Sáng kiến kinh nghiệm hướng dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn một người hà nội theo hướng tiếp cận nghệ thuật về con người của nguyễn khải

Với đặc trưng của môn học về khoa học xã hội và nhân văn, bên cạnh nhiệm vụ hình thành và phát triển ở học sinh năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếp nhận văn bản văn học và các loạ

Sáng kiến kinh nghiệm Hướng dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn Một người Hà Nội theo hướng tiếp cận nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

2 LÝ DO VIẾT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

1.Nguyễn Khải là một trong số ít nhà văn có vị trí nổi bật trong dòng

văn học giai đoạn 1945 – 1975 Cùng với nhiều cây bút nổi tiếng thời

ấy như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Tô Hoài….Nguyễn Khải đã góp sức làm nên sức sống mãnh liệt của một thời kì văn học

Từ 1986 trở lại đây, Nguyễn Khải liên tục cho ra mắt bạn đọc các tập

truyện ngắn “ Một người Hà Nội”( 1990), “ Một thời gió bụi” ( 1993), “

Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu”( 1993), “ Hà Nội trong mắt tôi” (1995) Với mảng truyện ngắn này, người đọc nhận ra một phong

cách Nguyễn Khải vốn đã định hình và ổn định, nay càng được khắc đậm Đồng thời trong mỗi tác phẩm dường như có một Nguyễn Khải luôn tìm tòi và tự đổi mới Mỗi truyện ngắn của ông góp một tiếng nói, một cách lý giải những mối quan hệ phức tạp, nhằm làm sáng tỏ thế giới tinh thần con người Trở về cuộc sống đời thường, Nguyễn Khải chú

ý khai phá, phản ánh con người trên nhiều phương diện, trên nhiều mốiquan hệ

2.Con người là điểm xuất phát cũng là điểm cuối cùng của văn học

Lịch sử văn học là lịch sử khám phá tâm hồn con người,sự khám phá ấy

là vô cùng, vô tận, không có trang cuối bởi con người và thế giới bên trong của con người tiềm ẩn bao bí mật để thâm nhập, tìm hiểu và khám phá Chỉ có cái nhìn đặc sắc, đầy xác thực về con người, nhà văn mới có được kiến giải có nghĩa về cuộc sống và chính bản thân con người Để làm được điều này nhà văn phải có sự vận động trong ý thức nghệ thuật, đặc biệt là trong quan niệm nghệ thuật Chính vì vậy, tiếp cận sáng tác của Nguyễn Khải thời kì sau 1960, đặc biệt từ sau 1986 trở lại đây, tôi cho rằng tiếp cận từ góc độ quan niệm nghệ thuật về con người là một hướng đi tích cực, khoa học và phù hợp,là những

tiếng nói tin cậy, đã giúp cho người đọc nhìn thẳng vào cuộc sống và bản thân mình.

3 3 Môn Ngữ văn ở trường phổ thông nói chung và trường

THPT nói riêng có vai trò quan trọng trong việc thực hiện

mục tiêu giáo dục này Vâng! Chúng ta đã biết ‘ Văn học là nhân học” Con người là điểm xuất phát cũng là điểm cuối

cùng của văn học Lịch sử văn học là lịch sử khám phá tâm

hồn con người,sự khám phá ấy là vô cùng, vô tận, không có trang cuối bởi con người và thế giới bên trong của con người tiềm ẩn bao bí mật để thâm nhập, tìm hiểu và khám phá Chỉ

có cái nhìn đặc sắc, đầy xác thực về con người, nhà văn mới

có được kiến giải có nghĩa về cuộc sống và chính bản thân

con người Với đặc trưng của môn học về khoa học xã hội và nhân văn, bên cạnh nhiệm vụ hình thành và phát triển ở học sinh năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếp nhận văn bản văn học và các loại văn bản khác,môn ngữ văn học giúp học sinh có những hiểu biết về xã hội, văn hóa,văn học, lịch

sử,đời sống nội tâm của con người.Với tính chất giáo dục

thẩm mĩ, môn Ngữ văn giúp học sinh bồi dưỡng năng lực tư

duy, làm giàu cảm xúc thẩm mĩ và định hướng thị hiếu để

hoàn thiện nhân cách Và vậy Ngữ văn là môn học có khả

năng đặc biệt trong việc giáo dục các kĩ năng sống cho học

sinh Đọc văn để hiểu người Giảng văn để dạy làm người…

Làm thế nào để chúng ta – vừa là người đọc, vừa là người

giảng văn để tạo ra và truyền được cái cảm hứng “ Uống

xong lại khát” ấy.

Trong chương trình thay sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 12THPT mới (Từ

2007), Một người Hà Nội của Nguyễn Khải được đưa vào giảng dạy với

thời lượng 2 tiết ( tiết 89, 90) Có thể thấy, tác phẩm đã truyền tải

được một vấn đề mang ý nghĩa nhân sinh tích cực: là những tiếng nói tin cậy, đã giúp cho người đọc nhìn thẳng vào cuộc sống và bản thân

mình.Từ đó giúp học sinh hình thành quan niệm sống một cách tích cực

và lành mạnh, giúp cho người giáo viên có một cẩm nang dạy Văn theohướng “ tiếp cận quan niệm nghệ thuật về con người”

Đó cũng là những lí do khiến tôi chọn đề tài “Hướng dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn “ Một người Hà Nội” theo hướng tiếp cận nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải” để nghiên cứu, áp

dụng vào thực tế giảng dạy chương trình Ngữ Văn 12 ở trường THPT Lam Kinh năm học 2011 – 2012; 2012- 2013; 2013 – 2014

1 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài:

2 Mục đích nghiên cứu:

– Nhằm giúp cho giáo viên dạy văn, nhất là giáo viên đang trực tiếp giảng dạy ở lớp 12- trung học phổ thông có thêm nguồn tư liệu về

Nguyễn Khải và truyện ngắn Một người Hà Nội Hy vọng đây sẽ là

những kiến thức cần thiết góp phần làm phong phú thêm bài giảng củacác thầy cô

– Đối với người học: Đây là một trong những phương pháp quan trọng, giúp các em thấy được cái hay, cái đẹp một tác phẩm văn học tiêu biểu

ở một ngòi bút tài năng trong thời kì đổi mới Nhằm góp phần làm tăng sức hấp dẫn của bài học đối với học sinh, trong thời điểm mà hứng thú học văn của các em còn nhiều điều đáng phải suy tư, trăn trở

2 Nhiệm vụ nghiên cứu.

– Tìm hiểu phân tích những phương diện nghệ thuật về con người của

Nguyễn Khải trong “ Một người Hà Nội”.

– Dựa trên tâm lý tiếp nhận của học sinh THPT

III Phương pháp nghiên cứu:

1.Phương pháp nghiên cứu:

– Phương pháp phân tích cảm thụ

– Dự giờ dạy bài Một người Hà Nội của đồng nghiệp.

– Thực nghiệm triển khai đề tài trong giờ dạy bài Một người Hà Nội.

– Chọn hai lớp nâng cao có trình độ ngang nhau, một lớp chú ý hướng

dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn “ Một người Hà Nội” theo hướng

tiếp cận quan niệm nghệ thuật con người của Nguyễn Khải trong hai giờ học; còn một lớp không chú ý khắc sâu các phương diện này

1 Những luận điểm cần bảo vệ:

– Một số biện pháp hướng dẫn học sinh hoạt động,chiếm lĩnh tác

phẩm “Một người Hà Nội” theo hướng tiếp cận quan niệm nghệ thuật

về con người

– Đề xuất giáo án thực nghiệm

* Kết quả thực nghiệm

* Kết luận

1 Những đóng góp về lý luận và thực tiễn của đề tài.

2. Đối với giáo viên:

– Đề tài sẽ giúp cho giáo viên khi giảng dạy tác phẩm Một người Hà Nội sẽ có một trong những hướng khai thác hợp lí, làm nổi bật tài năng

nghệ thuật của tác giả và ý nghĩa sâu sắc của truyện ngắn Đồng thời làm cho giờ học sinh động, dễ đi vào tâm trí, và tình cảm của học sinh.– Qua bài dạy, phần nào giáo viên sẽ nắm được năng lực tiếp nhận và khám phá tác phẩm của học sinh

2 Đối với học sinh:

Đề tài này giúp các em: – Nâng cao khả năng tiếp nhận và cảm thụ truyện ngắn đặc sắc, tiêubiểu cho phong cách của Nguyễn Khải: mang tính triết lý và có sức khái quát cao về ý nghĩa xã hội

– Tiếp cận Một người Hà Nội, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con

người của Nguyễn Khải sẽ giúp học sinh khám phá, nhận thức vẻ đẹp của con người Tràng An xưa và nay

1 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ:

Tuy nhiên việc dạy học tác phẩm Một người Hà nội trong nhà trường là

một vấn đề không hề đơn giản, bởi nhiều lẽ:

– Tác phẩm càng hay, thì càng giàu ý nghĩa; và con đường đi tìm hiểu

– Do giới hạn thời gian và dung lượng SGK nên tác phẩm đã được lược bớt đoạn 2, tập trung vào học phần văn bản đoạn 1,3, 4,5, 6,7 Đây là một truyện ngắn không có cốt truyện Nhà văn sử dụng nhân vật “tôi”

kể lại cuộc đời và những lần gặp gỡ, trò chuyện, suy nghĩ về một người

cô họ – một người Hà Nội chính gốc Qua đó nhà văn phát hiện vẻ đẹp trong chiều sâu nhân cách của con người thủ đô nói riêng, người Việt Nam nói chung qua bao biến động thăng trầm của đất nước Tác phẩm mang đậm đặc điểm văn phong của Nguyễn Khải Phần văn bản được lựa chọn đã tập trung thể hiện chủ đề tác phẩm Tuy để hiểu sâu sắc phẩm chất, tính cách của cô Hiền, không thể không quan tâm đến phần tóm tắt những đoạn văn bản đã được lược gọn Như đã nêu ở trên

về ý nghĩa bao trùm của tác phẩm “ Một người Hà Nội” và văn phong

Nguyễn Khải – hiện thực chân xác, tỉnh táo, triết luận tự nhiên, gợi

nhiều suy ngẫm bổ ích – Do vậy, trước khi hướng dẫn học sinh phân tích tính cách, phẩm chất của nhân vật cô Hiền , người giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh đọc chậm, rất chậm Hãy vừa đọc vừa dựng lại

sự việc, chi tiết, chân dung nhân vật Cách tốt nhất là hóa thân vào nhân vật “ tôi” ( vừa là người kể chuyện, vừa là tác giả) để từng đoạn từng đoạn ghé thăm Hà Nội, trò chuyện, quan sát và suy ngẫm về nhân vật chính – cô Hiền là những đặc điểm riêng cần chú ý khi tiếp cận tác phẩm

Vì vậy, khi dạy Một người Hà nội không ít giáo viên rất lúng túng, đó là

thực tế không chỉ với những giáo viên trẻ mới ra trường, mà với cả những giáo viên lâu năm – dù có kinh nghiệm Bởi với họ, Nguyễn Khải vẫn là mới mẻ khi những năm tháng ngồi trên giảng đường đại học, nhà văn này vẫn chưa được có một vị trí xứng đáng như hiện nay

1 GIẢI PHÁP:

2 1 Nắm vững quan niệm nghệ thuật về con người:( Đối với giáo viên)

Con người và cuộc sống của con người là đối tượng nghiên cứu, khám

phá của nhiều môn khoa học nghệ thuật Nhưng trong lĩnh vực văn họccon người được nhìn nhận, phân tích, mổ xẻ bằng con đường riêng M

Gorki từng nói “ Văn học là nhân học” nghĩa là văn học là hình thái

nghệ thuật lấy con người làm tâm điểm chính, làm đối tượng phản ánh,nghiên cứu con người là điểm xuất phát và cũng là đích cuối cùng của văn học

Bằng ngôn ngữ, văn học mô tả một cách linh diệu nhất những biến thái

tinh vi trong đời sống tâm hồn, tình cảm của con người “ Trong chủ nghĩa hiện thực đầy đủ, phải tìm thấy con người trong con người…miêu

tả tất cả trong chiều sâu tâm hồn con người” ( Đôxtôixki) Khám phá

chiều sâu tâm hồn con người là thách thức đầy gian lao với người cầm bút

Tâm điểm của văn học là con người “ văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người Lịch sử văn học là lịch sử

khám phá tâm hồn con người và sự khám phá ấy là vô cùng, vô tận Ở mỗi tác giả khi viết về con người có những cách tiếp cận, khám phá và kiến giải khác nhau Theo Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật con

người thực chất là vấn đề “ thể hiện tính năng động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực” Quan niệm nghệ về con người là cốt lõi

tư tưởng của một nhà văn, “là thước đo sự tiến bộ nghệ thuật từ xưa đến nay” Văn học càng đi sâu vào con người thì càng thể hiện được

tầm nhân văn cao cả Quan niệm nghệ thuật về con người sẽ chi phối tới phương thức trình bày nghệ thuật của tác giả trong tác phẩm Vì vậy nếu bỏ qua hoặc xem nhẹ quan niệm nghệ thuật về con người sẽ dẫn đến giản đơn, phiến diện một chiều, xem nhẹ vai trò sáng tạo của nhà văn

Nói tới quan niệm nghệ thuật về con người là nói tới cách hiểu cắt nghĩa về con người của nhà văn Quan niệm nghệ thuật này thể hiện trí tuệ, tầm nhìn, khả năng nhanh nhạy, cảm nhận của nhà văn về thế giới con người

Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm: quan niệm nghệ thuật về con người chẳng những cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩm văn học cụ thể, mà còn cung cấp một cơ sở để nghiên cứu sự phát triển tiến bộ của một tác giả, một sự tiến hóa văn học Với một nhà văn có quá trình sáng tác trãi qua nhiều giai đoạn thì quan niệm nghệ thuật về con người cũng thường có sự vận động, biến đổi Nguyễn khải không là ngoại lệ

II.2 Nắm vững quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn

Khải trong thời kì đổi mới: Đối với giáo viên)

Ngay những ngày đầu sáng tác, Nguyễn Khải đã nêu cao quan niệm

về văn chưng: “ Tôi quan niệm nghệ thuật đơn giản như : là khoa học

thể hiện lòng người…sự thật chỉ có thể viết về những tấm lòng, những tâm trạng của các giai cấp trong xã hội với mọi phức tạp tinh vi ngoắt ngéo có thực của nó, như thế là chân thật theo quan niệm của tôi”

Con người đã đem đến cho Nguyễn Khải cảm hứng sáng tác và ông đã

có được năng lực phân tích tâm lý con người khá sắc sảo

Trong thời kì đổi mới, Nguyến Khải quan niệm con người gắn với nhữngvấn đề chính trị lớn lao của đất nước Ông nhìn con người trên bình diện giai cấp, xã hội, cuộc sống tập thể Bên cạnh đó, nhà văn cũng thểhiện quan tâm đến số phận những con người bé nhỏ để khẳng định rằng môi trường sống tốt đẹp , giàu tình người sẽ cải hóa tâm hồn con người

Khi nền văn học chuyển mình, nằm trong xu thế chung, Nguyễn Khải

cũng có sự thay đổi “ Trước 1978 tôi sáng tác theo một cách, sau 1978 tôi sáng tác theo một cách khác” Trong cái nhìn con người hôm nay

nhà văn quan tâm đến nhân cách con người cá nhân, con người trong đời sống toàn vẹn của nó Đó là con người được đặt trong cuộc sống riêng tư, gia đình, gia tộc, con người đối với giá trị vật chất và tinh thần Thể hiện các nhìn nhiều chiều trong mối quan hệ nhiều mặt của đời sống – một cái nhìn toàn vẹn

Trong lời đề từ “ Gặp gỡ cuối năm”, Nguyễn Khải đã bộc bạch “ Tôi thích cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ với màu đen, đầy rẫy những biến động bất ngờ mới thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ” Chính quan niệm về hiện

thực không xuôi chiều này mà truyện ngắn của Nguyễn Khải từ sau đổi mới tư duy nghệ thuật là sự đổi mới quan niệm Từ cái nhìn hiện thực nhiều chiều, linh hoạt, con người trong văn Nguyễn Khải cũng được nhìn nhận, thể hiện trên nhiều mặt, nhiều mối quan hệ Đó là con người của đời sống riêng tư, của xã hội, thời thế, con người trong niềm tin, sự lựa chọn, con người được định vị với những giá trị có tính chất căn bane, bền vững, phổ quát chứ không chỉ tiên tiến hay lạc hậu, đề

cao hay phê phán theo giá trị cách mạng mà còn được soi chiếu trong những giá trị tinh thần, văn hóa.

Với Nguyễn Khải việc khám phá, tìm hiểu con người luôn là “ sự nhận thức lại, kiến giải lại, đánh giá lại” ( M Ba khtin) Ông quan tâm tới con người gắn với sự lựa chọn Cô Hiền ( Một người Hà Nội ) là con người

như thế

Tiếp cận “ Một người Hà Nội”, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con

người của Nguyễn Khải thực chất là tôi tìm hiểu hành trình khám phá nhận thức về người Hà Nội của nhà văn

3 3 Thông qua giờ đọc văn giáo viên giúp học sinh

nhận ra Một người Hà Nội – Hàng trình nhận thức,

khám phá con người dưới góc độ văn hóa, nhân văn.

Sau những năm 80, Hà Nội là một đề tài nổi cộm trong truyện ngắn của

Nguyễn Khải “ Một người Hà Nội” là một tác phẩm có sức khái quát

lớn, độ nén cao, chỉ trong 18 trang truyện, thông qua nhân vật cô Hiền

mà Nguyễn Khải đã trình bày được bao vấn đề về con người văn hóa, con người với khả năng nhận thức những giá trị bền vững – Hành trình tìm kiếm, khám phá giá trị con người của nhân vật tôi

3 3.1 Con người văn hóa.

Khám phá con người trên phương diện văn hóa là đi sâu tìm hiểu

“phẩm chất xã hội” của con người Trong truyện ngắn “ Một người Hà Nội”, thông qua nhân vật cô Hiền, Nguyễn Khải đi phân tích, mổ xẻ và

đánh giá giá trị văn hóa tinh thần của người Hà Nội Nhà văn đi sâu phát hiện, tìm hiểu bản chất văn hóa rồi từ đó chiêm nghiệm, triết lý về

vẻ đẹp văn hóa của con người

3.1.1 Con người với những giá trị đạo đức.

Giá trị của con người được đo bằng chính giá trị nhân cách của nó

Một cá nhân như một ý thức độc lập, một “ nhân vị” không thể không chứng tỏ giá trị đạo đức của mình, để định vị, khẳng định mình trước mọi người, trước xã hội, trước thời thế

Cô Hiền trong “ Một người Hà Nội” là đại diện tiêu biểu cho cốt cách Hà

Thành Ở cô, những giá trị đạo đức luôn được coi trọng và đặt lên hàng đầu Trong tất cả mọi việc, mọi tình huống, cô luôn lấy đọa đức nhân cách để ứng xử và hành động Cô chăm sóc gia đình bằng nề nếp, gia phong, uốn nắn rèn rũa con cái ngay từ những buổi ban đầu, dạy

chúng những điều nhỏ nhất.Khi các con còn nhỏ, ngồi vào bàn ăn, cô thường chú ý sữa chữa cách ngồi, cách cầm bát, cầm đũa, cách múc canh, cả cách nói chuyện trong bữa ăn… Cô răn dạy con cháu phải

thwo chuẩn mực đạo đức “Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tùy tiện buông tuồng”.Cái “

chuẩn” này chính là văn hóa, là tư cách con người, đặc biệt là người HàThành Ý thức là người Hà Nội phải luôn thường trực, bởi nó là điểm tựacho mỗi người hoàn thiện và phát triển nhân cách Và để đạt đến

“ chuẩn mực”, thì điều cốt yếu là con người phải có lòng “ tự trọng”, phải biết xấu hổ, “ tau chỉ dạy chúng nó biết tự trọng, biết xấu hổ còn

sau này muốn ra sao là tùy” Dạy con cháu có lòng tự trọng, biết xấu

hổ là dạy nhân cách làm người, dạy văn hóa lối sống, ứng xử để tồn tại

Có lẽ vì vậy những “sản phẩm” mà cô Hiền cho ra đời đều là những “ sản phẩm” tử tế Chàng trai trẻ Dũng – con cô Hiền là một minh chứng,

Dũng là đại diện cho Hà Nội trẻ, Hà Nội của vẻ đẹp nhân bản: yêu thương, n hân ái, anh dũng…

Tự trọng trở thành nguyên tắc sống của cô Hiền Theo cô, lòng tự trọngquyết định nhân cách của con người Vòa những năm 1965, trong không khí cả nước hối hả lên đường Nam tiến, cô Hiền tiễn hai con lên đường nhập ngũ Cũng đau đớn, buồn bã, dằn vặt như bao bà mẹ khác,

nhưng cô vẫn can đảm khẳng định: “ Tau đau đớn mà bằng vì tau không muốn sống bảm vào sự hy sinh của bạn Nó dám đi là cũng là biết tự trọng” Lần tiễn con này, cô để cho con đi vì yêu con, hiểu con

và vì lòng tự trọng Đến đứa con thứ hai lên đường cũng vậy “ tau không khuyến khích cũng không ngăn cản, ngăn cản tức là bảo nó tìm đường sống để nó phải chết, cũng là một cách để giết nó…Tau cũng

muốn được sống bình đẳng với các bà mẹ khác, hoặc sống cả, hoặc chết cả vui lẻ có hay hớm gì” Như vậy, cả hai lần cô Hiền tiễn con đi,

hai lần cô đều đau đớn, buồn bã, nhwung cô đã biết vượt lên nỗi đau, bằng trái tim của một người mẹ yêu con, hiểu con, trái tim của một thành viên yêu nước và bằng nhân cách tự trọng Tại sao cô muốn được sống bình đẳng như bao người mẹ Việt Nam khác thời bấy giwof?

Vì cô biết xấu hổ Tại sao cô để cho hai con đi? Vì cô không muốn các con mình sống bám vào sự hy sinh của người khác là sự ích kỷ, là con người không có tư cách Đã là con người phải ý thức được mình, ý thức được lòng tự trọng, lấy lòng tự trọng, lấy lòng tự trọng để soi sáng cho mọi hành động, suy nghĩ Bằng lòng tự trọng, biết xấu hổ cô Hiền đã vượt lên trên lợi ích cá nhân, vì lợi ích cộng đồng, yêu đất nước với tấmlòng của một người mẹ biết hy sinh

Như vậy, là một con người, trước hết phải có nhân cách cao đẹp Hãy sống biết tự trọng, biết xấu hổ và xem nó như một tiềm lực tinh thần tolớn

3.1.2 Con người tri thức, nhanh nhẹn và thức thời

Thời son trẻ giữa đất Hà Thành, cô Hiền nổi tiếng được mọi người biết

đến không phải vì bố mẹ giàu sang mà vì cô là một người con gái “ vừa đẹp vừa thông minh, biết cách tự khoe mình bằng những mẩu chuyện rất duyên dáng” Kết giao với những người bạn văn chưng, cô luôn

được tin, được khen ngợi và đánh giá cao Cô Hiền được mọi người tin tưởng nhờ cậy thẩm định các tác phẩm văn chứng chứng tỏ mầm văn chương, chất tài hoa ở cô được mọi người biết đến và khẳng định ngay

từ khi cô còn rất trẻ

Hà Nội những ngày đầu giải phóng có hiều thay đổi lớn, nhất là trong lối sống Cô Hiền luôn nhanh nhạy tìm phương châm thích ứng chế độ mới Trong quan hệ với chính trị và kinh tế, cô tỏa ra là người sắc sảo, quyết đoán Lối tư duy nhanh nhạy cộng với sự trãi nghiệm đã đem lại cho cô tri thức về văn hóa, lối sống, sự am hiểu chế độ Tại sao cô giữ

nếp sống phong lưu, lịch thiệp trong suốt cuộc kháng chiến và ngay cảchế độ mới mà không bị đưa đi học tập, cải tạo? Vì ở cô có sự hiểu biết

và nắm thời cuộc sâu sắc Cô hiểu được bản chất của chế độ mới, bản chất của giai cấp tư sản

Có nếp sống tư sản, có gương mặt tư sản nhưng cô không bác lột ai, không làm chủ ai Cô sống bằng sức lao động của mình Chọn nghề bánhoa, không cho chồng mở xưởng in để kinh doanh, bán ngôi nhà ở hàng Bún… Tri thức, sự hiểu biết và khôn ngoan đã giúp cô nhay nhạy bắt kịp với thời cuộc và giữ vững nếp nhà mình Ví như chuyện cô chọn nghề bán hoa giấy là sự nhay nhạy khá sắc sảo của cô Vì chế

độ mơi không thích cá nhân làm giàu, chỉ cần họ đủ ăn Chọn nghề bán hoa giấy là một sự lựa chọn đúng đắn, hợp thời Bởi cái nghề đó không làm giàu được, nhưng lại đủ ăn và nhàn hạ Sống trong chế độ mới cô chỉ cần đủ ăn để duy trì cuộc sống gia đình, giàu sẽ không hợp thời, sẽ là một mình đi ngược thời cuộc Như vậy là một con người, không chỉ sống cho riêng mình mà còn phải sống với thời cuộc, cùng thời cuộc tồn tại và phát triển

Những năm cả nước lên đường Nam tiến, trong không khí vận động hối

hả của thời đại, cô Hiền cho hai con đi bộ đội Cho con đi vì cô là một người mẹ rất hiểu con, yêu con, luôn đặt nhân cách, tự trọng lên đầu

để phán xét quyết định mọi việc Và còn bởi cô “ muốn sống bình đẳng với các bà mẹ khác”, muốn được là con người của thời cuộc, là một

thành viên yêu nước khi đất nước có chiến tranh Hòa với thời cuộc để hoặc sống cả hoặc chết cả, vui lẻ thì có hay hớm gì Như vậy, ý thức cộng đồng, hòa nhập cùng cộng đồng đã vượt lên lợi ích cá nhân Trái tim của người mẹ đã gắng gượng, cầm lòng vì đất nước

Bản lĩnh tự tin giúp cô quán xuyến và quyết đoán mọi việc, đã tính là làm, đã làm không để ý đến những lời đàm tiếu của thiên hạ Một con người biết nói, biết làm, biết tính toán quyết đoán trong tất cả mọi việc Mọi sự đều được cô giải giải quyết nhẹ nhàng, êm thấm theo một

cahs riêng và luôn luôn đúng Cô đã từng tuyên bố với nhân vật tôi “ Một đời tao chưa từng bị ai cám dỗ kể cả chế độ” Do đâu mà cô có

được bản lĩnh vững vàng như vậy? Do đâu mà cô luôn biết người, biết ta? Từ thời còn rất trẻ, cô đã biết tính toán cho buywowcs đường đời

của mình “ Nếu cô cũng sính làm thơ, làm văn như người của thời bấy giờ cũng có thể là một bà Lưu Thị Hạnh” Ngay từ thời ấy, cô đã là

người rất thực tế, thức thời, không chạy theo thời thế Đến cả chuyện lấy chồng, chọn bạn trăm năm cũng được cô tính toán rất kỹ Bởi cô

nghĩ “ đùa vui một thời thế là đủ”

Nhận thức, trình bày về nhân vật cô Hiền, Nguyễn Khải đã đi cắt nghĩa con người thời cuộc Trong mọi lúc, mọi nơi con người luôn luôn phải

thức thwoif, biết mình, biết ta Lấy cái “ bất biến ứng với cái vạn biến”

sao cho phù hợp để con người vẫn là mình, riêng mình vẫn là người của

xã hội, của “ hôm nay” Muốn vậy đòi hỏi ở con người phải có tri thức,

sự hiểu biết, phải biết lựa thời, lựa mình Nhất là trong đời sống hàng ngày phải đối mặt với nhiều mối quan hệ, nhiều vấn đề phức tạp rất cần ở mỗi con người có khả năng nhạy bén để xử lý ứng biến trước mọi tình huống Con người của hôm nay trước hết phải là con người hợp thời

3.1.3 Con người và văn hóa ứng xử.

Do nhân vật tôi trong truyện đóng vai trò là người kể chuyện, dẫn dắt câu chuyện nên cô Hiền được khắc họa trong suốt chiều dài vận động của lịch sử Từ những năm ba mươi cô Hiền là một cô gái tân thời như thế nào, đến thời điểm hai cuộc kháng chiến thái độ, cách sống , nhân cách ra sao? Miêu tả, phản ánh ánh con người trong cuộc vận động biến thiên của lịch sử Nguyễn Khải nhằm đặt nhân cách của mình vào những tình huống lựa chọn Để qua một lần thử thách, sau một lần lựa chọn, nhân cách giá trị tinh thần, văn hóa ứng xử của nhân vật được

rõ và đậm nét hơn

Ở cô Hiền nét văn hóa thể hiện trong cahs sinh hoạt hàng ngày, ở cách

ăn, cách ở, cách mặc…tất cả được cô cho vào khuôn khổ nhất định Và theo cô quy tắc ấy là văn hóa, thể hiện sự “chuẩn mực” của con người

Hà Nội Nếp sinh hoạt văn hóa đã trở thành một thói quen, một nhu cầu không thể thiếu Trong suốt thời kì lịch sử dân tộc có hiều biến động, gia đình cô vẫn giữ thói quen tổ chức gặp mặt bạn bè mỗi thánh một lần Trong những bữa ăn ấy, nhân vật tôi để ý và thấy cô Hiền và

những nhân vật thành danh của đất kinh kì ăn vận như những “ diễn viên sân khấu, lược giắt trâm cài hoa hột lấp lánh rồi một loạt bà tóc bạc hoặc nửa xanh, nửa bạc, áo nhung dạ đeo ngọc, đeo dây đi lại uyển chuyển” Ngày thường các bà có thể mặc áo bông ngắn, quần

thâm, đi dép, đi guốc… là các cô Lọ Lem Ngày thường, khi tiếp xúc với

họ, nhân vật tôi có thể xưng hô, ăn nói bỗ bã, buông tuồng Bởi tất cả đều là người bình dân Còn lúc này trong những bữa ăn với không khí lịch sử sang trọng các bà đều là những người quý phái Sự quý phái đã gây cho nhân vật tôi thái độ lúng túng khi tiếp xúc, cư xử bởi anh hiểu anh đang đứng trước một giai tầng thượng lưu, gia tầng làm chuẩn cho mọi giá trị

Trong quan hệ gia đình, cô Hiền là một người phụ nữ đảm đang, tháo vát luôn cố gắng gìn giữ nếp nhà thật vững vàng Cô muốn có một nếp nhà trên dưới trật tự, các con và bản thân cô là người Hà Nội phải văn hóa từ trong cách ăn trở đi

Cách cô Hiền cư xử với người chị Vú và gia đình chị cũng là một cách

cư xử rất văn hóa: côc xem chị như người thân, đối đãi tử tế, có tình, có

nghĩa Ở với cô từ năm 19 đến 45 tưởi chị Vú đã nhận xét “ nếu họ không tử tế thì tôi đã xéo từ lâu rồi, không khiến anh phải xui” – chị Vú

trả lời với cán bộ cánh mạng Khi chị Vú mất, cô vẫn giữ mối quan hệ đilại tình nghĩa với anh chồng Hàng năm anh ta vẫn đem gạo, đậu

xanh…đi lên tết và biếu gia đình cô

Cả cuộc đời mình cô Hiền luôn chăm chăm chăm giữ gìn nếp gia

phong, bản thân cô luôn là chuẩn mực của nề nếp , truyền thống Đối với cô văn hoaas truyền thống đã trở thành dòng ý thức xuyên suốt, nóchi phối mọi hành động, suy nghĩ, việc làm của cô Cô muốn giữ lại vănhóa Hà Nội, giữu lại những phong vị, vẻ đẹp của Hà Nội qua nếp sinh hoạt hàng ngày từ ăn, ở, mặc rồi cahs uốn nắn, dạy dỗ con cháu Mấy chục năm vẫn giữu nếp tổ chức bữa ăn bạn bè… để văn hóa Hà Thành được duy trì và tỏa sáng trong hoàn cahr thực tại

Duy trì nếp văn hóa là sự kế tục nối tiếp truyền thống lâu đời của gia đình Từ thời bà Tú Dâu – mẹ già tôi, đã là những người phụ nữ đảm đang và thành danh nổi tiếng đất kinh kỳ Đến cô Hiền, ý thức về văn hóa Hà Thành, về nếp gia phong vẫn được giữu gìn Có thể nói rằng, côHiền là một người con, cháu, một thế hệ Hà Nội đã đảm nhiệm được tinh thần trách nhiệm kế thừa và phát huy truyền thống của cha ông

Là người bắc nhịp cầu văn hóa từ quá khứ đến hiện tại và hướng tới tương lai

Nhiều năm trôi qua, cô Hiền trong cuộc sống hôm nay là đã một bà cụ ngoài bảy mươi Cô đã yếu nhiều, đã già hẳn nhưng “ cô vẫn là người của hôm nay, thuần túy Hà Nội không pha trộn” Cách bài trí ngôi nhà của cô đặc biệt là nơi tiếp khách mấy chục năm vẫn không hề thay đổi

” Một bộ sa lông gụ cái khánh cái sập gụ chân quỳ chạm rất đẹp

nhưng không khẩm, cái tủ chùa một cánh bên trong bày một cái lọ men Thúy hồng, một cái lư hương đời Hán, một cái liễn hấp sâm Giang Tây và mấy thứ bình lọ màu men thì thường có dáng lạ chả rõ từ đời nào”

Hướng văn hóa đến thế hệ mai sau, cô luôn tin rằng mỗi thế hệ đềucó một thời vàng son của nó Nhìn thấy cây si trước đền Ngọc Sơn bị đổ sau cơn bão cô lập tức nghĩ ngay đến sự khác thường, sự biến đổi, di dời, ra đi của một thời Lúc thấy cây si dựng lên sống dậy cô đã tâm

niệm một điều “ thiên địa tuần hoàn cái vào ra của tạo vật là không

thể lường trước được”.Trong cái mà Nguyễn Khải gọi là sự tính toán

khôn ngoan mà cô Hiền vừa nâng lên một tầng nữa thì điều mấu chốt

là niềm tin, niềm tin vào tương lai, vào thế hệ sẽ nối tiếp coo Đó là niềm tin vào sức mạnh văn hóa, vào ý thức kế tiếp của moiuj thế hệ, mọi người mà thời nào cũng có Cô muốn từ niềm tin vào những giá trị truyền thống thắp sáng vào tương lai cho thế hệ nối tiếp nhau hướng

về văn hóa cội nguồn Bởi con người ngoài sự thông minh, thức thời, nhân cách cao đẹp… cũng rất cần một niềm tin

3.2 Con người với khả năng khám phá, nhận thức những giá trị bền vững.

Con người sau chiến tranh của Nguyễn Khải luôn vận động, tự nhận thức đánh giá việc làm của bản thân mình là đúng hay sai, tích cực haytiêu cực, nên hay không nên…để tự hoàn thiện mình Ngòi bút nhà văn lách sâu vào từng ngóc ngách bên trong con người và ông phát hiện ra một sự thật vô cùng lớn lao: Con người, đã làm con người không ai hoàn thiện cả Chỉ có điều chúng ta phải biết vượt qua và lớn lên, lớn hơn sau mỗi lần nhận thức Nhân vật tôi có một thời nhận thức sai lệch,trãi qua bao trải nghiệm quan sát, chứng kiến thực tế cuộc sống, thực

tế lòng người đã nhận ra được chân lý nghệ thuật phải vận động, cách nhìn và quan niệm về con người phải tùy vào từng thời kì mà nhận địnhđánh giá Cô Hiền đã giúp nhân vật tôi xác lập những tiêu chí mới cho phù hợp với xã hội và thời đại mới

Nhưng để đến được những nhận thức đúng đắn và phù hợp quả thật không dễ dàng gì Nó đòi hỏi rất lớn khát vọng khám phá và ý thức tự vươn lên của người nghệ sĩ Nhà văn không chỉ trung thực với cuộc

sống mà còn phải trung thực với “ sự thật lòng người” Nếu như nhân vật tôi chỉ dừng lại ở nhận thức “cô Hiền đích thị là tư sản rồi Đã là tư sản thì không thể tin cậy được Việc mình mình biết, việc cô mặc cô, dính líu nhiều có ngày lại rắc rối” thì quá trình nhận thức này chỉ là sự

nhận thức hời hợt, hình thức Nhân vật tôi mới chỉ nhìn vào cách sống