di chuy n đ ng th i
Các bư c này đư c l p đi l p l i, v i hi u qu th c c a
vi c thêm ngày càng nhi u ch t tan đ n vùng t y th n
khi dư th a nư c; v i đ th i gian, quá trình này d n d n
gi l i các ch t tan trong t y th n và làm tăng lên nhi u
l n v i n ng đ gradient đư c thi t l p b i ho t đ ng
bơm các ion ra kh i ph n dày nhánh lên quai Henle, cu i
cùng nâng cao áp su t th m th u d ch k t i 1200-1400
mOsm / L, như th hi n trong bư c 7
Như v y, s tái h p thu l p đi l p l i c a natri clorua
b i ph n dày nhánh lên quai Henle và ti p t c dòng ch y
vào c a natri clorua m i t ng lư n g n vào quai Henle
đư c g i là cơ ch nhân ngư c dòng Natri clorua đư c tái
h p thu t nhánh lên quai Henle ti p t c thêm vào natri
clorua m i đ n, do đó “làm nhân lên” n ng đ c a nó
trong t y k
VAI TRÒ C A NG LƯ N XA VÀ NG
GÓP TRONG BÀI XU T NƯ C TI U
CÔ Đ C
Khi d ch ng th n r i kh i quai Henle và ch y vào ph n
xo n ng lư n xa trong v th n, d ch đư c pha loãng, v i
đ th m th u ch kho ng 100 mOsm / L (Hình 29-5)
Đo n đ u ng lư n xa pha loãng hơn n a d ch ng th n
vì phân khúc này, gi ng như nhánh lên quai Henle, tích
c c v n chuy n natri clorua ra kh i ng lư n nhưng
tương đ i không th m nư c
Như d ch ch y vào ng góp v th n, lư ng nư c tái
h p thu ph thu c ch t ch vào n ng đ ADH trong huy t
tương Khi v ng m t ADH, phân khúc này g n như là không
th m nư c và không tái h p thu nư c nhưng v n ti p t c
tái h p thu các ch t tan và pha loãng hơn n a nư c ti u
NaCl
600
1200
H2O
NaCl
NaCl 600
1200 Urea
H2O NaCl
600 600
H2O
300
H2O
Hình 29-5 S hình thành nư c ti u cô đ c khi n ng đ hormone ch ng
bài ni u (ADH) cao Lưu ý r ng d ch r i kh i quai Henle đư c pha loãng
nhưng tr nên cô đ c như nư c đư c tái h p thu t các ng lư n xa và
ng góp V i n ng đ ADH cao, áp su t th m th u c a nư c ti u là
kho ng gi ng như áp su t th m th u c a d ch k vùng t y th n trong nhú
th n, đó là kho ng 1200 mOsm / L (Giá tr b ng s trong milliosmoles
m i lít.)
Trang 7S tái tu n hoàn urê này cung c p m t cơ ch b sung cho hình thành m t vùng t y th n ưu trương B i
vì urê là m t trong nh ng s n ph m ch t th i phong phú nh t ph i đư c đào th i b i th n, cơ ch này đ
t p trung urê trư c khi nó đư c bài xu t là c n thi t đ
ti t ki m d ch cơ th khi nư c đư c cung c p thi u
Khi có s dư th a nư c trong cơ th , t c đ dòng
nư c ti u thư ng tăng lên và do đó n ng đ c a urê trong các ng góp vùng t y trong b gi m xu ng, gây ra
s khu ch tán urê ít hơn vào kho ng k t y th n N ng
đ ADH cũng gi m xu ng khi có s dư th a nư c trong
cơ th và s gi m này, l n lư t, làm gi m tính th m
c a c nư c và urê các ng góp vùng t y trong, và
lư ng urê nhi u hơn đư c bài xu t ra nư c ti u
S TRAO Đ I NGƯ C DÒNG TRONG CÁC “RECTA VASA” DUY TRÌ S ƯU TRƯƠNG C A T Y
TH N
Dòng máu ch y ph i đư c cung c p đ n vùng t y th n đ cung c p các nhu c u trao đ i ch t cơ b n c a các t bào trong ph n này c a th n
c a nư c và urê ra kh i các ng góp vùng t y trong duy
trì n ng đ cao c a urê trong d ch ng th n và, cu i
cùng trong nư c ti u, m c dù urê đã đư c tái h p thu
Vai trò cơ b n c a urê trong vi c đóng góp vào kh
năng cô đ c nư c ti u đư c ch ng minh b ng th c t
r ng ngư i ăn m t ch đ ăn giàu protein, s n lư ng l n
urê như m t s n ph m “ch t th i” có ch a nitơ, có th cô
đ c nư c ti u c a h t t hơn nhi u so v i nh ng ngư i
mà lư ng protein đưa vào và s s n xu t urê th p Suy
dinh dư ng có liên quan v i n ng đ urê th p trong vùng
t y k và s suy gi m đáng k c a kh năng cô đ c nư c
ti u
S tu n hoàn l ic a urê t ng góp t i quai Henle góp
ph n t o vùng t y th n ưu trương M t ngư i kh e m nh
thư ng đào th i kho ng 20 đ n 50 % s t i l c urê Nhìn
chung, t l bài xu t urê đư c xác đ nh ch y u b i (1)
n ng đ urê trong huy t tương, (2) m c l c c u th n
(GFR), và (3) s tái h p thu urê ng th n nh ng b nh
nhân có b nh th n-nh ng ngư i mà có s suy gi m l n
GFR, n ng đ urê trong huy t tương tăng rõ r t, s t i l c
urê quay tr l i và t l bài xu t urê t i m c bình thư ng
(tương đương v i t l s n xu t urê), m c dù GFR gi m
Trong ng lư n g n, 40-50% c a s l c urê đư c tái
h p thu, nhưng ngay c như v y, n ng đ urê trong d ch
ng th n v n tăng vì urê g n như không th m đư c như
nư c N ng đ urê ti p t c tăng lên khi d ch ng th n
ch y vào đo n m ng c a quai Henle, m t ph n do s tái
h p thu nư c ra kh i nhánh xu ng quai Henle mà còn b i
vì s bài ti t urê vào đo n m ng quai Henle t t y k
(Hình 29-6) S bài ti t th đ ng urê vào đo n m ng quai
Henle đư c t o đi u ki n thu n l i do ch t v n chuy n urê
UT-A2
Ph n dày đ u dư i quai Henle, ng lư n xa, và ng
góp vùng v -t t c đ u tương đ i không th m urê, và
r t ít urê tái h p thu x y ra trong các phân đo n ng
th n này Khi th n hình thành nư c ti u cô đ c và m c
ADH cao có m t, s tái h p thu nư c t ng lư n xa và
ng góp vùng v làm tăng hơn n a n ng đ urê trong
d ch ng th n Khi urê này ch y vào ng góp vùng t y
trong, n ng đ cao trong d ch ng th n c a urê và các ch t
v n chuy n urê UT-A1 và UT-A3 làm cho urê khu ch tán
vào t y k M t ph n urê v a ph i di chuy n vào t y k
cu i cùng khu ch tán vào ph n m ng quai Henle và sau
đó đi lên trên qua nhánh lên quai Henle, ng lư n xa, ng
góp vùng v , và tr xu ng vào ng góp vùng t y l n n a
Trong cách này, urê có th tái tu n hoàn thông qua các
đo n cu i cùng c a h th ng ng th n nhi u l n trư c khi
nó đư c bài xu t M i l n đi xung quanh vòng tu n hoàn
góp ph n làm n ng đ urê cao hơn
Hình 29-6 S tái tu n hoàn c a urê tái h p thu t ng góp vùng t y vào d ch k Urê này khu ch tán vào ph n m ng quai Henle và sau đó
đi qua các ng lư n xa, và cu i cùng nó đi tr l i vào ng góp S tái
tu n hoàn c a urê giúp gi l i urê trong t y th n và góp ph n làm cho vùng t y th n ưu trương Các tuy n đư ng ph c t p, t ph n dày nhánh lên quai Henle đ n các ng góp vùng t y, ch ra r ng các phân đo n này
r t không th m đư c urê Các ch t v n chuy n urê UT-A1 và UT-A3 t o
đi u ki n khu ch tán urê ra kh i các ng góp vùng t y trong khi UT-A2
t o đi u ki n khu ch tán urê vào ph n m ng nhánh xu ng quai Henle
(Gía tr b ng s trong miliosmoles m i lít urê trong lúc ch ng bài ni u, khi m t lư ng l n hormone ch ng bài ni u có m t T l ph n trăm c a
s t i l c urê mà v n còn trong ng th n đư c bi u th trong các ???.)
Urea
UT-A3
20% còn l i
50% còn l i 100%còn l i 4.5
30
H 2 O
V th n
Vùng t y ngoài Vùng t y trong
15
7
30
500
550
4.5
Urea 100% còn l i
www.foxitsoftware.com/shopping
Trang 8không t o nên vùng t y th n ưu trương, nhưng chúng ngăn ch n nó kh i b hao mòn
C u trúc hình ch U c a các m ch làm gi m đ n m c
t i thi u s m t ch t tan t kho ng k nhưng không ngăn
c n đư c dòng ch y l n c a d ch và các ch t hoà tan vào máu nh các áp su t th m th u keo và th y tĩnh thông thư ng mà ng h s tái h p thu trong các mao m ch này Trong các đi u ki n tr ng thái n đ nh, các “recta vasa” mang đi h t ch nh ng ch t tan và nư c như đư c
h p thu t các ng t y th n, và n ng đ cao các ch t hòa tan đư c thành l p b i cơ ch ngư c dòng đư c duy trì
Gia tăng dòng máu t y th n làm gi m kh năng cô đ c
nư c ti u M t s thu c giãn m ch nào đó có th làm
tăng rõ r t lưu lư ng máu t y th n, do đó “r a trôii ra”
m t s các ch t hoà tan t t y th n và làm gi m kh năng
cô đ c nư c ti u t i đa S gia tăng l n áp l c đ ng m ch cũng có th làm tăng dòng máu ch y c a t y th n đ n
m t ph m vi l n hơn trong các vùng khác c a th n và có
xu hư ng r a ra kho ng k ưu trương, do đó làm gi m
kh năng cô đ c nư c ti u Như đã th o lu n trư c đó,
kh năng cô đ c t i đa c a th n đư c xác đ nh không ch
b i n ng đ ADH mà còn b i áp su t th m th u c a
d ch k t y th n Ngay c v i n ng đ t i đa c a ADH,
kh năng cô đ c nư c ti u s b gi m n u lưu lư ng máu
t y th n tăng lên đ đ làm gi m s ưu trương trong t y
th n
TÓM T T V CƠ CH CÔ Đ C
NƯ C TI U VÀ NH NG THAY Đ I TRONG TH M TH U NH NG PHÂN ĐO N KHÁC NHAU C A NG
TH N
Nh ng thay đ i trong th m th u và th tích c a d ch ng
th n khi nó đi qua các ph n khác nhau c a nephron th
hi n trong hình 29-8
ng lư n g n Kho ng 65% các ch t đi n phân đã l c
đư c tái h p thu ng lư n g n Tuy v y, các màng thu c ng lư n g n có tính th m cao v i nư c, do đó b t
c khi nào các ch t tan đư c tái h p thu, nư c cũng khu ch tán qua màng ng th n b ng cách th m th u S khu ch tán c a nư c t bên này sang bên kia bi u mô ng
lư n g n đư c h tr b i các kênh nư c aquaporin 1 (AQP-1) Vì th , n ng đ th m th u c a d ch còn l i v n kho ng như d ch l c c u th n-300 mOsm / L
Nhánh xu ng quai Henle Khi d ch ch y xu ng nhánh xu ng
quai Henle, nư c đư c tái h p thu vào t y th n Đ u dư i nhánh xu ng cũng ch a AQP-1 và có tính th m cao v i
nư c nhưng ít nhi u cũng có tính th m v i natri clorua và urê Do đó, đ th m th u c a d ch ch y qua nhánh xu ng
d n d n tăng lên cho đ n khi nó g n như tương đương v i
ph n xung quanh d ch k , nó kho ng 1200 mOsm/L khi
n ng đ ADH trong máu cao
N u không có m t h th ng dòng máu t y th n đ c bi t,
các ch t hoà tan đư c bơm vào vùng t y th n b i h
th ng nhân ngư c dòng s b hao mòn nhanh chóng
Hai tính năng đ c bi t c a dòng máu trong t y th n
đóng góp vào vi c duy trì n ng đ cao c a ch t tan:
1 Dòng máu ch y trong t y th n ch m, chi m ít hơn
5% t ng lưu lư ng máu th n Dòng máu ch y ch m
ch p này là đ đ cung c p cho các nhu c u trao
đ i ch t cơ b n c a các mô mà còn giúp gi m đ n
m c t i thi u m t ch t tan t vùng k t y th n
2 “Recta vasa” đáp ng như s trao đ i ngư c dòng,
gi m đ n m c t i thi u s r a trôi các ch t hòa tan
t vùng t y k
Cơ ch trao đ i ngư c dòng ho t đ ng như sau (Hình 29-7):
Máu đi vào và r i kh i t y th n b ng cách c a recta vasa
t i ranh gi i c a v và t y th n Các recta vasa, gi ng
như các mao m ch khác, có tính th m cao v i các ch t tan
trong máu, tr các protein huy t tương Khi máu đi vào
vùng t y th n v phía nhú, nó d n d n tr nên cô đ c hơn,
m t ph n do ch t tan đi vào t vùng k và m t ph n là do
s m t nư c vào vùng k Cho đ n khi máu đ t đ n đư c
nh ng vùng chóp c a các “vasa recta”, nó có n ng đ
kho ng 1200 mOsm / L, tương t như n ng đ trong vùng
k t y Khi máu đi lên tr l i v phía v th n, nó d n d n
tr nên ít cô đ c hơn b i các ch t tan khu ch tán tr l i
vào vùng k t y và nư c di chuy n vào các “recta vasa”
M c dù m t lư ng l n d ch và ch t tan đư c trao đ i t
bên này sang bên kia các “recta vasa”,thì v n có ít s pha
loãng th c c a n ng đ d ch k m i c p c a t y th n b i
các mao m ch “recta vasa” hình ch U, chúng ho t đ ng
như s trao đ i ngư c dòng Như v y, các “recta vasa”
Hình 29-7 S trao đ i ngư c dòng trong các “recta vasa” Dòng huy t
tương ch y xu ng đ u dư i nhánh xu ng c a các “recta vasa” tr nên
càng ưu trương b i vì s khu ch tán c a nư c ra kh i máu và s khu ch tán
c a các ch t hòa tan t d ch k th n vào máu Trong đ u dư i nhánh lên
c a các “recta vasa”, các ch t tan khu ch tán tr l i vào d ch k và nư c
khu ch tán tr l i vào các “recta vasa” M t lư ng l n các ch t hòa tan
s b m t t t y th n néu thi u các mao m ch “recta vasa” hình ch U.
(Giá tr b ng s trong milliosmoles m i lít.)
Vasa recta
mOsm/L
Vùng k mOsm/L 300
600
900
1200
H2O 600
H2O 1000
Ch t tan
Ch t tan
Ch t tan
Ch t tan
Ch t tan
Ch t tan
H2O 800
350 300
600
800
1000
600
800
1000
1200
Trang 9pha loãng thêm n a d ch ng th n v kho ng 50 mOsm /
L x y ra như là các ch t tan đư c tái h p thu trong khi
nư c v n còn trong ng th n
Ph n cu i ng lư n xa và các ng góp vùng v Trong
ph n cu i ng lư n xa và các ng góp vùng v , áp su t th m
th u c a d ch ph thu c vào n ng đ ADH V i n ng đ cao ADH, các ng th n này có tính th m cao v i nư c và
m t lư ng đáng k nư c đư c tái h p thu Urê, m c dù, không th m qua ph n này c a nephron, d n đ n làm tăng
n ng đ urê gi ng như nư c đư c tái h p thu Quá trình này cho phép h u h t urê phân phát cho ng lư n xa và
ng góp đ đi vào các ng góp vùng t y trong, t đó nó
cu i cùng đư c tái h p thu ho c đư c bài ti t trong nư c
ti u Trong s v ng m t c a ADH, có ít nư c đư c tái
h p thu ph n cu i ng lư n xa và ng góp vùng v ; do
đó, đ th m th u s gi m hơn n a vì ti p t c s tái h p thu tích c c c a các ion t các phân đo n này
Các ng góp vùng t y trong N ng đ c a d ch trong các
ng góp vùng t y trong cũng ph thu c vào (1) ADH và (2) đ th m th u xung quanh vùng t y k đư c thành l p
b i cơ ch ngư c dòng Trong s hi n di n c a m t lư ng
l n ADH, các ng góp này có tính th m cao v i nư c,
và nư c khu ch tán t ng th n vào d ch k cho đ n khi cân b ng th m th u đ t đư c, v i d ch ng th n v n ng
đ tương t như vùng k t y th n (1200-1400 mOsm /L)
Như v y, m t kh i lư ng nh nư c ti u cô đ c đư c s n
xu t khi n ng đ ADH cao B i vì s tái h p thu nư c làm tăng n ng đ urê trong d ch ng th n và b i vì các
ng góp vùng t y trong có “ngư i”v n chuy n urê riêng,
đi u đó t o thu n l i l n cho s khu ch tán, n ng đ cao urê trong các ng góp khu ch tán ra kh i ng th n lumen vào k t y S tái h p thu này c a urê vào trong t y th n
Khi nư c ti u pha loãng đã đư c hình thành, như là k t
qu c a n ng đ ADH th p, n ng đ th m th u k t y
ít hơn 1200 mOsm / L; do đó, s th m th u d ch ng th n
nhánh xu ng cũng tr nên ít cô đ c hơn S gi m cô đ c
này do m t ph n trong th c t là urê ít đư c tái h p thu
vào t y k t các ng góp khi n ng đ ADH th p và th n
hình thành m t kh i lư ng l n nư c ti u pha loãng
Ph n m ng nhánh lên quai Henle Đ u dư i ph n m ng
nhánh lên v cơ b n không th m nư c nhưng có tái h p
thu m t s natri clorua Do n ng đ natri clorua cao
trong d ch ng th n như là k t qu c a vi c lo i b nư c
t nhánh xu ng quai Henle, có m t s s khu ch tán th
đ ng c a natri clorua t đ u dư i ph n m ng nhánh lên
vào k t y Như v y, d ch ng th n tr nên loãng hơn b i
natri clorua khu ch tán ra kh i ng th n và nư c v n còn
trong ng th n
M t s urê tái h p thu vào k t y t các ng góp
cũng khu ch tán vào đ u dư i nhánh lên, do đó đưa urê
tr l i vào h th ng ng th n và giúp ngăn ng a s r a
trôi c a nó t t y th n S tái ch urê này là m t cơ ch
thêm vào góp ph n t o nên vùng t y th n ưu trương
Ph n dày nhánh lên quai Henle Ph n dày c a nhánh lên
quai Henle cũng g n như không th m nư c, nhưng m t
lư ng l n natri, clorua, kali, và các ion khác đư c v n
chuy n tích c c t ng th n vào k t y Do đó, d ch
trong đ u dư i ph n dày nhánh lên quai Henle tr nên r t
loãng, gi m đ n m t n ng đ kho ng 100 mOsm / L
Ph n đ u ng lư n xa Ph n đ u ng lư n xa có đ c
tính tương t như ph n dày nhánh lên quai Henle, nên s
Hình 29-8 Nh ng thay đ i trong áp su t th m th u c a
d ch ng th n khi nó đi qua các phân đo n ng th n
khác nhau trong s hi n di n c a n ng đ cao
hormone ch ng bài ni u (ADH) và trong s v ng m t
c a ADH (Giá tr b ng s bi u th th tích g n đúng
b ng mililit m i phút ho c b ng đ th m th u trong
milliosmoles m i lít d ch ch y d c theo các phân đo n
ng th n khác nhau.)
Đon cui ng lưn xa V thn Ty thn
1200
900
600
300 200 100 0
ng lư n
g n
125 ml 44 ml
25 ml
ng lư n xa
ng góp
và ng nhú
Nư c ti u
20 ml
8 ml
0.2 ml
25 ml
Quai Henle
www.foxitsoftware.com/shopping
Trang 10M c đ liên quan gi a các ch t tan và nư c đư c đào
th i có th đư c đánh giá b ng vi c s d ng khái
ni m “ đ thanh th i nư c t do”
Đ thanh th i nư c t do (CH2O) đư c tính b ng s chênh l ch gi a s đào th i nư c (t c đ dòng ch y
nư c ti u) và đ thanh th i th m th u:
C
P
osm
Như v y, m c đ c a đ thanh th i nư c t do tư ng trưng cho m c đ c a ch t tan-nư c t do đư c bài xu t qua th n Khi đ thanh th i nư c t do là dương tính, nư c
dư th a đư c đào th i qua th n; khi đ thanh th i nư c t
do là âm tính, các ch t tan dư th a đư c lo i b kh i máu
b i th n và nư c đư c b o toàn.
S d ng ví d đã th o lu n trư c đó, n u t c đ dòng
ch y nư c ti u là 1 ml / phút và đ thanh th i th m th u là
2 ml / phút, đ thanh th i nư c t do s là -1 ml / phút
Đi u này có nghĩa r ng thay vì nư c ti p t c đư c lo i b
kh i th n vư t quá các ch t hòa tan, th n đang th c s đưa nư c tr l i vào h th ng tu n hoàn, gi ng như x y
ra trong tình tr ng thi u nư c Vì v y, b t c khi nào đ
th m th u nư c ti u l n hơn đ th m th u huy t tương, đ thanh th i nư c t do là âm tính, cho th y s b o toàn nư c.
Khi th n đang hình thành m t nư c ti u pha loãng (ví d ,
đ th m th u nư c ti u th p hơn đ th m th u huy t tương),
đ thanh th i nư c t do s là m t giá tr dương tính, bi u
th r ng nư c đang b lo i b kh i huy t tương qua th n
vư t quá các ch t tan Như v y, nư c gi i phóng c a các
ch t hòa tan, đư c g i là “nư c t do”,đang b m t đi kh i
cơ th và huy t tương đang đư c cô đ c khi đ thanh th i nươc t do là dương tính.
S r i lo n c a kh năng cô đ c nư c ti u
S suy gi m trong kh năng c a th n đ cô đ c ho c pha loãng nư c ti u m t cách thích h p có th x y ra v i m t
ho c nhi u hơn c a các b t thư ng sau đây:
1 S bài ti t không thích h p c a ADH Ho c quá nhi u
ho c quá ít s bài ti t ADH d n đ n s bài xu t nư c
b t thư ng b i th n.
2 S suy gi m c a cơ ch ngư c dòng M t vùng k
t y ưu trương là c n thi t cho kh năng cô đ c nư c
ti u t i đa B t k s có m t ADH nhi u như th nào,
s cô đ c nư c ti u t i đa b gi i h n b i m c đ ưu trương c a vùng k t y.
3 S b t l c c a ng lư n xa, ng nhú, và các ng góp
đ đáp ng v i ADH.
S th t b i trong s n xu t ADH: b nh đái tháo nh t
“trung ương.
M t s b t l c trong s n xu t ho c gi i phóng ADH t tuy n yên sau có th đư c gây ra b i các ch n thương
đ u ho c các nhi m trùng ho c nó có th là b m sinh.
B i vì các phân đo n ng th n xa không th tái h p thu
nư c trong s v ng m t c a ADH, tình tr ng này, đư c
g i là b nh đái tháo nh t “trung ương”, k t qu là s hình thành m t kh i lư ng l n nư c ti u pha loãng v i lư ng
nư c ti u có th vư t quá 15 L/ngày Các cơ ch khát, s
đư c th o lu n sau trong chương này, đư c kích ho t khi quá nhi u nư c m t kh i cơ th ; do đó, ch ng nào mà ngư i u ng đ nư c, s suy gi m l n nư c trong d ch cơ
th không x y ra Các b t thư ng ch y u quan sát đư c trên lâm sàng ngư i b tình tr ng này là có kh i lư ng l n
nư c ti u pha loãng Tuy nhiên, n u lư ng nư c vào b h n
góp ph n t o nên n ng đ ưu trương c a vùng k t y vàkh
năng cô đ c cao c a th n
M t s đi m quan tr ng đư c xét đ n có th không rõ ràng
t cu c th o lu n này Th nh t, m c dù natri clorua là m t
trong nh ng ch t hoà tan ch y u góp ph n t o nên vùng t y k
ưu trương, th n có th , khi c n thi t, th i ra nư c ti u cô đ c cao
có ch a ít natri clorua N ng đ ưu trương c a nư c ti u trong
nh ng trư ng h p này là do n ng đ cao c a các ch t hòa tan
khác, đ c bi t là các s n ph m ch t th i như urê M t đi u ki n đ
x y ra đi u này là s m t nư c kèm theo lư ng natri vào th p Như
đã th o lu n trong Chương 30, lư ng natri vào th p kích thích s
hình thành c a hormone angiotensin II và aldosteron, chúng cùng
nhau gây nên s tái h p thu háo h c natri t các ng th n trong
khi đ l i urê và các ch t hoà tan khác đ duy trì nư c ti u đ m đ c
cao
Th hai, m t lư ng l n nư c ti u pha loãng có th đư c bài
xu t mà không làm tăng s bài xu t natri Chi n công này đư c
th c hi n b ng cách gi m s bài ti t ADH, t đó làm gi m s tái
h p thu nư c các phân đo n ng lư n xa mà không làm thay đ i
đáng k s tái h p thu Na
Cu i cùng, có m t th tích nư c ti u b t bu c đư c quy t
đ nh b i kh năng cô đ c t i đa c a th n và m t lư ng ch t tan
ph i đư c th i ra ngoài Vì th , n u m t lư ng l n ch t tan đư c
th i ra, chúng ph i đư c kèm theo m t lư ng nư c t i thi u c n
thi t đ đào th i chúng Ví d , n u 600 milliosmoles ch t tan đư c
đào th i m i ngày, đi u này đòi h i ph i có ít nh t 0,5 lít nư c ti u
n u kh năng cô đ c nư c ti u t i đa là 1200 mOsm / L
Đ nh lư ng s cô đ c nư c ti u th n và s pha loãng
nư c t do và đ thanh th i
Quá trình cô đ c ho c pha loãng nư c ti u đòi h i th n bài
xu t nư c và các ch t hoà tan m t cách đ c l p Khi nư c
ti u đư c pha loãng, nư c đư c bài xu t dư th a so v i các
ch t hòa tan Ngư c l i, khi nư c ti u đư c cô đ c, các ch t
hoà tan đư c bài xu t dư th a so v i nư c.
T ng đ thanh th i các ch t hòa tan trong máu có th
đư c th hi n như n ng đ thanh th i (Cosm); đây là th
tích huy t tương đư c làm s ch các ch t hòa tan m i phút,
trong cùng m t cách đó thì đ thanh th i c a m t ch t đơn
l đư c tính toán:
C
C
P
osm osm osm
nơi Uosm là áp su t th m th u nư c ti u, V là t c đ dòng
ch y nư c ti u, và Posm là áp su t th m th u huy t tương.
Ví d , n u áp su t th m th u huy t tương là 300 mOsm/L,
áp su t th m th u nư c ti u là 600 mOsm/L, và t c đ dòng
ch y nư c ti u là 1ml/phút (0,001 L/phút), t c đ bài xu t
osmolar là 0,6mOsm/phút (600mOsm/L x 0,001 L/phút) và
đ thanh th i th m th u là 0,6 mOsm/phút chia cho
300mOsm/L, hay 0,002 L/phút (2,0 ml/phút) Đi u này có
nghĩa là 2 ml huy t tương đư c làm s ch ch t tan m i phút.