Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn người trong bao sê khốp

Nhà văn M.Gô – rơ – ki đã nhận xét về Sê- khốp trong một bài báo: “ Với tư cách là một nhà tu từ, Sê – khốp là một đỉnh cao không bao giờ vượt qua nổi và nhà lịch sử văn học tương lai.”

Sáng kiến kinh nghiệm môn văn

2 Mục đích của đề tài: 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:: 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu: 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu: 3

4 Phương pháp và thời gian nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

4.2 Thời gian nghiên cứu

PHẦN NỘI DUNG 4

Chương II C ÁCH THỨC TIẾP CẬN NGƯỜI TRONG

BAO TỪ GÓC ĐỘ CHI TIẾT NGHỆ THUẬT VÀ CHỦ ĐỀ TÁC

PHẨM

2.1 Tiếp cận tác phẩm Người trong bao từ góc độ chi tiết nghệ thuật

2.2 Tiếp cận tác phẩm từ góc độ chủ đề

Chương III THỰC NGHIỆM ĐỀ TÀI 20

3 1 Giáo án

3.2 Kết quả thực nghiệm

PHẦN KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Những tinh hoa văn học thế giới là di sản tinh thần quý giá chung của

cả nhân loại và là bộ phận không thể thiếu trong hành trang văn hóa của con người hiện đại Trong ba năm học ở bậc THPT, các em sẽ được tìm hiểu các tác phẩm của một số nhà văn lỗi lạc tiêu biểu của các nước trên Thế giới , các trường phái văn học tiêu biểu của loài người trong khoảng ba nghìn năm

Một trong số những nước đó là chính là nước Nga Văn hóa Việt Namchịu ảnh hưởng của văn hóa Nga khá mạnh mẽ, tuy mỗi giai đoạn lịch sử có sự tiếp nhận theo những xu hướng khác nhau Sự giao lưu

này diễn ra ở nhiều lĩnh vực với các hình thức và nội dung đa dạng: văn học, điện ảnh, sân khấu, mỹ thuật, giáo dục, đào tạo, xuất bản…

Về văn học thì từ sau Cách mạng tháng Tám, các tác phẩm văn học Nga bắt đầu được giới thiệu rất rộng rãi ở Việt Nam Chỉ tính riêng từ năm 1945 đến năm 1987 đã có 903 đầu sách văn học Nga và Xô viếtđược dịch và giới thiệu ở Việt Nam Nhờ vậy đông đảo độc giả trong nước đã được thưởng thức các tác phẩm văn học kinh điển Nga, cũng như các kiệt tác văn học của các dân tộc khác trong Liên bang Xôviết Nhiều đại văn hào và thi hào Nga như L.Tolstoi, Dostoievski, Puskin, Lermontov, Trekhov, Gogol, Solokhov, Paustovski, Sekhov…cũng như các nhà văn người dân tộc: Aimatov, Dumbadze,

Gamzatov… đã trở nên quen thuộc với công chúng Việt Nam

Văn học Nga – Xô viết đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu, giúp độc giả Việt Nam cảm nhận và ngưỡng mộ vẻ đẹp của đấtnước Nga, tâm hồn Nga, tính cách Nga Kinh nghiệm của văn học Nga – Xô viết có ảnh hưởng quan trọng đến quan điểm thẩm mỹ và khuynh hướng sáng tác của nhiều nhà văn Việt Nam Thật không khó

để nhận ra sự gặp gỡ, tương đồng trong tư tưởng của 2 nhà văn hiện thực nổi tiếng của hai nền văn học Việt nam và Nga đó là Sê khốp vàNam cao

Thực tế nếu chúng ta quan tâm tìm hiểu thì không quá khó để tìm rấtnhiều những điểm giao thoa thú vị giữa hai nền văn học này Đó là sựgiao thoa về thi pháp viết truyện ngắn: đề tài phản ánh, chủ đề tác phẩm, cách xây dựng cốt truyện, tình huốn truyện và cả những chi tiết đặc sắc gây ấn tượng mạnh mẽ trong lòng độc giả Thế nhưng một thực tế cho thấy rằng dù trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn THPT đã đưa vào giảng dạy khá nhiều tác phẩm văn học nước ngoài nổi tiếng: Sử thi Ô-đi-xê, Kịch Rô-mê-ô và Ju-li-et, Những

người khốn khổ của Vich-to-Huy-gô, Người trong bao của Sê-khôp… Nhưng sự quan tâm của chúng ta đến những tác phẩm này còn chưathấu đáo và toàn diện Có chăng ở những tác phẩm này chúng ta mớichỉ dừng lại ở việc tìm hiểu đó là nền văn học của nước nào? viết về nội dung gì? Nhân vật chính là ai? và chỉ chú trọng đi phân tích nhân vật mà không chú ý đến mục đích sáng tác cuả nhà văn, chủ đề mà nhà văn hướng tới là gì? những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của nhà văn và thậm chí còn đón nhận nó một cách hời hợt, qua loa Chính vì vậy vô hình chung chúng ta không cảm nhận được tinh hoa văn học của các nước bạn và làm giàu thêm vốn văn học của nước mình cũng như rèn luyện kĩ năng học hỏi

Như đã nói ở trên văn học Việt Nam có nhiều điểm giao thoa và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ văn học Nga Trong chương trình Ngữ văn 11

các em sẽ được tìm hiểu tên tuổi của Sê khốp – đại biểu lớn cuối cùng của chủ nghĩa hiện thực phê phán Nga, bước vào lịch sử văn học như một nhà cách tân thiên tài trong lĩnh vực truyện ngắn và kịch Nhà văn M.Gô – rơ – ki đã nhận xét về Sê- khốp trong một bài báo: “ Với tư cách là một nhà tu từ, Sê – khốp là một đỉnh cao không bao giờ vượt qua nổi và nhà lịch sử văn học tương lai.” Sáng tác của ông để lại những dấu ấn mạnh mẽ trong lòng người đọc Ngưòi đọc

ấn tượng với nhân vật Bê – li – cốp với lối sống lập dị, khác người

của hắn và ấn tượng hơn với hình ảnh cái bao trong tác phẩm

Chính hình ảnh này đã góp phần thể hiện sâu sắc chủ đề cũng như dụng ý của nhà văn Đằng sau chi tiết này chủ đề nhà văn hướng tới

vô cùng rộng lớn Từ đó người đọc giải mã và tiếp cận tác phẩm trọn vẹn hơn, nhất là lứa tuổi học sinh các em sẽ rút ra được nhiều kỹ năng sống rất bổ ích Nhưng thực tế việc giảng dạy của giáo viên và việc học của học sinh còn chưa thực chủ động và thấu đáo với nhữngtác phẩm này

Vì những lí do chủ quan và khách quan trên tôi quyết định chọn đề

tài Tiếp cận tác phẩm Người trong bao từ góc độ chi tiết nghệ thuật và chủ đề tác phẩm với hi vọng sẽ giúp cho HS thay đổi quan niệm và cách đón nhận một tác phẩm văn học nước ngoài nổi tiếng để từ đó các em có cơ hội cảm nhận hết được cái hay, cái

đặc sặc và những tinh túy của văn chương nghệ thuât, làm phong phú hơn vốn kiến thức văn chương của mỗi người.

2 Mục đích của đề tài

– Với đề tài này tôi mạnh dạn đưa ra những ý kiến cá nhân về hướngtiếp cận mới một tác phẩm văn học nước ngoài nổi tiếng từ góc độ nghệ thuật viết truyện để cùng trao đổi với đồng nghiệp của mình, vớimong muốn góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học ở

trường Trung học phổ thông hiện nay

– Đồng thời qua đề tài này tôi cũng mong muốn lồng ghép nội dung rất thực tế là rèn luyện kĩ năng sống cho HS, giúp HS rút ngắn

khoảng cách địa lý và lịch sử giữa các nền văn hóa để hoàn thiện bản thân mình

– Cần cho Học sinh thấy được tài năng bậc thầy của Sê – khốp trong nghệ thuật viết truyện ngắn: kết cấu đơn giản, ngắn gọn, chi tiết nghệthuật đặc sắc, ngôn ngữ giản dị nhưng đã tái hiện được một khung cảnh rộng lớn, nhiều màu sắc của nước Nga đương thời HS cần rèn luyện kỹ năng, phương pháp tiếp cận một tác phẩm văn học chân chính

– Qua tác phẩm HS tự rút ra bài học về cách sống để hoàn thiện bản thân

– Thực hành soạn giảng tiết dạy cụ thể: Tiết 97, 98 trong chương trỡnh Ngữ văn lớp 11 THPT.

3 Đối tượng và phạm vi nghiờn cứu

3.1 Đối tượng nghiờn cứu

– Tỡm hiểu những khỏi niệm như chủ đề và chi tiết nghệ thuật trong tỏc phẩm, vai trũ của cỏc yếu tố trờn đến sự thành cụng của tỏc phẩm Từ đú tập trung đổi mới phương phỏp giảng dạy những tỏc phẩm văn học nước ngoài trong chương trỡnh THPT

– Nghiờn cứu cỏch thức tiếp cận tỏc phẩm Người trong bao từ gúc

độ chi tiết nghệ thuật và chủ đề tỏc phẩm

4 Phương phỏp và thời gian nghiờn cứu

4.1 Phương phỏp nghiờn cứu

– Làm đề tài này, tôi đã vận dụng nhiều phơng pháp Dới đây là những phơng pháp chủ yếu:

1 Ph¬ng ph¸p thèng kª, nªu vÝ dô.

2 Ph¬ng ph¸p thùc nghiÖm

3 Ph¬ng ph¸p so s¸nh

4 Ph¬ng ph¸p tæng hîp

4.2 Thời gian nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này tôi đã tiến hành tìm hiểu và thu thập tài liệu trong hai năm học 2013 – 2014 và 2014 – 2015 và đã thực nghiệm khá thành công ở một số lớp 11 năm học 2014 – 2015

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN

1 Khái niệm và vai trò của chi tiết nghệ thuật

trong tác phẩm văn học

1.1 Khái niệm chi tiết nghệ thuật

Không phải ngẫu nhiên mà văn hào vĩ đại người Nga Macxim Gorki từng phát biểu: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn” Hơn ai hết, tác giảnhững thiên truyện viết ra từ trường đại học cuộc sống, người được coi là “cánh chim báo bão của cách mạng Nga”, “nhà văn của những người chân đất” là người hiểu rõ tầm quan trọng của những chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương Tương quan đối lập trong câunói trên đã khẳng định: Cái làm nên tầm vóc của nhà văn không hẳn

là quy mô tác phẩm mà chính là “chi tiết” – yếu tố đôi khi được coi là nhỏ, là vặt vãnh…

Chi tiết nghệ thuật không chỉ là yếu tố cấu thành tác phẩm mà còn là nơi gửi gắm những quan niệm nghệ thuật về con người, về cuộc đời…của nhà văn, nơi kí thác niềm ưu tư, trăn trở của nhà văn trước cuộc đời Nhà văn chỉ thực sự là “người thư kí trung thành của thời đại” (H.Balzac) khi anh ta có khả năng làm sống dậy cuộc đời trên trang sách bắt đầu từ những chi tiết nhỏ Lựa chọn chi tiết để xây dựng nên tác phẩm nghệ thuật không chỉ thể hiện bản chất sáng tạo của người nghệ sĩ mà còn bộc lộ tài năng, tầm vóc tư tưởng của người cầm bút.

Chi tiết không phải là một khái niệm xa lạ với đời sống

Theo Từ điển Tiếng Việt (Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1988) thì chi tiết là: “Phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng” (Ví dụ: Kể rành rọt từng chi tiết) “Là thành phần riêng rẽ hoặc

tổ hợp đơn giản nhất của chúng có thể tháo lắp được” (Ví dụ: Chi tiết máy) Như vậy, trong đời sống hàng ngày, từ “chi tiết” được hiểu và dùng như là một thành tố, một bộ phận nhỏ của một sự việc, tổng thể Chi tiết được hiểu như là một thành phần thuộc về cấu tạo

Trong văn học, “chi tiết” theo định nghĩa của nhóm tác giả Lê Bá Hán,Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Đạihọc Quốc gia Hà Nội, 1997) là: “Các tiểu tiết của tác phẩm mang sức

chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng” và họ gọi chung là chi tiết nghệ thuật Cũng theo nhóm tác giả này thì: “Tuỳ theo sự thể hiện cụ thể, chi tiết nghệ thuật có khả năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu

tứ nghệ thuật của nhà văn, trở thành tiêu điểm, điểm hội tụ của tư tưởng tác giả trong tác phẩm Chi tiết nghệ thuật gắn với “quan niệm nghệ thuật” về thế giới con người, với truyền thống văn hoá nghệ thuật nhất định”

Như vậy, chi tiết nghệ thuật được xem như linh hồn của một văn bản nghệ thuật Muốn hiểu, nắm chắc văn bản, phải hiểu rõ chi tiết nghệ thuật Khái niệm chi tiết được đặt ra nhằm phân biệt với tổng thể nhưng nó không tách rời tổng thể Sự hòa hợp giữa chi tiết và tổng thể sẽ tạo thành chỉnh thể Chi tiết nghệ thuật được xem là thành tố nhỏ nhất trong một chỉnh thể nghệ thuật

1.2 Vai trò của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương

Bàn về tương quan giữa chi tiết và tổng thể, có ý kiến cho rằng: “Đôi khi chỉ vì một đôi mắt mà người ta phải cưới nguyên một người đàn bà” Câu nói đó khẳng định một thực tế: Đôi khi, chi tiết có thể đánh gục được cả tổng thể, thậm chí nó thay thế, lấn át tổng thể Trong tácphẩm văn chương, chi tiết có thể nhỏ về quy mô, tầm vóc nhưng nó chứa đựng tư tưởng lớn, tình cảm lớn Không nhà văn vĩ đại nào

không tập trung xây dựng hình tượng nghệ thuật từ những chi tiết nhỏ, đặc sắc Thực tế cho thấy, chỉ bằng những chi tiết cô đúc, tiêu biểu, kết hợp với lối hành văn nhiều ẩn ý, nhiều nhà văn đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc bằng những hình tượng nghệ thuật độc đáo, giàu sức sống Nhân vật Bêlicôp (“Người trong bao” – A Sêkhôp), nhân vật AQ (“AQ chính truyện” – Lỗ Tấn), nhân vật Grăngđê (“Ơgiêri Grăngđê” – H Banlzac), nhân vật Chí Phèo (“Chí Phèo” – Nam Cao)…, đều là những hình tượng điển hình đặc sắc, được khắc họa bằng nhiều chi tiết cụ thể nhưng có sức khái quát cao, phản ánh được diện mạo, bản chất con người và bộ mặt của xã hội, đồng thời thể hiện những quan niệm nghệ thuật về con người rất riêng của mỗi nhà văn.

Trong truyện, nhờ chi tiết mà cốt truyện được triển khai và phát triển đầy đặn, thông qua chi tiết mà cảnh trí, tình huống, tính cách, tâm trạng, hình dáng, số phận của nhân vật được khắc họa và bộc lộ đầy

đủ Nhiều chi tiết trở thành những điểm sáng thẩm mĩ của tác phẩm,

có vị trí không thể thiếu trong sự phát triển của cốt truyện, gắn liền với những bước ngoặt trong cuộc đời, số phận nhân vật Thiếu chi tiết

là thiếu sự đặc tả, thiếu tính cụ thể, truyện sẽ trở nên nhạt nhẽo, hời hợt, thiếu sức hấp dẫn Tuy nhiên, nếu ôm đồm nhiều chi tiết thì rối rắm, rườm rà, giảm giá trị thẩm mỹ của tác phẩm

Trong thơ, nhờ chi tiết mà cảm xúc của nhà thơ có nơi nương náu Đặc thù của thơ là cảm xúc và hình ảnh Hình ảnh chính là chi tiết trong thơ Một cánh chim, một làn mây, một chiếc lá, một nhành hoa hay tia nắng…đi vào thơ không còn là sự vật vô tri nữa Nó là hình ảnh phản chiếu tâm trạng, cảm xúc của nhà thơ Từ một cảnh huống,một tâm trạng mà thấy được nỗi niềm không chỉ của cá nhân thi sĩ

mà của cả một lớp người, một thời đại Cao hơn là phản ánh số phận con người của một quốc gia, dân tộc ở những chặng đường lịch sử nhất định Đỗ Phủ, Puskin, Nguyễn Du…đều là những thi hào mà tên tuổi đã gắn liền với dân tộc và thời đại

Tóm lại, dù là thơ hay văn xuôi, đều cần phải xây cất từ chi tiết Theo quy luật điển hình hóa của văn học, qua một giọt sương để thấy cả bầu trời Nghệ sĩ lớn là người có khả năng chưng cất cả đại dương vào trong một giọt nước, cả vũ trụ vào trong một giọt sương Tầm cỡ nhà văn là viết về những cái không đâu, vặt vãnh nhưng khơi gợi được những vấn đề lớn, liên quan đến số phận con người, nhân loại.Như vậy, chi tiết nghệ thuật dù chỉ là yếu tố nhỏ lẻ của tác phẩm nhưng mang sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng Thiếu chi tiết, nhàvăn không thể đúc nên tác phẩm Chi tiết càng có sức biểu hiện, sức khơi gợi và ám ảnh càng lớn, càng góp phần nâng cao giá trị tác phẩm Và không có một tác phẩm lớn nào mà chi tiết lại nhạt nhẽo,

nông cạn, thiếu sức sống Trong tiếp nhận văn học, càng không đượcxem nhẹ chi tiết Đọc hiểu và cảm nhận tác phẩm văn chương từ cấp

độ chi tiết là yêu cầu quan trọng và cần thiết, đặc biệt đối với việc dạyhọc Ngữ văn ở trường phổ thông

1.3 Phân loại chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương

Căn cứ vào hình thức thể loại văn học, người ta chia chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương làm hai loại: Chi tiết trong văn xuôi

và chi tiết trong thơ

1.3.1 Chi tiết trong văn xuôi

Chi tiết trong văn xuôi thường là chi tiết sự vật và chi tiết sự việc Chi tiết sự vật thường gắn với 3 đối tượng: cảnh vật, đồ vật, nhân vật.Hình ảnh những ngọn đèn trong tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) làchi tiết sự vật Có nhiều loại đèn được nhà văn miêu tả Đèn rất sáng (đèn ở Hà Nội và đèn ở đoàn tàu) và đèn tù mù (ở phố huyện) Một loại ánh đèn mạnh nằm trong quá khứ đã mất hoặc chỉ trong mơ tưởng xa xôi Một loại ánh đèn hiện tại rất yếu ớt ở phố huyện Gia đình chị Tí, cửa hàng của chị em Liên, bác Siêu bán phở…, mỗi người có một ngọn đèn nhưng tất cả đều tù mù, chỉ tạo nên những

“khe sáng”, “hột sáng”, “quầng sáng”, “chấm lửa vàng lơ lửng” trong đêm, đối lập hoàn toàn với “Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ

và huyên náo” Sống trong ánh đèn tù mù đó, Liên nhớ tiếc ánh sáng quá khứ, mơ tưởng tương lai tươi sáng Nó phản ánh tâm trạng chán ghét hiện tại tăm tối và mơ ước có cuộc sống khác của hai đứa trẻ.Chi tiết sự việc (cốt truyện) gắn với các tình tiết Một tình tiết được hợp nên bởi nhiều chi tiết Chí Phèo thức dậy vào buổi sáng hôm sau

là một tình tiết, nó được hợp nên từ nhiều chi tiết: tâm trạng, cảm xúc,cảm giác…của Chí Phèo.Căn cứ vào thái độ của nhà văn, người ta phân ra chi tiết nóng và chi tiết lạnh Chi tiết nóng thường được trở đi trở lại, được nhà văn khắc họa kĩ, nằm trong mạch chính của văn bảnnghệ thuật

Trong tác phẩm Chí Phèo (Nam Cao), “bát cháo hành” là chi tiết nóng, được nhắc đi nhắc lại, hàm chứa tình người, tình yêu thị Nở dành cho Chí Phèo Bởi được chưng cất từ tình người nên bát cháo hành đã thức dậy phần người trong Chí, làm cho hắn biết “buồn”, biết

“ngạc nhiên”, xúc động và “ăn năn” Thiếu chi tiết này, là thiếu sự xuất hiện của tình người, lấy gì thức tỉnh Chí Phèo để hắn có khát vọng trở lại làm người lương thiện?

Chi tiết lạnh không nằm trong mạch chính, xuất hiện thoáng qua, nhàvăn không tập trung cho chi tiết nổi lên nên khó viết và người đọc hời hợt rất dễ bỏ qua Nhà văn phải có giác quan thẩm mĩ, bản lĩnh mới

viết được chi tiết lạnh Cảm nhận được chi tiết lạnh thể hiện tầm đón nhận của người đọc.

Chí Phèo khóc khi được Thị Nở cho ăn cháo hành là chi tiết lạnh

…“mắt hắn hình như ươn ướt” Nhà văn chỉ nói ngắn, không lặp lại,

xa cách, giả định “hình như” đi kèm với tính từ giảm thiểu “ươn ướt” Chi tiết mờ nhạt, tưởng thoáng qua nhưng rất đáng kể Mất hơi cháo hành Chí Phèo không còn được chở che, nương tựa bởi tình người Mất đi tình người khi đã biết hơi ấm của tình người, đối với kẻ đã bao năm sống bên lề của xã hội như Chí Phèo mà nói, chỉ còn cách tìm đến cái chết

Trong truyện Đời thừa (Nam Cao), nhân vật Hộ tỉnh dậy sau đêm say, sờ tay lên bàn thấy “ấm nước hãy còn ấm” cũng là một chi tiết lạnh Chi tiết ấy nói với Hộ về Từ, khiến cho Hộ nhìn thấy sự cao đẹp của Từ và tất cả sự tồi tệ của mình Nó chứng tỏ rằng Từ là một người có sự tử tế, chu đáo Từ tử tế, chu đáo với Hộ cả khi Hộ tàn nhẫn với Từ “Ấm nước còn ấm” là hình ảnh của sự khoan dung, sự chăm sóc và tha thứ Người ta chỉ có thể tha thứ cho người khác khi người ta mạnh bởi đó là cái mạnh trong lương tri, lương tâm, tình người Đối lập với sự yếu đuối trong hình hài, vóc dáng, Từ rất mạnh

ở lòng thương Lòng thương ấy bền vững chứ không chông chênh như của Hộ Nhận ra điều đó, Hộ càng thấy Từ đáng được che chở,

yêu thương, càng thấy mình đớn hèn, đáng khinh bỉ Hộ đã khóc trước Từ khi nhận ra tất cả sự thảm hại ấy của mình.

Cảm nhận chi tiết trong văn xuôi khi dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông có thể không phân loại nhưng nhất thiết phải hiểu rõ chi tiết đó đóng vai trò gì trong mạch truyện, trong diễn biến tính cách, số phận nhân vật Nói cách khác là luôn gắn chi tiết với tổng thể để thấy được tính thống nhất của một chỉnh thể nghệ thuật Quan trọng hơn là qua

đó, hiểu được ý đồ nghệ thuật, đọc được tư tưởng, tình cảm nhà văn muốn gửi gắm Đồng thời, thấy được tài năng sáng tạo của người cầm bút

1.3.2 Chi tiết trong thơ

Chi tiết vốn là lẽ sống của nghệ thuật, với thơ, chi tiết là hồn cốt Bài thơ sống được hay không là nhờ chi tiết Chi tiết trong thơ thu hẹp lại trong một giới hạn nhỏ trong thi ảnh và ngôn từ Đối với một bài thơ, nếu nắm được thi ảnh và ngôn từ đặc sắc xem như đã nắm được linh hồn bài thơ, gọi là nắm được nhãn tự, kết tinh được thần thái linh hồn tác phẩm Quy mô chi tiết trong thơ thường nhỏ hơn rất nhiều trong tác phẩm văn xuôi

Bài thơ Đò Lèn – Nguyễn Duy, tác giả viết về một tuổi thơ nghèo khó bên cạnh người bà tần tảo Hệ thống chi tiết cảnh vật được nhà thơ

liệt kê gồm: cống Na, đồng Quan, ga Lèn, chợ Bình Lâm, chùa Trần, đền cây Thị, đền Sòng…, giúp người đọc hình dung về diện mạo một miền quê với những cảnh trí rất dân dã, gần gũi, quen thuộc Quan trọng hơn, nó giúp Nguyễn Duy thể hiện sâu sắc thân phận người bà:

Đó là thân phận con sâu cái kiến, thân phận thảo dân, mang sắc thái dân đen, đối lập với Tiên Phật, Thánh thần… Bài thơ nói về sự ân hận, sự trưởng thành muộn màng của người cháu Sống bên bà nhưng vô tâm với nỗi khổ của bà, sống bằng sự chăm sóc, yêu

thương vất vả của bà mà cháu không hề biết

Tôi trong suốt giữa hai bờ hư thực

Giữa bà tôi và Tiên Phật thánh thần

Người cháu đã sống rất thực với cái hư và sống rất hư với cái thực Chữ hư mang hai nghĩa: hư ảo và hư đốn Nó chi phối quyết định đếnmạch tâm sự mang màu sắc triết luận, thể hiện quá trình giải thiêng, giải ảo Nhìn ở góc độ tình cảm, đó là quá trình rời khỏi niềm tin ngây thơ dành cho thánh thần để đến với tình thương dành cho người bà,

từ đối tượng mơ hồ đến đối tượng thực Đôi khi người ta phải trả giá cho những bài học vô cùng đắt Khi biết yêu thương thì bà

đã mất rồi Nhìn từ góc độ đời sống, đó là cuộc rời bỏ những đối tượng không xứng đáng để đến với đối tượng xứng đáng hơn Chính người dân kia mới làm nên hiện thực đời sống Chỉ hai chi tiết “hư” –

“thực” đã nói lên sự sụp đổ niềm tin của tác giả, rời bỏ thế giới của đức tin đơn thuần để đến với hiện thực cuộc đời gần gũi, đáng tin hơn.

Chi tiết trong thơ nhiều khi là một mật mã Giải mã chi tiết tức nắm được ý đồ nghệ thuật, ý đồ tư tưởng của nhà thơ Chỉ qua một vài conchữ trong Truyện Kiều, như chữ “tót” (Ghế trên ngồi tót sỗ sàng), chữ

“cò kè” (Cò kè bớt một thêm hai) mà thi hào Nguyễn Du đã lật tẩy cả một chân dung kẻ con buôn, vô học, thô lỗ của nhân vật Mã Giám Sinh, hay một chữ “lẻn” làm lộ ra một tính cách mờ ám, lén lút, tráo trở… của Sở Khanh, hay hai chữ “mặt sắt” đã gọi ra một chân dung tính cách lạnh lùng, hiểm độc, tàn nhẫn và bỉ ổi của Hồ Tôn Hiến… Các chữ “tót”, “cò kè”, “mặt sắt” được gọi là những chi tiết đắt giá làm nổi lên hồn cốt nhân vật

Tóm lại, khó thể phủ nhận vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm nghệ thuật Với nhà văn, quá trình sáng tạo gắn liền với ý thức làm nên những chi tiết đặc sắc, góp phần thể hiện nội dung, chủ

đề của tác phẩm Chi tiết gánh trọng trách chuyển tải đến người đọc những thông điệp mà nhà văn gửi gắm, những cách nhìn và quan niệm sâu xa về con người và cuộc đời của người nghệ sĩ Với người đọc, cảm nhận chi tiết nghệ thuật là mở những cánh cửa đầu tiên để

đi vào thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học Nhà văn sẽ

không thể làm nên tên tuổi nếu tác phẩm của anh ta không bắt đầu từnhững chi tiết Người đọc sẽ không nối được nhịp cầu tri âm với tác giả nếu không thông qua tác phẩm từ những chi tiết nghệ thuật nhỏ nhất bởi chân lí trong sáng tạo nghệ thuật luôn là: “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”.

2 Khái niệm và hệ thống của chủ đề trong tác

phẩm văn học

2.1 Khái niệm chủ đề

Chủ đề là vấn đề cơ bản được nêu ra trong văn bản Chủ đề thể hiện điều quan tâm cũng như chiều sâu nhận thức của nhà văn đối với

cuộc sống Có thể nêu lên một số chủ đề của các tác phẩm:

Tắt đèn của Ngô Tất Tố tập trung phản ánh số phận bi thảm của

người nông dân do chế độ sưu thuế, sự bóc lột tàn khốc trong xã hội thực dân nửa phong kiến Chí phèo của Nam Cao lại tập trung tô đậm vấn đề tha hóa, biến chất của một bộ phận nông dân và ước mơ

làm người lương thiện của họ Trong Truyện Kiều của Nguyễn

Du, tác giả đã nêu bật lên số phận bi kịch của người phụ nữ, vấn đề đấu tranh để thực hiện tự do và công lí Qua Vợ nhặt, Kim Lân đã

phản ánh cuộc sống khốn khổ của nhân dân ta trong nạn đói khủng khiếp năm 1945 và tình cảm hướng về cách mạng của họ đồng thời

nêu lên một vấn đề có ý nghĩa nhân bản sâu sắc : Ðó là cái tình trongcuộc sống đời thường của những người lao động trong một hoàn

cảnh gần như hoàn toàn bế tắc Trong Mùa lạc, Nguyễn Khải quan

tâm đến sự thay đổi số phận của những con người đã từng chịu nhiềubất hạnh trong xã hội cũ, nay được niềm vui, hạnh phúc và chỗ đứng trong xã hội mới

2.2 Hệ thống chủ đề

Trong một tác phẩm, thường không phải chỉ có một chủ đề duy nhất

mà có nhiều chủ đề gắn bó chặt chẽ, bổ sung cho nhau tạo thành một hệ thống chủ đề Trong hệ thống chủ đề, có thể nổi lên vài chủ

đề có ý nghĩa trung tâm, quán xuyến toàn bộ tác phẩm Ðó là chủ đề chính Bên cạnh đó, có những chủ đề có ý nghĩa bộ phận, góp phần

bổ sung, làm nổi bật chủ đề chính, được gọi là chủ đề phụ: ở những

bộ tiểu thuyết đồ sộ như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung hay Chiến tranh và hoà bình của L.Tôn – xtôi Trong một tác phẩm, các chủ đề không có giá trị ngang nhau nên việc xác định đúng đắn chủ đề chính, chủ đề phụ sẽ góp phần quan trọng trong việc lí giải ý nghĩa của tác phẩm

CHƯƠNG II CÁCH THỨC TIẾP CẬN NGƯỜI TRONG BAO TỪ

GÓC ĐỘ CHI TIẾT NGHỆ THUẬT VÀ CHỦ ĐỀ TÁC PHẨM

2.1 Tiếp cận tác phẩm Người trong bao từ góc độ chi tiết nghệ thuật

Sê – khốp là nhà văn đã viết nhiều truyện ngắn và đã đạt được kỹ xảo tuyệt vời trong lĩnh vực này của văn học Trong quá trình sáng tác của Sê – khốp, tính chất truyện của ông có thay đổi: Ở thời kỳ đầu, thường là những truyện rất ngắn, nội dung châm biếm, hài hước càng về sau càng thấy có nhiều truyện dài, tính chất trữ tình rõ rệt Nhưng không thể phủ nhận một việc ở thời kỳ nào những sáng tác của ông cũng hấp dẫn người đọc bởi sự đơn giản của cốt truyện, cách giới thiệu nhân vật độc đáo và đặc biệt là việc nhà văn sử dụng một cách linh hoạt và khéo léo những chi tiết nghệ thuật Với những chất liệu đơn giản nhà văn đã khéo lồng vào truyện nội dung xã hội tolớn, tái hiện lại một khung cảnh rộng lớn nhiều màu sắc của nước Nga đương thời Trong truyện ngắn của Sê – khốp, chi tiết nghệ thuật

có thể giúp cho việc tái hiện lại môi trường hoàn cảnh xảy ra hành động, có thể làm nổi bật tính cách của nhân vật và cũng có thể mang một ý nghĩa tượng trưng, nói lên chủ đề tư tưởng tác phẩm Đôi khi

từ một sự việc, hành động có khi là rất nhỏ nhặt trong cuộc sống, Sê – khôp đã làm cho người đọc có thể rút ra được những kết luận có tính chất triết lí xã hội rất to lớn về con người, về cuộc đời Ở điểm này Sê-khôp được độc giả đánh giá rất cao về tài năng viết truyện ngắn Có thể chỉ ra một vài tác phẩm tiêu biểu như Anh béo và anh

gầy ( 1883), Cái chết của một viên chức ( 1883), Con kỳ nhông

( 1884)…

Truyện Anh béo và anh gầy ( 1883) lấy bối cảnh rất đơn giản – cuộc gặp gỡ của 2 người bạn tại một sân ga, nhân vật không nhiều chỉ có anh béo và gia đình anh gầy Nói là cuộc gặp gỡ giữa hai người bạn nhưng lời thoại được tỉnh lược đến mức họ chỉ nói với nhau một vài câu nhưng cái hay, đặc sắc ấn tượng nằm ngay ở sự đơn giản đó Sê-khốp đã rất thành công khi xây dựng chi tiết cái bắt tay của các nhân vật này Anh gầy và anh béo vốn là bạn tử thuở còn đi học, họ

có những tháng ngày học sinh rất hồn nhiên, nhiều kỉ niệm Thời giansau mỗi người đều tìm cho mình một công việc riêng, rồi một ngày họgặp lại nhau ở ga tàu Lúc đầu cả hai đều rất mừng rỡ và một hành động tự nhiên họ tiến lại gần bắt tay nhau Nhưng chính trong lúc này anh gầy đã kịp nhận ra bạn anh giờ đã là một vị quan to và

không dám tay bắt mặt mừng với anh béo Ngay lập tức anh gầy trở nên khúm núm sợ sệt cúi đầu bắt tay anh béo Thậm chí vợ và con anh gầy cũng khúm núm, sợ sệt như vậy Cuộc gặp gỡ diễn ra trong

sự nặng nề và nhanh chóng kết thúc Khi anh béo bước đi cả gia đìnhanh gầy vẫn kính cẩn khép nép Khép lại câu chuyện ở đây nhưng tác giả đã gieo vào lòng người đọc những suy nghĩ trăn trở về cuộc sống Thật không khó để nhận ra ý đồ của nhà văn khi xây dựng chi

tiết cái bắt tay của hai người bạn Qua chi tiết ngỡ như bình thường này chúng ta thấy được thái độ chế giễu, lên án của Sê-khốp với một

bộ phận trí thức Nga đương thời chỉ biết xu nịnh, tâm lý nô lệ, khiếp

sợ trước quyền lực Chính thực tế này đã làm cho tâm hồn, nhân cách của họ bị méo mó

Với truyện Cái chết của một viên chức ( 1883) Sê-khôp cũng xây

dựng rất thành công chi tiết chỉ vì cái hắt xì hơi mà dẫn đến cái chết của một viên chức Vẫn là lối viết truyện ngắn tài ba của mình, Tác giả chọn bối cảnh cho tác phẩm là không gian của một rạp chiếu phim Toàn bộ tác phẩm xoay quanh hai nhân vật là một viên chức nhỏ và một vị quan to Trong một lần đến rạp chiếu phim anh viên chức kia ngồi ngay sau ghế của một vị quan trên Sở Vì vô tình hắt xì hơi mà không kịp lấy tay che, nước mũi bắn ra xung quanh Anh ta lấy làm ái ngại thậm chí sợ hãi vô cùng trong khi không ai để ý Anh

ta lo sợ hành động khiếm nhã của mình là xúc phạm đến vị quan Sở Anh ta không còn tâm trí xem phim nữa mà đầu óc quay cuồng với các suy nghĩ làm thế nào để xin lỗi người kia Lấy hết can đảm anh khúm núm bước lại nói lời xin lỗi Nhưng đáp lại thiện ý của anh này lại là một cái nhìn thoáng qua, không để ý của vị quan Sở Và thế là bao nhiêu lo lắng cứ thế đè lên người anh ta Từ rạp chiếu phim, về nhà và làm việc gì bất kể là nhỏ hay lớn anh ta đều sợ hãi ám ảnh

Anh ta quyết định đến tận chỗ làm của vị quan Sở để xin lỗi về cái hắt hơi của mình Cũng như lần trước vị quan này lấy làm tức giận, tức giận không phải vì cái hắt hơi mà tức giận vì bị làm phiền bởi một việc không đáng bận tâm Với thái độ tức giận đó vị quan Sở đã gắt lên và cái gắt đó đã chấm dứt sự sống của anh viên chức sau một thời gian ngắn Câu chuyện khép lại, chỉ vì một nguyên nhân rất đơn giản mà dẫn đến cái chết Phải chăng Sê-khốp đang muốn gióng lên một hồi chuông báo động và cảnh tính đất nước Nga, giới trí thức Nga về thối quỵ luỵ thái quá đến đê hèn trước quyền lực?

Một lần nữa chúng ta lại bắt gặp chủ đề này trong Con kỳ nhông ( 1884) qua chi tiết một viên cảnh sát xử kiện Nhân vật chính trong tác phẩm là một tên cảnh sát trở mặt như bàn tay Hắn xét xử một việc nhỏ mọn nhất cũng không dám theo công lý vì sợ hãi và muốn lấy lòng quan trên ngay cả khi ngài vắng mặt Như vậy chỉ qua một vài chi tiết nhỏ nhưng Sê-khốp đã chuyển tải được những nội dung lớn về xã hội, về cuộc sống của con người

Như chúng ta đã biết Sê-khốp được ngợi ca là nhà cách tân thiên tài trong lĩnh vực truyện ngắn Trong chương trình văn 11 học sinh được tìm hiểu một tác phẩm rất thành công và tiêu biểu cho phong cách

nghệ thuật của ông Đó là tác phẩm Người trong bao Hình ảnh cái bao trong tác phẩm là chi tiết đặc sắc nhất được tạo lên từ nhiều chi

tiết khác Đó là những chi tiết về ngoại hình, lối sống, thói quen sinh hoạt và suy nghĩ tính cách, quan niệm về tình yêu của Bê-li-côp Từ những chi tiết trên chân dung của hắn hiện lên thật chân thât, sống động.

Trước tiên nhắc đến chi tiết này người đọc nhớ ngay đến nhân vật Bê– li – cốp với lối sống thu mình đến hèn nhát Nhân vật này là điển hình cho một bộ phận, một kiểu người đã và đang tồn tại có nguy cơ phát triển trong xã hội Nga đương thời Xuất hiện trong tác phẩm ngay từ những dòng đâu tiên Bê-li-cốp đã gây sự chú ý với độc giả một người giáo viên trung học – nếp sống kì lạ, lập dị chỉ thích chui vào những cái bao Từ khuôn mặt nhợt nhạt, bé choắt lại như mặt chồn, đến cặp mắt hắn cũng tìm cách giấu vào trong chiếc áo bành

tô đen, cặp kính đen Cả đến mọi đồ dùng, thói quen trong sinh hoạt hàng ngày hắn cũng cố gắng giấu vào trong bao Chắc hẳn chúng ta đều ấn tượng với chi tiết: Ô hắn để trong bao, chiếc đồng hồ quả quýtcũng để trong bao, con dao nhỏ để gọt bút chì cũng để trong bao Dùthời tiết rất đẹp nhưng hễ ra đường là Bê-li-cốp lại đội mũ, che ô mặc

áo bành tô kín mít, đi xe ngựa cũng che mui lên Về đến nhà

Phòng ngủ của hắn được miêu tả chật như một cái hộp, tù túng, ngộtngạt Thế nhưng dù nóng bức hắn cũng trùm chăn kín đầu Thậm chí

cả ý nghĩ của mình hắn cũng cố giấu vào trong bao Bê-li-cốp không

bao giờ dám có ý kiến riêng về bất cứ một vấn đề to, nhỏ nào Từ những chi tiết trên người đọc nhận thấy ở con người này một khát vọng mãnh liệt, kì dị: thu mình trong cái vỏ, tạo cho mình một thứ bao

có thể ngăn cách, bảo vệ hắn khỏi những tác động của cuộc sống bên ngoài

Hơn thế nữa trong cách sống hắn còn tự tạo lên những thứ bao vô hình khác trong suy nghĩ của mình Cụ thể đó là chi tiết Bê-li-cốp dạy tiếng Hi lạp-một thứ tiếng cổ nhưng hắn say mê và ca tụng hết lời Hắn lúc nào cũng ngợi ca quá khứ và cả những thứ không bao giờ cóthật Đồng nghĩa với việc Bê-li-cốp luôn sợ hãi cái mới, cái tân tiến Với hắn thật không thể chấp nhận được việc người phụ nữ lại đi xe đạp và tay lững thững cầm quyển sách đi lại ngoài đường

Không chỉ có vậy để làm nổi bật chân dung của hắn tác giả còn xây dựng những chi tiết kì lạ trong tư tưởng, suy nghĩ, quan niệm về tình yêu Vì luôn sợ hãi cái mới, cái tân tiến Bê-li-côp chỉ thích sống theo những thông tư, chỉ thị một cách máy móc, vô hồn Câu nói cửa miệng của hắn “ Sợ nhỡ có chuyện gì xảy ra” Chi tiết này được lặp lại 5 lần trong tác phẩm như một ám ảnh khủng khiếp khiến hắn không dám nghĩ không dám làm bất cứ chuyện gì Thậm chí cả

chuyện tình yêu của đời mình Ngoài 40 tuổi hắn có nghĩ đến chuyện lấy vợ Cô gái mà hắn đem lòng yêu mến là Va-ren-ca, một giáo viên

mới chuyển về trường rất năng động và tân tiến Lại một lần nữa hắn

lo sợ, lưỡng lự để rồi khi chứng kiến cô gái ấy đi xe đạp thì hắn khôngthể chịu đựng được và quyết định đến nhà Câu chuyện của hắn không suôn sẻ mà còn bị em của Va-ren-ca đẩy ngã xuống cầu

thang Chính tiếng cười ha ha của va-ren-ca lanh lảnh vang khắp khunhà đã chấm dứt tất cả Chấm đứt cả tình yêu và cuộc đời của Bê-li-cốp Cuối cùng Bê-li-cốp chết Kì lại thay khi nằm trong quan tài người ta lại thấy vẻ mặt hắn có vẻ tươi tỉnh, mãn nguyện Đây quả là một chi tiết đắt giá, thì ra cuối cùng Bê-li-cốp cũng mãn nguyện vì đã chui được vào cái bao mà từ đó hắn không phải chui ra nữa Khi sốngBê-li-cốp đã gây ảnh hưởng trầm trọng đên xã hội, người ta sợ hãi tất cả: sợ gửi thư, sợ nói to, sợ diễn kịch…Khi hắn chết mọi người cảm thấy thoải mái nhẹ nhàng nhưng chưa được bao lâu cuộc sống lại diễn ra như cũ: nặng nề, mệt nhọc, vô vị, tù túng Chi tiết này cho thấy nhà văn đã khái quát ảnh hưởng và tác động dai dẳng nặng nề của lối sống trong bao Chính kiểu người như Bê-li-cốp đã ám ảnh, đầu độc bầu không khí trong sạch, lành mạnh của văn hoá và đạo đức , tiến bộ của xã hội Nga đương thời Như vậy không chỉ một mìnhBê-li-cốp mang bao mà có biết bao nhiêu người cũng mang bao như hắn

Qua những chi tiết kể trên chân dung Bê-li-cốp lên thật sinh động, chân thật Từ đó gieo vào lòng người đọc những băn khoăn, trăn trở

và suy nghĩ về chi tiết cái bao Đâylà một trong những chi tiết nghệ thuật sáng tạo độc đáo nhất của tác giả Hiểu theo nghĩa đen đây là vật dùng để bao, gói, đựng đồ vật, hàng hoá…hình túi hoặc hình hộp.Hiểu theo nghĩa chuyển cái bao là lối sống, tính cách của Bê-li-cốp Hiểu theo nghĩa biểu trưng đây là kiểu người trong bao, lối sống trongbao- một kiểu người, một lối sống không chỉ đã và đang tồn tại ở nước Nga cuối TK XIX đầu TK XX mà còn có ý nghĩa phổ quát sâu rộng hơn nhiều Cả xã hội Nga thời điểm đó phải chăng cũng là một cái bao khổng lồ trói buộc, tù hãm, bủa vây ngăn chặn tự do dân chủcủa nhân dân Nga, trí thức Nga chân chính Như vậy với chi tiết đặc sắc này chủ đề tác phẩm đã được bộc lộ một cách chi tiết, rõ ràng Một chi tiết ngỡ như đơn giản, bình thường nhưng chứa đựng nội dung sâu sắc Với cách này nhà văn đã tạo được ấn tượng mạnh mẽ trong lòng người đọc về một nhân vật có lối sống khép kín, luôn thu mình, ngại giao tiếp và triên miên trong mọi nỗi sợ hãi Người đọc sẽ nhanh chóng nhận ra đằng sau lối sống khác người ấy của nhân vật

là ngụ ý phê phán, đả kích lối sống của những con người mang bao, chủ đề tác phẩm vì thế càng thêm sâu sắc Với cách tiếp cận tác phẩm từ góc độ chi tiết nghệ thuật sẽ giúp học sinh tích cực, chủ