BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ dạy học bài “nội DUNG và HÌNH THỨC của văn bản văn học” ở lớp 10

Sựcắt nghĩa và lí giải các VBVH có đúng đắn hay không, bài làm văn Nghịluận văn học của học sinh có sâu sắc, khoa học hay không phụ thuộc rấtnhiều vào việc học sinh nắm bắt được những kh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LƯƠNG THANH NGÂN

BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC BÀI

“NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA VĂN BẢN

VĂN HỌC” Ở LỚP 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LƯƠNG THANH NGÂN

BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC BÀI

“NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA VĂN BẢN

VĂN HỌC” Ở LỚP 10

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học Văn

Mã số : 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Ái Học

Hà Nội - 2016

Xin gửi lời tri ân tới gia đình, bạn bè, những người luôn động viên,khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua để tôi có thể hoàn thành luậnvăn này.

Hà Nội, tháng 10 năm 2016

Tác giả

Lương Thanh Ngân

DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

GV : Giáo viên

HS : Học sinhTHPT : Trung học phổ thôngLLVH : Lí luận văn họcSGK : Sách giáo khoaPPDH : Phương pháp dạy họcVBVH : Văn bản văn học

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4

3 Mục đích nghiên cứu 13

4 Đối tượng nghiên cứu 13

5 Giả thuyết khoa học 13

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 13

7 Phương pháp nghiên cứu 14

8 Cấu trúc của luận văn 14

NỘI DUNG 15

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC BÀI “NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA VBVH” Ở LỚP 10 15

1.1 Cơ sở lí luận 15

1.1.1 LLVH và vấn đề dạy học LLVH ở THPT 15

1.1.1.1 Đặc trưng về kiến thức của bài LLVH ở THPT 15

1.1.1.2 Nguyên tắc dạy học LLVH và phương pháp hình thành khái niệm LLVH cho HS THPT 17

1.1.2 Quá trình dạy học và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở THPT…….21

1.1.2.1 Quá trình dạy học ở nhà trường phổ thông 21

1.1.2.2 Về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở THPT 23

1.1.3 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi và khả năng nhận thức của học sinh THPT 25

1.1.3.1 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh THPT 25

1.1.3.2 Khả năng nhận thức của học sinh THPT 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 28

1.2.1 Khảo sát giáo án 28

1.2.2 Khảo sát giờ dạy 311.2.3 Khảo sát kết quả học tập của học sinh 34Tiểu kết chương 1 40

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC BÀI “NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA VBVH” Ở LỚP 10 41 2.1 Những nguyên tắc dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH”

ở lớp 10 41

2.1.1 Kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, gắn lí luận với các dẫn chứng minhhọa……… 412.1.2 Tận dụng vốn hiểu biết văn học của học sinh làm cơ sở cho việc hìnhthành các tri thức LLVH 422.1.3 Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh 442.1.4 Phối hợp các phương pháp dạy học một cách linh hoạt 45

2.2 Các biện pháp dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10 46

2.2.1 Hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà - bước đầu tiên phát huy tính tự lực,tích cực của HS nhằm nâng cao hiệu quả dạy học 46

2.2.1.1 Học sinh làm việc với SGK trước khi lên lớp 48 2.2.1.2 Huy động tri thức bổ trợ cho việc dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” từ khâu chuẩn bị bài ở nhà 51

2.2.2 Tạo tâm thế tiếp nhận, hướng tâm lý tích cực của học sinh vào bàigiảng ngay khi bắt đầu giờ học 54

2.2.2.1 Tạo tâm thế tiếp nhận bằng lời giới thiệu bài mới 56 2.2.2.2 Tạo tâm thế tiếp nhận từ hoạt động kiểm tra bài cũ và chuẩn bị bài mới của HS 58

2.3 Kết hợp thao tác diễn dịch và thao tác quy nạp trên cơ sở phân tích các ví dụ minh họa để hình thành các tri thức về nội dung và hình

thức của VBVH 61

2.3.1 Sử dụng thao tác diễn dịch để cụ thể hóa các khái niệm LLVH trừu tượng 62

2.3.2 Sử dụng thao tác quy nạp để giúp học sinh nắm được bản chất tri thức LLVH 64

2.4 Tổ chức cho HS tự thuyết trình tri thức LLVH nhằm chủ động công khai hóa quá trình tự lĩnh hội tri thức LLVH của bản thân 68

2.5 Sử dụng đa dạng câu hỏi nhằm kích tư duy, tạo không khí đối thoại, thảo luận, tranh luận 74

2.5.1 Sử dụng câu hỏi tái hiện nhằm kích thích sự hồi cố tri thức của học sinh 75

2.5.2 Sử dụng câu hỏi phân tích, cắt nghĩa, khát quát hóa giúp HS nắm được bản chất của tri thức LLVH, từ đó hình thành vững chắc các khái niệm, phạm trù LLVH của bài học 77

2.5.3 Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề nhằm kích thích tư duy của HS và thu hút các em tham gia vào hoạt động tranh luận, thảo luận 79

2.6 Hướng dẫn học sinh học bài ở nhà sau giờ học trên lớp nhằm giúp các em tự củng cố, luyện tập và mở rộng, nâng cao kiến thức đã học 84

2.6.1 Củng cố, hệ thống hóa bài học bằng sơ đồ kiến thức 86

2.6.2 Luyện tập vận dụng tri thức lí luận về nội dung và hình thức vào đọc hiểu VBVH 88

2.6.3 Đọc tài liệu tham khảo sau giờ học để mở rộng, nâng cao kiến thức, hình thành hứng thú nghiên cứu khoa học cho HS 91

Tiểu kết chương 2 94

Chương 3 THỰC NGHIỆM 95

3.1 Định hướng thực nghiệm 95

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 95

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 95

3.1.3 Địa điểm và đối tượng thực nghiệm 95

3.1.4 Phương pháp thực nghiệm 96

3.2 Thiết kế thực nghiệm 97

3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 113

3.3.1 Mục đích, nội dung đánh giá 113

3.3.2 Phương pháp đánh giá 114

3.3.4 Thống kê kết quả thực nghiệm 114

3.3.5 Nhận xét về kết quả thực nghiệm 116

Tiểu kết chương 3 118

KẾT LUẬN 119

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 121 PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ

chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học.Trong xu thế chung đó, định hướng phát triển chương trình môn Ngữ văntrong nhà trường phổ thông Việt Nam sau năm 2015 đã đề cao mục tiêu hìnhthành và phát triển năng lực Ngữ văn cho học sinh với hai năng lực cơ bản:năng lực tiếp nhận văn bản và năng lực tạo lập văn bản Tri thức LLVH –những tri thức khoa học về môn văn trong nhà trường có vai trò quan trọngtrong việc hình thành và phát triển năng lực Ngữ văn cho học sinh THPT

Kiến thức LLVH được giảng dạy trong nhà trường phổ thông bao gồmnhững khái niệm, phạm trù phổ biến về bản chất, tính chất, quy luật của vănhọc được khái quát hóa, trừu tượng hóa từ những hiện tượng văn học cụ thể

và quá trình phát triển của bản thân văn học Theo quan niệm hiện đại, tri thứcLLVH là những khái niệm công cụ, những kiến thức phương pháp Điều đó

có nghĩa là khi có những hiểu biết về LLVH, học sinh với tư cách là một bạnđọc trong nhà trường sẽ có cơ sở phân tích, thưởng thức và đánh giá cái hay,cái đẹp của VBVH một cách khoa học, hợp lí, có sức thuyết phục Với vai trònhư vậy, việc đầu tư thích đáng cho dạy học LLVH là cần thiết và thật sự cóích cho công việc dạy học văn trong nhà trường phổ thông

1.2 Tuy nhiên, sự quan tâm đến việc dạy học LLVH ở THPT còn khá

“khiêm tốn” Nghiên cứu thực tế dạy học môn Ngữ văn cho thấy, phần LLVHchưa được đặt đúng vị trí của nó, hiệu quả dạy học còn thấp Trong khi giảngdạy các VBVH cụ thể, người dạy chưa chú ý đến việc hình thành các kháiniệm LLVH Đối với các bài dạy trực tiếp kiến thức LLVH, giáo viên chỉ dạyqua loa, chiếu lệ còn học sinh thì thiếu hứng thú, thờ ơ với bài học Giờ dạy

LLVH chủ yếu là giáo viên thuyết trình, học sinh thụ động tiếp thu kiến thức

từ người thầy Giáo viên chỉ truyền đạt những nội dung của khái niệm màkhông chú trọng đến thực hành vận dụng các tri thức LLVH vào đọc hiểuVBVH Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên là do cả người dạy và người họcchưa thực sự nhận thức sâu sắc về vai trò của LLVH học đối với việc họcvăn; bản thân kiến thức LLVH vốn mang tính khái quát, trừu tượng cao; dunglượng kiến thức lớn nhưng thời gian dạy lại eo hẹp… Vậy làm thế nào đểkhắc phục được những bất cập trong dạy học LLVH ở nhà trường phổ thônghiện nay là một suy nghĩ cho hướng đi của đề tài

1.3 Hiện nay, khuynh hướng dạy học khái quát hóa ngày càng được

đề cao, đó là con đường tối ưu để phát triển trí tuệ, năng lực tư duy cho họcsinh trong nhà trường phổ thông Do đó, dạy trực tiếp các tri thức LLVH quacác bài LLVH là con đường quan trọng để dạy lí thuyết văn học cho HSTHPT Trong chương trình Ngữ văn lớp 10, bài “Nội dung và hình thức củaVBVH” là bài lí thuyết văn học cung cấp cho HS những kiến thức nền tảng,những “công cụ” cơ bản nhất trợ giúp học sinh trong quá trình học văn Sựcắt nghĩa và lí giải các VBVH có đúng đắn hay không, bài làm văn (Nghịluận văn học) của học sinh có sâu sắc, khoa học hay không phụ thuộc rấtnhiều vào việc học sinh nắm bắt được những khái niệm này đến mức nào.Với ý nghĩa đó, nghiên cứu, tìm tòi những phương pháp, biện pháp dạy họcbài “Nội dung và hình thức của VBVH” để khắc phục được những bất cậptrong dạy học các bài lí thuyết văn học là việc làm vô cùng cần thiết

1.4 Trong những năm gần đây, đổi mới PPDH học đã trở thành nhiệm

vụ trọng tâm của ngành giáo dục Tư tưởng then chốt, cốt lõi của đổi mớiPPDH là phát huy vai trò chủ thể tích cực của HS Điều 24.2 của Luật giáodục đã ghi “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tựgiác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng

môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dung kiếnthức vào thực tiễn, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho từng HS” Điều nàyđặt ra yêu cầu đối với việc dạy học Ngữ văn nói chung và dạy học LLVH nóiriêng là phải có những PPDH phát huy được tính tích cực của HS.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, trong môn Ngữ văn “hoạt động đổi mớiphương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông chưa mang lại hiệu quảcao Truyền thụ một chiều vẫn là phương pháp dạy học chủ đạo của nhiềugiáo viên” [5, 10] Việc đổi mới phương pháp dạy học LLVH lại càng được ítchú ý hơn so với các phân môn khác Do đó, tìm tòi những biện pháp để nângcao hiệu quả dạy học bài LLVH là một công việc góp phần đổi mới phươngpháp dạy học LLVH, nhằm nâng cao chất lượng dạy học LLVH ở THPT

1.5 Mục đích chính của dạy học LLVH trong nhà trường thực chất làgiúp học sinh biết tiếp nhận văn học một cách có lí luận Do đó, việc tìm cácbiện pháp thích hợp để đạt được hiệu quả cao trong dạy học bài “Nội dung vàhình thức của VBVH” không chỉ có ý nghĩa đối với việc dạy học LLVH, màcòn là một khâu quan trọng trong đổi mới PPDH văn, “chất lượng của việcdạy và học văn chương có được nâng cao hay không là phụ thuộc một phầnkhông nhỏ vào việc dạy và học lí luận văn chương như thế nào” [21, 26] Với

tư cách là kiến thức công cụ, kiến thức phương pháp, tri thức LLVH góp phầnphát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong giờ học văn Có trong taynhững công cụ khoa học đắc lực, học sinh sẽ không còn thụ động tiếp nhậnnhững giảng giải của thầy, các em sẽ có đủ tự tin để bày tỏ những quan điểmriêng, những cảm nhận của bản thân về VBVH

Hiện nay, cùng với đổi mới phương pháp dạy học, việc kiểm tra đánhgiá trong môn Ngữ văn cũng được đổi mới theo hướng đánh giá năng lực củangười học Đề thi theo hướng mới vẫn không có những câu hỏi dành riêngcho phần LLVH, nhưng để giải quyết tốt các nhiệm vụ đặt ra ở phần đọc hiểu

văn bản và làm văn đòi hỏi học sinh phải huy động tri thức LLVH có liênquan Điều này, đã thực sự khiến học sinh và người giáo viên dạy văn nhậnthức được tầm quan trọng của kiến thức LLVH và suy nghĩ nghiêm túc vềviệc tìm tòi, đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phần kiếnthức này.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Biện pháp nâng

cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10 với

mong muốn sẽ đề xuất được một vài biện pháp thích hợp để dạy học một bài

lí thuyết văn học, góp phần đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng, hiệuquả dạy học LLVH ở THPT

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là biện pháp nâng cao hiệu quả dạyhọc bài “Nội dung và hình thức của văn bản văn học” ở lớp 10 Đây là vấn đềthuộc lĩnh vực dạy học LLVH ở trường THPT Bởi vậy, chúng tôi sẽ điểm lạiquá trình đưa kiến thức LLVH vào chương trình Ngữ văn trong nhà trườngphổ thông, tình hình nghiên cứu phương pháp dạy LLVH cho học sinh phổthông và dạy học bài “Nội dung và hình thức của văn bản văn học” ở lớp 10

2.1 Chương trình lí luận văn học ở THPT

2.1.1 Trước năm 1990

Trước năm 1990, chương trình LLVH ở THPT chỉ dừng lại ở hai bài

“Khái niệm văn học” và “Hệ thống hóa một số vấn đề lí luận văn học” Trong

đó, bài “Khái niệm văn học” đặt ra hai vấn đề: “Văn học bắt nguồn từ laođộng” và “Văn học gắn liền với đời sống” Bài “Hệ thống hóa một số vấn đề

lí luận văn học” đã đưa ra các khái niệm như: tính dân tộc, tính nhân dân, tínhgiai cấp, tính đảng, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Như vậy, chương trình văn học phổ thông trước năm 1990 đã quan tâmđến việc trang bị cho học sinh những kiến thức về lí thuyết văn học Tuy

nhiên, do chưa nhận thức đúng đắn về vai trò của kiến thức LLVH cũng nhưchưa có những nghiên cứu thấu đáo về nội dung kiến thức LLVH cần đưa vàochương trình nên phần LLVH còn nhiều bất cập Các khái niệm được đề cậpđến phần lớn nằm trong phạm vi bản chất xã hội của văn học, chưa quan tâmđến những vấn đề thuộc đặc trưng của văn học.

2.1.2 Từ 1990 đến nay

Năm 1980 nước ta bắt đầu thực hiện cải cách giáo dục từ cấp tiểu họcđến cấp PTTH Từ năm 1985, Bộ giáo dục và đào tạo đã biên soạn chươngtrình môn văn cải cách giáo dục nhưng chỉ thực sự được tiến hành vào năm

1990 Trong các bộ sách giáo khoa của chương trình cải cách giáo dục, nộidung lí luận văn học đã có những thay đổi lớn Có thể nhận thấy những thayđổi này từ mục tiêu của môn văn PTTH năm 1990 “cung cấp cho học sinhnhững tri thức được hệ thống hóa tương đối chặt chẽ về lí thuyết văn học, vàlịch sử văn học; bồi dưỡng sâu sắc hơn cho HS quan điểm thẩm mĩ và nhâncách xã hội chủ nghĩa” [43, 111], “những tri thức nói trên tạo cho học sinh khi

ra trường một vốn học vấn phổ thông tương đối chắc về văn học để có thể ứngdụng trong đời sống, tiếp tục tự học thêm lâu dài hay có dư sức học lên bậcđại học” [43, 111] Như vậy, tầm quan trọng của kiến thức LLVH và việc dạyLLVH đã được các nhà biên soạn sách giáo khoa ý thức một cách sâu sắc.LLVH được dạy dưới hai hình thức: dạy trực tiếp trong giờ dành riêng chomôn học này (mỗi lớp 4 tiết) và dạy kết hợp trong các bài khái quát lịch sửvăn học, các bài về tác giả, tác phẩm văn chương có ghi trong chương trình.Đến năm 2000, chương trình môn Văn cải cách giáo dục được bộ GD&ĐTchỉnh lí, nhưng về cơ bản không thay đổi nhiều Nội dung LLVH được dạytrong giờ dành riêng cho môn học ở mỗi lớp như sau:

- Ở lớp 10, học sinh được học khái niệm “Văn học là gì”

- Lớp 11 chương trình LLVH gồm hai bài: “Tác phẩm văn học” và

“Loại thể tác phẩm văn học”, cung cấp cho học sinh khái niệm TPVH với đềtài, chủ đề, tư tưởng, kết cấu tác phẩm và các khái niệm sơ lược về các thểvăn trữ tình, kịch, tự sự

- Chương trình LLVH lớp 12 gồm 2 bài: “Sự phát triển của lịch sử vănhọc” và “Các giá trị văn học và tiếp nhận văn học”

Nhìn chung, từ năm 1990 trở đi, việc dạy LLVH ở trường THPT đã cónhững chuyển biến rõ nét Chương trình đã phản ánh những thành quả nghiêncứu mới nhất của ngành LLVH Từ việc chỉ dạy những khái niệm chủ yếumang bản chất xã hội của văn học, SGK cải cách giáo dục đã chú trọng đếnnhững đặc trưng của văn học với những khái niệm cụ thể, thiết thực

Tiếp tục đổi mới chương trình cải cách giáo dục, nội dung LLVH đượcđưa vào chương trình Ngữ văn hiện hành cũng có nhiều thay đổi theo hướnghiện đại, thiết thực hơn Các bài dạy LLVH ở THPT được phân bố như sau:

- Ở lớp 10, học sinh được học hai bài: “Văn bản văn học”, “Nội dung

và hình thức của văn bản văn học”.

- Nội dung LLVH được dạy ở lớp 11 gồm các bài: “Một số thể loại vănhọc: thơ, truyện” , “Một số thể loại văn học: kịch, nghị luận”

- Phần LLVH ở lớp 12 gồm 2 bài: “Giá trị văn học và tiếp nhận vănhọc”, “Quá trình văn học và phong cách văn học”

So sánh phần LLVH ở chương trình Ngữ văn hiện hành với chươngtrình cải cách giáo dục, có thể thấy các tri thức LLVH được đưa vào chươngtrình hiện nay là những kiến thức LLVH cơ bản, hiện đại, thiết thực, thực sự

là những công cụ để HS học tốt môn Ngữ văn Đặc biệt, ngay ở chương trìnhNgữ văn lớp 10, một thành tựu mới của LLVH đã được đưa vào giảng dạy, đó

là khái niệm VBVH Cùng với đó, các khái niệm nội dung và hình thức củaVBVH, mối quan hệ giữa nội dung và hình thức cũng được ưu tiên giảng dạy

cho học sinh ngay từ đầu cấp học Điều đó đã cho thấy kiến thức lí luận vềVBVH có vị trí quan trọng trong hệ thống khái niệm LLVH cần hình thànhcho học sinh, là những kiến thức công cụ quan trọng giúp học sinh đọc hiểucác VBVH.

2.2 Các công trình nghiên cứu việc dạy học LLVH ở THPT

Trước năm 1990, nội dung LLVH được đưa vào chương trình cònnhiều bất cập, chưa được những người làm chương trình quan tâm đúng mức.Cuốn sách “Con đường nâng cao hiệu quả dạy văn” của giáo sư Phan TrọngLuận xuất bản năm 1978 là một công trình nghiên cứu đáng chú ý đã đặt ravấn đề “phải xác định lại quan điểm, nội dung cũng như những nguyên tắc cơbản của việc giảng dạy bộ môn lí luận văn học trong nhà trường cách mạng”[21,184] Trong tác phẩm này, tác giả đã chỉ rõ tầm quan trọng của việc dạyLLVH ở PTTH, coi đó là “con đường nâng cao hiệu quả dạy văn” Theo tácgiả, kiến thức LLVH chính là những kiến thức “siêu kiến thức”, “kiến thứccông cụ” giúp học sinh “có bản lĩnh và khả năng tự vận dụng kiến thức vàoviệc học văn hay tập làm văn” [21, 181] Cũng trong cuốn sách này, tác giảchỉ ra một số nguyên tắc giảng dạy LLVH cho học sinh ở trường phổ thông:

“thông qua quá trình giảng văn, văn học sử và tập làm văn để hình thành cáckhái niệm LLVH” [21, 188]; “biến nhận thức về khái niệm thành kĩ năng thựchành trong mọi hoạt động nội khóa, ngoại khóa của học sinh” [21, 190]; “hìnhthành khái niệm LLVH cho học sinh cấp III một cách liên tục từ thấp đếncao” [21, 191], “dựa vào cái cũ để truyền thụ cái mới, lấy cái mới soi sáng cái

cũ là một nguyên tắc giảng dạy linh hoạt và biện chứng cần áp dụng rộng rãitrong việc giảng dạy tất cả các bộ môn và LLVH” [21,194]

Sau cuốn “Con đường nâng cao hiệu quả dạy văn” của GS Phan TrọngLuận, cuốn sách “Phương pháp luận dạy học văn” do Z.IA Rez (chủ biên)được Phan Thiều dịch sang tiếng Việt năm 1983 đã gây được nhiều chú ý và

trở thành cuốn “cẩm nang” giá trị đối với người dạy văn Cuốn sách của Z.I.A

đã giúp cho sinh viên ngành sư phạm và giáo viên Ngữ văn đứng lớp nhậnthức được ý nghĩa của việc trang bị kiến thức LLVH cho học sinh Theo Rez,việc cảm thụ tác phẩm văn chương trong nhà trường “sẽ thuận lợi nếu nhưnắm được các khái niệm quan trọng nhất của LLVH, những khái niệm nàycần thiết trước hết để hướng dẫn đi vào chiều sâu của văn bản nghệ thuật.Ngoài ra, tìm hiểu các nguyên lí LLVH sẽ kích thích tinh thần ham hiểu biết,hứng thú đối với khoa học, tạo điều kiện hình thành một thái độ khoa học đốivới các hiện tượng nghệ thuật, hình thành quan điểm và niềm tin thẩm mĩ”[34, 15] Như vậy, theo quan điểm của Rez khái niệm LLVH chính là nhữngcông cụ nhận thức giúp học sinh hiểu và cảm nhận đầy đủ hơn thế giới nghệthuật, phân tích sâu sắc hơn các hình tượng nghệ thuật Cũng trong tác phẩmnày, ở phần bốn Rez cũng xét đến các vấn đề hình thành khái niệm LLVH –vấn đề phương pháp dạy học LLVH Tuy nhiên, điều đáng tiếc là bản dịchcủa tác giả Phan Thiều lại không dịch nội dung phần này

Tiếp đó, trong cuốn sách “Phương pháp dạy học văn” (tập 2) do GS.Phan Trọng Luận chủ biên, ngoài phần xác định vị trí của LLVH và cácnguyên tắc dạy học LLVH ở phổ thông như đã trình bày trong cuốn “Conđường nâng cao hiệu quả dạy văn”, tác giả đã đề xuất các phương pháp hìnhthành khái niệm LLVH cho học sinh THPT Đây là tín hiệu đáng mừng chothấy việc dạy học LLVH ở phổ thông ở nước ta đã được các nhà nghiên cứuPPDH văn quan tâm thực sự Trong công trình khoa học này, giáo sư PhanTrọng Luận đã đưa ra các phương pháp chủ yếu để dạy học LLVH là thôngtin trực tiếp khái niệm, phương pháp phân tích mẫu, dạy LLVH thông qua cácbài văn

Khi đi tìm hiểu lịch sử vấn đề nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy, ngoài

ba công trình trên còn có không ít các nhà nghiên cứu thực sự quan tâm và

trăn trở về vấn đề dạy học LLVH ở nhà trường phổ thông Có thể kể đến một

số bài viết được đăng trên các báo và tạp chí như sau:

- Dạy và học lí luận văn chương ở trường phổ thông – Cao Đức Tiến –TCVH – số 5/1986

- LLVH với chất lượng nghiên cứu và giảng dạy văn học – Phan Trọng

Luận – TCVH số 1/1987

- Nên chăng dạy LLVH như là văn học – GS Phương Lựu – NCGD –

số 8/1990

- Về lí luận văn học ở THPT – Lê Bá Hán – Tạp chí văn học số 3/1991

- LLVH với học sinh phổ thông – Cao Đức Tiến – Báo NCGD số 5 / 1994

- Về việc nâng cao hiệu quả dạy học LLVH ở PTTH – Nguyễn HuyBắc, NCGD số 8/1997

- Về nội dung và biện pháp dạy học phần LLVH cho học sinh PTTH –Cao Xuân Ích – Tạp chí Nghiêu cứu giáo dục, số 8

- Công năng của LLVH với việc đọc hiểu tác phẩm văn học – NguyễnVăn Tùng – Tạp chí văn học và tuổi trẻ, 2011

Qua việc tìm hiểu các bài viết trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả

đã bày tỏ quan điểm của mình về việc dạy học LLVH ở ba phương diện cơbản sau:

Thứ nhất là về vai trò của kiến thức LLVH trong dạy học văn ở nhàtrường phổ thông Các nhà khoa học đều thống nhất về vị trí và tầm quantrọng của việc dạy LLVH trong nhà trường phổ thông và nói như Giáo sưPhan Trọng Luận đó là “con đường nâng cao hiệu quả dạy văn” Trong bài

“Dạy và học lí luận văn chương ở trường phổ thông”, tác giả Cao Đức Tiến

đã khẳng định “Lí luận văn chương có một vị trí quan trọng đặc biệt trong quátrình dạy và học văn ở trường phổ thông”, “nó giữ một vai trò then chốt trongviệc nhận thức tác phẩm, nó chỉ rõ con đường đi vào tác phẩm, lĩnh hội và

bình giá tác phẩm” Quan điểm này một lần nữa được tác giả khẳng địnhtrong bài báo “Lí luận văn học với học sinh trung học phổ thông” Cùng quanđiểm với nhà nghiên cứu Cao Đức Tiến, tác giả Lê Bá Hán cho rằng “chúng

ta cần thiết phải dạy và phải phấn đấu để dạy tốt hơn nữa LLVH ở phổ thông”

vì “trong cấu trúc của hệ thống tri thức văn học của học sinh những tri thức líluận giữ vai trò cơ sở”, đồng thời là những công cụ “để tạo thành năng lựcvăn học nói chung của học sinh”

Thứ hai, trong các bài viết trên, nhiều tác giả đã đề xuất các nguyên tắc,yêu cầu để dạy học LLVH ở trường phổ thông Trong bài “Dạy và học LLVH

ở trường phổ thông”, tác giả Cao Đức Tiến đã đưa ra ba nguyên tắc hìnhthành khái niệm LLVH: “đồng thời với việc hình thành khái niệm LLVH trựctiếp là phân tích các tác phẩm văn chương cụ thể; việc hình thành khái niệmLLVH đều phải dựa trên các tri thức học sinh đã tích lũy được từ các lớptrước và dựa trên cả những tri thức mới”; “để xây dựng tốt các khái niệmLLVH cho học sinh cần vận dụng linh hoạt các biện pháp có hiệu quả, tíchcực” Tác giả Nguyễn Duy Bắc trong bài “Về việc nâng cao hiệu quả dạy họcLLVH ở PTTH” cũng đã đưa ra ba nguyên tắc dạy học LLVH: “việc dạyLLVH chủ yếu phải kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, gắn lí luận với các

ví dụ được phân tích khoa học”; “dạy LLVH phải được tiến hành thông quaviệc dạy học các phân môn khác như lịch sử văn học, phân tích văn học, tậplàm văn”; “đa dạng, linh hoạt, sinh động trong các phương pháp dạy học văn

để dạy tốt LLVH” Có thể nói những nguyên tắc được đưa ra trong các bàiviết trên là những gợi ý hết sức thiết thực và có ý nghĩa đối với GV khi tổchức dạy học các bài LLVH ở phổ thông

Vấn đề thứ ba được đề cập đến trong các bài báo viết về việc dạy họcLLVH ở trường phổ thông là biện pháp, phương pháp dạy học LLVH Tại hộithảo “Đổi mới phương pháp dạy – học văn” của trường Đại học sư phạm

thuộc Đại học quốc gia Hà Nội, tổ chức vào tháng 4 năm 1990, Giáo sư PhanTrọng Luận đã nêu ra một quan niệm mới về phương pháp dạy học LLVHcho học sinh PTTH: “dạy LLVH như là văn học” Theo giáo sư, nên lấynhững bài văn có giá trị của các nhà văn nói về văn để phân tích, từ đó hìnhthành khái niệm LLVH cho học sinh Trong bài “Về lí luận văn học ở phổthông trung học”, tác giả Lê Bá Hán cũng cho rằng “thiết nghĩ việc khai thácnhững ý kiến của cha ông ta bàn về văn học là một việc làm hết sức quantâm”, “chúng ta đều biết, có thể tìm thấy nhiều luận điểm sâu sắc được diễnđạt rất hay của ông cha ta trên nhiều vấn đề lí luận” Rõ ràng, dạy LLVH như

là văn học sẽ làm tăng cường chất văn chương cho giờ dạy LLVH, có khảnăng nhất định trong việc khắc họa một số khái niệm LLVH Tuy nhiên, nếudạy LLVH chỉ đơn thuần qua những bài “văn lí luận” thì khái niệm LLVHkhó có thể được cung cấp đầy đủ và hệ thống Nhưng nếu biết kết hợp sửdụng linh hoạt phương pháp này với các phương pháp dạy học LLVH khác sẽkhắc phục được hạn chế của giờ dạy LLVH, từ đó tạo được hứng thú học tậpđối với HS

Ngoài các công trình nghiên cứu trên, trong những năm qua cũng đã cómột số luận văn thạc sĩ của trường Đai học sư phạm Hà Nội nghiên cứu vềvấn đề dạy học LLVH cho học sinh phổ thông Năm 1997, luận văn thuộcchuyên ngành LLVH của tác giả Lê Như Bình với đề tài “Nội dung vàphương pháp dạy LLVH ở trường phổ thông trung học” đã xác định các nộidung LLVH trong chương trình Ngữ văn THPT, đồng thời đưa ra hai phươngpháp dạy học LLVH là đi từ cụ thể đến trừu tượng và đi từ cái chung đến cáiriêng Hai phương pháp mà luận văn đưa ra đã được nhiều nhà nghiên cứuPPDH lí luận văn học đề cập đến Tiếp đó, cuốn luận văn thạc sĩ hoàn thànhnăm 1999 của tác giả Nguyễn Xuân Lập đã đề cập đến việc “Hình thành kháiniệm LLVH nhằm phát triển năng lực cảm thụ tác phẩm văn chương cho học

sinh các lớp chuyên văn ở trường phổ thông trung học chuyên” Trong đề tàinghiên cứu của mình, tác giả khẳng định việc cung cấp trực tiếp các kháiniệm LLVH là hình thức quan trọng để khắc sâu các khái niệm LLVH chohọc sinh các lớp chuyên văn và đề ra quy trình sư phạm hợp lí, khoa học đểdạy học trực tiếp khái niệm LLVH Các biện pháp này rất đáng được GVtham khảo khi dạy các bài LLVH trong chương trình THPT Tuy nhiên, luậnvăn lại hướng đến đối tượng học sinh chuyên văn, đối tượng HS có “năngkhiếu” và “năng lực” ngữ văn vượt trội Vì vậy, khó có thể áp dụng những đềxuất này vào dạy học LLVH cho học sinh ban cơ bản Cũng như vậy, cuốnluận văn của thạc sĩ Phạm Thu Hiền năm 2001 đi sâu nghiên cứu vấn đề dạyhọc LLVH cho đối tượng học sinh THCS với đề tài “Hình thành khái niệmLLVH trong việc dạy học văn bản nghệ thuật ngôn từ ở trường trung học cơsở” Cùng với đó, luận văn “Hướng dẫn học sinh lớp 11 vận dụng LLVH vàobài làm văn” của tác giả Vũ Hồng Thắm cũng đề cập đến việc dạy học LLVHcho một đối tượng cụ thể là HS lớp 11 Năm 2006, với đề tài “Hình thànhkhái niệm văn bản văn học cho học sinh THPT”, tác giả Phạm Thu Hiền đã đềxuất các biện pháp hình thành khái niệm VBVH qua bốn con đường: qua bàiLLVH; qua cái giờ học VBVH cụ thể; thông qua giờ học tiếng Việt; qua hệthống bài tập

Nhìn lại lịch sử nghiên cứu phương pháp dạy học LLVH ở trường phổthông, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở những địnhhướng có tính nguyên tắc và gợi ý phương pháp dạy học LLVH cho học sinhTHPT nói chung Các phương pháp được các nhà nghiên cứu đưa ra thực sự

có ý nghĩa đối với việc dạy học các bài LLVH nhưng thực tế người giáo viênđứng lớp vẫn còn lúng túng khi vận dụng các phương pháp này và ngay cả khivận dụng thì hiệu quả vẫn chưa cao Vì thế, rất cần những công trình nghiêncứu cách thức tổ chức và phương pháp, biện pháp dạy học một bài LLVH cụ

thể trong chương trình Điểm lại lịch sử vấn đề, chúng tôi nhận thấy chưa cócông trình khoa học nào đi sâu vào nghiên cứu phương pháp, biện pháp dạyhọc một bài LLVH cụ thể trong chương trình Vì vậy, trên cơ sở kế thừa vàphát huy những thành tựu nghiên cứu phương pháp dạy học LLVH, chúng tôi

chọn đề tài Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung và hình thức

của VBVH” ở lớp 10 với hi vọng đóng góp một phần nhỏ vào công việc đổi

mới phương pháp dạy học LLVH ở THPT

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi hướng đến mục đích nâng cao hiệuquả dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10 theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, qua đó góp phần pháttriển năng lực Ngữ văn cho học sinh THPT

4 Đối tượng nghiên cứu

- Các khái niệm VBVH, nội dung và hình thức của VBVH, mối quan

hệ giữa nội dung và hình thức của VBVH trong chương trình Ngữ văn THPT

- Các phương pháp, biện pháp dạy học bài “Nội dung và hình thức củaVBVH” cho HS lớp 10 theo hướng phát huy tính tích cực của HS

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các biện pháp dạy học bài “Nội dung và hình thứccủa VBVH” ở lớp 10 một cách hợp lí và khoa học, phát huy được tính tíchcực của HS sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học LLVH ở THPT, từ đónâng cao hiệu quả dạy học LLVH trong nhà trường phổ thông

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những tiền đề lí luận và khảo sát thực tiễn dạy học bài

“Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10

- Xác định các nguyên tắc dạy học bài lí thuyết văn học để dạy học bài

“Nội dung và hình thức của VBVH”

- Đề xuất các biện pháp thích hợp để dạy học bài “Nội dung và hình

thức của VBVH” trong chương trình Ngữ văn lớp 10

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả và xác định tính khả thicủa các biện pháp đề ra

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng khi nghiên cứuphương diện lí luận của đề tài Phương pháp này được thực hiện qua các bướcphân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các vấn đề trong các công trình nghiêncứu về dạy học LLVH ở THPT nhằm xác lập cơ sở khoa học cho việc đề xuấtcác biện nâng cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ởlớp 10

- Phương pháp điều tra, khảo sát: sử dụng điều tra, khảo sát thực tiễnthông qua các phiếu câu hỏi, phỏng vấn GV và HS

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: phương pháp này được chúngtôi sử dụng sau khi thu thập phiếu điều tra học tập của học sinh trong giaiđoạn khảo sát thực tiễn và thực nghiệm sư phạm của đề tài

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm vàđối chứng trên một số trường THPT khác nhau Sau đó, thống kê kết quả thựcnghiệm giữa các lớp cùng trường và kết quả tổng hợp chung Từ đó, đánh giáthành công và những điều cần tiếp tục hoàn thiện

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đề xuất các biện phápnâng cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10

Chương 2: Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung

và hình thức của văn bản văn học” ở lớp 10

Chương 3: Thực nghiệm

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC BÀI

“NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA VBVH” Ở LỚP 10

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 LLVH và vấn đề dạy học LLVH ở THPT

1.1.1.1 Đặc trưng về kiến thức của bài LLVH ở THPT

a Tri thức LLVH - tri thức lý thuyết về văn học.

LLVH là một bộ phận của khoa nghiên cứu văn học, là lí luận khoa học

về văn học, lấy các hiện tượng văn học như văn bản, tác phẩm, thể loại, nhàvăn, quá trình sáng tác, sự tiếp nhận, quá trình phát triển của văn học… làmđối tượng nghiên cứu Như vậy, đối tượng nghiên cứu của LLVH là “các hiệntượng văn học cụ thể để rút ra các khái niệm phổ biến về bản chất, tính chất,quy luật của văn học Chính vì vậy, nội dung của LLVH là các khái niệm vàphạm trù về văn học” [35, 10] Tuy nhiên, đối tượng của LLVH không phải làmột vài tác phẩm, tác giả cụ thể mà là toàn bộ văn học như một lĩnh vực nghệthuật, một hình thái ý thức xã hội LLVH tất nhiên không thể không phân tíchmột số tác phẩm, tác giả cụ thể, nhưng nó nghiên cứu các hiện tượng đó như

là những ví dụ

Trong chương trình Ngữ văn ở THPT, LLVH được dạy bằng hai conđường: thông qua các giờ đọc hiểu văn bản và qua các bài dạy trực tiếpLLVH Các bài LLVH trong chương trình Ngữ văn THPT là bài lí thuyết văn

học, tức là các bài học chủ yếu cung cấp cho học sinh các kiến thức lí thuyết

về văn học bao gồm các khái niệm, các nguyên lý, quy luật văn học… So vớicác kiến thức văn học khác, kiến thức LLVH là những kiến thức mang tínhtrừu tượng và khái quát cao vì kiến thức LLVH vốn là những khái niệm tổnghợp, có tính chất khái quát rút ra từ việc nghiên cứu bản chất nội dung vàsáng tác văn học từ cổ đến kim Do đó, dạy học LLVH ở nhà trường phổthông đòi hỏi phải tổ chức quá trình nhận thức của học sinh phù hợp đặc điểmkhái quát và trừu tượng của tri thức

Bộ môn LLVH được dạy ở cả THPT và ở bậc đại học Tuy nhiên, việcdạy học LLVH ở THPT cũng có những đặc điểm riêng khác biệt so vớichương trình LLVH ở bậc đại học Kiến thức LLVH ở phổ thông là nhữngkiến thức cơ bản, sơ giản nhất Mặt khác, mục đích chủ yếu của dạy họcLLVH ở THPT không phải để phát triển tư duy lí luận mà nhằm cung cấp chohọc sinh những công cụ để giải mã văn bản văn chương Do đó, để tổ chứcquá trình dạy học LLVH ở THPT người giáo viên phải nắm được đặc điểmnày để không quá say sưa chú trọng đến độ rộng, độ sâu của chương trình màquên đi rèn luyện cho HS khả năng ứng dụng lí luận vào đọc hiểu văn bảnnhằm phát triển năng lực văn học cho HS

b Tri thức LLVH – kiến thức công cụ để giải mã VBVH

Mỗi khái niệm LLVH chứa đựng những hiểu biết về bản chất, đặctrưng, qui luật của văn học Vì vậy, việc nắm vững khái niệm LLVH giúp HS

có thể hiểu được bản chất của văn học, từ đó có thể tự mình chiếm lĩnh giá trịnghệ thuật của tác phẩm văn học cụ thể Việc trang bị cho HS các khái niệmLLVH cơ bản nhất sẽ giúp các em tiến hành quá trình đọc hiểu VBVH cụ thể

để đạt được hiệu quả học tập cao nhất, đi từ “đọc” đến “hiểu” văn bản theođúng nghĩa Chẳng hạn, khi nắm được khái niệm VBVH, HS sẽ có khả năngnhận diện, phân biệt được VBVH với các loại văn bản khác, phân biệt VBVH

và tác phẩm văn học Nắm được cấu trúc của VBVH, HS sẽ định hướng đượccách tiếp cận VBVH theo đúng quy luật sáng tạo của nó Nắm được các kháiniệm thuộc về nội dung của VBVH như đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứngnghệ thuật sẽ giúp HS biết phát hiện và tổng hợp các yếu tố đó để nắm được ýnghĩa của VBVH

Như vậy, kiến thức LLVH vừa là mục đích của việc dạy học, vừa làcông cụ để chiếm lĩnh tri thức văn học nói chung Việc hình thành khái niệmLLVH sẽ giúp HS có được những kiến thức cơ bản phục vụ quá trình đọchiểu VBVH, phục vụ cho nhiệm vụ hàng đầu của môn Ngữ văn là rèn luyệncho HS năng lực đọc hiểu VBVH Những tri thức LLVH được trang bị trongnhà trường sẽ giúp cho sự cảm nhận văn chương của HS vượt ra ngoài sự chậthẹp của sự nhận thức mang đầy tính cảm tính, áp đặt để tự mình có thể cắtnghĩa, giải mã VBVH, ngay cả đối với các VBVH chưa học Mặt khác, nhữnghiểu biết về LLVH sẽ giúp HS có bản lĩnh, có thể tự giải đáp cho mình trướcnhững hiện tượng xô bồ, phức tạp trong đời sống văn học cộng đồng hiện nay

Tóm lại, theo quan điểm về kiến thức của thời đại ngày nay, LLVH làkiến thức công cụ, kiến thức siêu kiến thức Nắm được đặc điểm này của kiếnthức LLVH, khi dạy học các bài LLVH ở trường phổ thông phải gắn việc dạyLLVH với việc rèn luyện đọc hiểu VBVH

1.1.1.2 Nguyên tắc dạy học LLVH và phương pháp hình thành khái niệm LLVH cho HS THPT

a Nguyên tắc dạy học LLVH cho học sinh THPT

Trong quá trình dạy học, mọi phương pháp, cách thức tổ chức dạy họcphải được xây dựng trên các nguyên tắc khoa học cụ thể Các nguyên tắc dạyhọc có vai trò là hệ thống xác định những yêu cầu cơ bản có tính chất xuấtphát để chỉ đạo việc xác định nội dung, phương pháp, cách thức tổ chức dạyhọc phù hợp với mục đích giáo dục, nhiệm vụ dạy học Nguyên tắc dạy học

không phải được tạo ra một cách tùy tiện mà được rút ra từ bản chất của quátrình dạy học Đối với việc dạy học LLVH ở trường THPT, Cuốn giáo trình

Phương pháp dạy học văn, tập 2 (Phan Trọng Luận chủ biên) của Đại học sư

phạm Hà Nội đã hướng dẫn 3 nguyên tắc dạy học LLVH như sau:

Thứ nhất, phương pháp dạy lí thuyết văn học vẫn là chủ yếu thông quatác giả, tác phẩm, thông qua lịch sử văn học mà cung cấp những khái niệm cơbản Có thể coi đây là một vấn đề thuộc nguyên tắc giảng dạy các bộ mônkhoa học trừu tượng, được đề ra trên cơ sở sự phù hợp quy luật nhận thức,trình độ tâm lí, nhận thức của HS với bản chất và nội dung của LLVH Kiếnthức LLVH vốn là những khái niệm tổng hợp, có tính chất khái quát, rút ra từviệc nghiên cứu bản chất nội dung và hình thức của các sáng tác văn học từ cổđến kim Việc giảng dạy LLVH ở bất kì cấp nào cũng không thể tách rời đượcviệc nghiên cứu phân tích sáng tác cụ thể Vì vậy, gắn liền việc học tập cáckhái niệm LLVH với việc nghiên cứu các sáng tác và sự kiện văn học là mộtnguyên tắc quan trọng ở bất kì cấp học nào Tất nhiên, nguyên tắc này cầnđược thực hiện tùy thuộc trình độ và khả năng tư duy của HS Đối với HSTHPT, việc hình thành khái niệm LLVH cho HS cần được xuất phát từ việchọc cụ thể các bài văn, bài thơ, tác phẩm, tác giả, sự kiện văn học…

Thứ hai, khái niệm LLVH chỉ được hình thành, khắc họa, củng cố qua

hệ thống bài tập ứng dụng trong hoạt động nội khóa và ngoại khóa Nắm vữngkhái niệm là một yêu cầu quan trọng trong giảng dạy văn học cũng nhưLLVH đối với mỗi học sinh THPT Nắm vững bao nhiêu khái niệm là hiểuđược ngần ấy bản chất của sự việc Song không thể đạt được kết quả dạy họcLLVH như mong muốn chỉ trong một vài tiết dạy LLVH ít ỏi Do hạn chế vềmặt thời gian dạy học nên các khái niệm LLVH đã được hình thành trong cácgiờ dạy LLVH cần được củng cố qua các bài tập ứng dụng trong hoạt độngnội khóa và ngoại khóa Thông qua các bài học về lịch sử văn học, các bài

đọc hiểu VBVH, qua các bài văn định kì hàng tháng, các hoạt động ngoạikhóa như những buổi sinh hoạt văn thơ, sáng tác báo tường… những tri thứcLLVH mà HS đã được học sẽ được củng cố, khắc họa đào sâu Trong nhữnghoạt động ứng dụng đó, những khái niệm vốn trừu tượng sẽ trở nên sống động

và cụ thể trước học sinh

Thứ ba, tận dụng vốn hiểu biết văn học của HS làm cơ sở cho việc hìnhthành khái niệm LLVH Khi lên đến bậc THPT, mỗi học sinh đã được trang bịrất nhiều kiến thức văn học từ các lớp dưới Đó là chưa kể đến những kiếnthức mà các em đã tích lũy được từ những say mê, ham thích đối với các tácphẩm văn chương bên ngoài nhà trường Do đó có thể khẳng định, đối với họcsinh lớp 10, vốn liếng văn học mà các em tích lũy được có thể là nguồn dữliệu đầy đủ cho việc học tập LLVH Vấn đề là giáo viên cần có một cái nhìnrộng mở về chương trình những năm trước, biết khơi dậy, đánh thức nhữngvốn kiến thức tiềm ẩn của các em, huy động nó vào việc hình thành khái niệmLLVH cho HS

Ba nguyên tắc dạy học trên cho thấy, việc dạy học LLVH cho HSTHPT cần được tiến hành đồng bộ, có hệ thống, kết hợp lý luận và thực tiễn,đặc biệt chú trọng hoạt động ứng dụng vào đọc hiểu VBVH Các nguyên tắctrên là những căn cứ khoa học đòi hỏi phải được quán triệt trong dạy họcLLVH, nhằm đem lại hiệu quả dạy học cao nhất

b Phương pháp hình thành khái niệm LLVH cho HS THPT

Sự tồn tại và phát triển của khoa học phương pháp dạy học là quy luậttất yếu trong tiến trình, đổi mới, phát triển giáo dục, đào tạo Trong giáo dụchiện đại ngày nay, vai trò của PPDH đã được nhìn một cách đúng đắn Với ýnghĩa là là cách thức, con đường tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội tri thức,PPDH là nhân tố quan trọng góp phần tạo nên hiệu quả, chất lượng của quá

trình dạy học Cũng trong cuốn giáo trình Phương pháp dạy học văn (tập 2)

của trường Đại học sư phạm Hà Nội, GS Phan Trọng Luận đã đưa ra một sốphương pháp hình thành khái niệm LLVH cho học sinh THPT như sau:

Thứ nhất là phương pháp thông tin trực tiếp khái niệm Đây được coi làmột phương pháp quan trọng trong dạy học LLVH, phù hợp với bản thân bộmôn LLVH, vừa đáp ứng được yêu cầu, khả năng phát triển tư duy trừu tượngkhái quát cho học sinh THPT Phương pháp thông tin trực tiếp khái niệmLLVH còn có cơ sở vững chắc từ vốn văn học phong phú của HS làm cơ sở

dữ liệu cho việc hình thành khái niệm Tuy nhiên, điều cần lưu ý khi sử dụngphương pháp này là tránh khuynh hướng thiên về lối dạy lí thuyết suông.Khái niệm chỉ thực sự được hình thành trên cơ sở phân tích, tổng hợp các tưliệu văn học cụ thể về tác phẩm, tác giả, về các hiện tượng văn học…

Thứ hai là phương pháp phân tích mẫu để hình thành khái niệm.Phương pháp phân tích mẫu thường được dùng nhiều ở phổ thông cơ sở Từmột bài văn, bài thơ cụ thể, giáo viên giúp HS đi đến một kết luận có tính chấtkhái quát về văn học Với phương pháp này, việc hình thành khái niệm trừutượng gắn liền với tư liệu cụ thể nên học sinh dễ hiểu hơn nhưng với học sinhphổ thông, phương pháp này cũng có những hạn chế nhất định Tính chặt chẽ,tính hệ thống của các khái niệm nhất định không được đi sâu Nhiều kháiniệm trở thành quá đơn giản, bị sơ lược hóa

Thứ ba là phương pháp dạy LLVH thông qua những bài văn viết vềvăn Việc phân tích những bài văn hay có giá trị của các nhà văn nói về văn

để hình thành những kiến thức LLVH sẽ làm cho giờ học trở nên hứng thú,hấp dẫn, bớt khô khan Không những thế, những bài văn do các nhà văn lớnviết ra không chỉ có giá trị văn chương mà còn có giá trị lí luận Vì thế, nhữngtri thức LLVH chứa đựng trong đó sẽ được người đọc vừa hiểu, vừa cảm mộtcách sâu sắc

Những phương pháp dạy học LLVH được xác định trong cuốn giáotrình “Phương pháp dạy học văn” (tập 2), là những phương pháp được xâydựng phù hợp với đặc điểm đối tượng học sinh THPT, đặc điểm của tri thứcLLVH Dạy học LLVH ở THPT cần căn cứ vào các PPDH đó để xác định cácbiện pháp dạy học cụ thể Tuy nhiên, mỗi phương pháp đều có tính chất tươngđối của nó, tài năng của người GV là biết lựa chọn lựa chọn phương pháp tối

ưu, vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học một cách linh hoạt trongtừng đơn vị bài học, từng đối tượng dạy học

1.1.2 Quá trình dạy học và vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở THPT

1.1.2.1 Quá trình dạy học ở nhà trường phổ thông

Quá trình dạy học gồm hai hoạt động có quan hệ thống nhất hữu cơ:hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh Dạy và học là haihoạt động tác động và phối hợp với nhau, nếu thiếu một trong hai hoạt động

đó thì quá trình dạy học không diễn ra Quá trình dạy và học liên hệ mật thiếtvới nhau, diễn ra đồng thời và phối hợp chặt chẽ, tạo nên sự cộng hưởng củahoạt động dạy và học từ đó tạo nên hiệu quả cho quá trình dạy học

Theo cơ chế dạy học cũ, “mối liên hệ giữa GV và HS là mối quan hệgiữa người giảng và người nghe, người truyền thụ với người tiếp nhận, ngườitrình bày và người ghi nhớ” [21, 53] Với quan niệm như vậy, HS là đối tượngtiếp thu kiến thức thụ động, được ví như chiếc bình để người thầy “rót” kiếnthức vào Trong khi đó, người GV là trung tâm của quá trình dạy học Thầy làngười chủ động hoàn toàn trong việc truyền thụ kiến thức Lời giảng của thầy

là “khuôn vàng, thước ngọc”, là chuẩn mực, chân lí, học sinh chỉ cần nghe,ghi nhớ Kết quả của lối dạy theo cơ chế ấy là đào tạo ra những con người thụđộng, thiếu sáng tạo, không có tư duy phản biện

Những hạn chế của cơ chế dạy học cũ đã đặt ra cho Lí luận dạy học yêucầu phải xác định đúng mối liên hệ giữa hai hoạt động dạy và học, vai trò của

GV và HS trong quá trình dạy học Trong cơ chế dạy học hiện đại, học sinh làchủ thể của hoạt động học, GV là chủ thể của hoạt động dạy Hoạt động dạycủa người giáo viên là hoạt động tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức củahọc sinh, giúp HS tìm tòi, khám phá tri thức, qua đó thực hiện có hiệu quảchức năng học của bản thân Hoạt động học của học sinh là hoạt động tíchcực, chủ động, tự giác, tự điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của bảnthân mình nhằm thu nhận, xử lí, biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thứccủa mình, qua đó người học thể hiện mình, biến đổi mình, tự làm phong phúnhững giá trị của mình

Như vậy có thể thấy, trong quan điểm dạy học hiện đại, dạy học là mộtquá trình thống nhất giữa hoạt động dạy của GV và HS, dưới sự lãnh đạo, tổchức, điều khiển của GV, người học tự giác, tích cực, chủ động, tự tổ chức,điều khiển hoạt động nhận thức, học tập của mình nhằm thực hiện mục đích

và nhiệm vụ dạy học Theo cơ chế dạy học cũ, dạy học là dạy kiến thức, còntheo quan điểm của dạy học hiện đại, dạy học là dạy cách học, trong đó:

để chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng Đối với việc dạy học LLVH, việc

xác định đúng bản chất của quá trình dạy học, vị trí của người GV và HStrong quá trình đó có ý nghĩa quan trọng góp phần làm thay đổi tư duy vàcách làm việc của cả người dạy và người học Việc giáo viên có vai trò quálớn trong quá trình học tập đã khiến năng lực sáng tạo và tư duy tích cực, chủđộng của HS ít nhiều bị ảnh hưởng Khối kiến thức hàn lâm được thuyết trìnhnhiều hơn là chủ động trải nghiệm và rút ra kết luận đã vô hình đẩy việc họcLLVH của học sinh vào thế bị động, học gì biết nấy Mặt khác, khác vớiVBVH, trong các văn bản LLVH kiến thức đã được trình bày cụ thể Do đó,nhiều giáo viên thường ngộ nhận rằng, quá trình dạy học là quá trình GVthông báo, giảng giải những gì SGK trình bày Trong khi đó, cơ chế dạy họchiện đại đã chỉ ra rằng trong quá trình dạy học, nhiệm vụ của giáo viên là phải

tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập Thầy giáo dạy chocác em chiếm lĩnh tri thức, ngay cả khi tri thức đó được trình bày ở dạng như

đã có sẵn, trong lời nói của thầy hoặc trong SGK Tri thức chỉ chiếm lĩnhđược khi mà học sinh có một hoạt động trí tuệ tích cực Do đó, dù tri thứcLLVH được trình bày ở dạng có sẵn trong SGK, nhưng việc dạy học “khôngđòi hỏi một sự ghi nhớ máy móc mà đòi hỏi phải hiểu được bản chất, quy luậtcủa các hiện tượng mình học, phải có khả năng chứng minh và vận dụng vàothực tiễn các luận điểm khoa học nhất định” [34, 48]

Xác định đúng đắn mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS sẽgiúp cho cơ chế dạy và học LLVH trên lớp đi đúng hướng, đạt được hiệu quảcao Việc xác định vai trò chủ thể nhận thức của HS trong quá trình dạy học làxác định rõ vai trò tích cực, chủ động của HS Điều này rất có ý nghĩa trongdạy học, vì theo GS Phan Trọng Luận, “việc phát huy vai trò chủ thể của HS

có thể nói là chìa khóa, là đầu mối quyết định hiệu quả và chất lượng conngười” [21, 51]

1.1.2.2 Về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở THPT

Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp (methodos) cónghĩa là con đường, cách thức để đạt tới mục đích nhất định Theo cách hiểunày thì phương pháp là cách thức tương tác giữa GV và HS trong quá trìnhdạy học nhằm đạt mục tiêu giáo dục Theo quan niệm trước đây, PPDH làcách thức hoạt động của GV để truyền thụ kiến thức, kĩ năng cho HS theomục tiêu giáo dục Quan niệm này dẫn đến chỗ đồng nhất PPDH với phươngpháp dạy của giáo viên Hiện nay, quan niệm về phương pháp dạy học có sựkhác biệt Có thể hiểu PPDH bao gồm cả phương pháp dạy và phương pháphọc Phương pháp dạy là cách thức GV trình bày tri thức, tổ chức và kiểm trahoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt được các nhiệm vụ dạyhọc Phương pháp học là cách thức tiếp thu, tự kiểm tra, tự đánh giá của họcsinh nhằm đạt được các nhiệm vụ học tập của bản thân

Quan điểm hiện đại về quá trình dạy học và phương pháp dạy học đãđặt yêu cầu phải thay đổi phương pháp dạy học cho phù hợp Luật giáo dục,Điều 24.2 đã ghi “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tíchcực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớphọc, từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn kĩ năng vận dụng kiếnthức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem đến tình cảm, đem lại niềmvui, hứng thú học tập cho HS” PPDH theo quan điểm hiện đại phải tích cựchóa được hoạt động học tập của HS, nhằm làm chuyển biến vị trí của ngườihọc từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thểtìm kiếm tri thức, nâng cao hiệu quả học tập Nói cách khác, đó là nhữngphương pháp dạy học tích cực

Tuy nhiên, người giáo viên dạy học cần có quan điểm đúng đắn vềphương pháp dạy học tích cực Bởi vì PPDH có phát huy được tính tích cựchọc tập của HS hay không còn phụ thuộc vào năng lực của người GV sử dụng

nó Chẳng hạn, như phương pháp thuyết giảng, nếu vào tay những GV giỏi,được sử dụng thích hợp như thuyết trình nêu vấn đề, thuyết trình đàm thoạithì khả năng phát huy vai trò chủ thể, tích cực của HS không phải là nhỏ Vìthế, theo Kharlamôp “không nên đặt đối lập những nguyên tắc dạy học cổđiển với những nguyên tắc lí luận dạy học gọi là mới Mỗi nhóm nguyên tắc

đó có một ý nghĩa bản chất, và nếu suy nghĩ sâu sắc hơn về từng hệ thốngnhững nguyên tắc đó thì sẽ thấy chúng đều nhấn mạnh từ những khía cạnhkhác nhau sự cần thiết phát huy tính tích cực của HS trong quá trình học tập

Vì thế, không thể coi những nguyên tắc dạy học cổ điển hình như đã lỗi thờicũng như không nên tưởng rằng chỉ dựa vào nguyên tắc lý luận dạy học

“mới” mới có thể giải quyết được mọi vấn đề và mọi khó khăn của dạyhọc”[13, 13]

Việc dạy học LLVH trong chương trình cũng cần được quan tâm nhấtđịnh để tìm ra những phương pháp, biện pháp thích hợp cho việc giảng dạytrong nhà trường Khi dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH”, người

GV cần có những biện pháp, phương pháp phù hợp để tích cực hóa hoạt độngnhận thức của HS, không thể chỉ dựa vào những PPDH cũ để dạy tri thứcLLVH một cách qua loa, đại khái

1.1.3 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi và khả năng nhận thức của học sinh THPT

Theo sự phân chia của các nhà tâm lí học lứa tuổi, học sinh THPT có

độ tuổi từ 15 tuổi đến 18 tuổi (còn gọi là thanh niên mới lớn và thanh niên họcsinh) So với học sinh trung học cơ sở, học sinh THPT có sự phát triển hơn vềmặt tâm lí, trí tuệ, tình cảm, đồng thời hoạt động học tập của học sinh THPTcũng đòi hỏi tính năng động, tự lực ở mức độ cao hơn

1.1.3.1 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh THPT

Học sinh THPT về cơ bản đạt được sự trưởng thành về mặt thể lựcđồng thời có sự phát triển cả về mặt tâm lí Ở lứa tuổi này, sự phát triển của ýthức là một đặc điểm nhân cách chủ yếu ở các em Các em hình thành ý thứcngày càng rõ nét về bản thân, về những người xung quanh và về cuộc sống

So với học sinh trung học cơ sở, học sinh THPT có thái độ ý thức đối với họctập ngày càng phát triển, hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghềnghiệp Tuổi thanh niên mới lớn cũng là tuổi quyết định hình thành thế giớiquan Chỉ số đầu tiên của việc hình thành thế giới quan là sự phát triển củahứng thú nhận thức đối với những vấn đề thuộc nguyên tắc chung nhất của vũtrụ, những quy luật phổ biến của tự nhiên, xã hội và của sự tồn tại xã hội loàingười Nhu cầu giao tiếp trong nhóm bạn là nhu cầu xuất hiện từ học sinh tiểuhọc cũng trở nên rõ nét nhất ở THPT Các em mong muốn tạo cho mình uytín trong nhóm bạn bè

Học sinh lớp 10 là độ tuổi có những diễn biến mang tính bước ngoặt rõrệt trong sự phát triển về mặt tâm lí Việc thay đổi môi trường học tập vớinhững đặc điểm khác biệt và sự mở rộng môi trường giao tiếp so với bậctrung học cơ sở khiến các em có nhu cầu khẳng định bản thân mình, nhu cầuđược thừa nhận trong học tập và giao tiếp Ở lứa tuổi này, những gì đòi hỏi sựsuy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo đều hấp dẫn đối với các em Học sinh THPT đặcbiệt hứng thú tìm tòi, nghiên cứu khoa học Vì vậy, những quy luật bản chất,những khái niệm trừu tượng của LLVH với tư cách là những tri thức khoa học

về văn học, lại là những công cụ khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn chương

có khả năng đáp ứng những nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu khoa học và thực sựhấp dẫn đối với lứa tuổi học sinh THPT

Học sinh THPT không chỉ có hứng thú, nhu cầu tìm hiểu các tri thứcLLVH mà còn có khả năng tự lực, chủ động, tích cực để khám phá ra bản chất

của các khái niệm và quy luật văn học Ở lứa tuổi này, những tri thức của mônhọc trong nhà trường không dễ dàng được các em thừa nhận Các em thườngnảy sinh trạng thái thắc mắc và có nhu cầu tìm hiểu một cách thấu đáo, triệt

để vấn đề Khả năng sáng tạo vốn tiềm ẩn trong mỗi con người và ở lứa tuổi

HS THPT, nó rất dồi dào và có cơ hội trỗi dậy rất lớn

Như vậy, ở học sinh lớp 10, những đặc điểm tâm lí tích cực của lứa tuổiTHPT bắt đầu được hình thành và phát triển mạnh mẽ Người giáo viên dạyvăn nói chung và dạy học LLVH nói riêng cần phải chú ý kích thích lòngnhiệt tình ham mê hiểu biết, thích trải nghiệm khoa học, sự chủ động, tíchcực, sáng tạo ở lứa tuổi này

1.1.3.2 Khả năng nhận thức của học sinh THPT

Tuổi của học sinh theo học THPT là lứa tuổi trí tuệ con người đangphát triển mạnh Tính chủ định ở tất cả các quá trình nhận thức là đặc điểmnổi bật của lứa tuổi này Các em có khả năng ghi nhớ tốt, ghi nhớ có chủ địnhgiữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời ghi nhớ lôgic trừu tượng,ghi nhớ ý nghĩa ngày càng tăng Đặc biệt, từ những ghi nhớ tản mạn, các embắt đầu có khả năng khái quát và tổng hợp hóa vấn đề để rút ra những kiếnthức cơ bản nhất cần lĩnh hội Do cấu trúc não phức tạp và chức năng của nãophát triển; do sự phát triển của các quá trình nhận thức nói chung, do ảnhhưởng của các hoạt động học tập mà hoạt động tư duy của học sinh thanhniên có sự thay đổi quan trọng Các em có khả năng tư duy lí luận, tư duy trừutượng một cách độc lập sáng tạo trong những đối tượng quen biết đã được họchoặc chưa được học ở nhà trường Tư duy của các em chặt chẽ, có căn cứ vànhất quán hơn, đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển Cho nêntrong nhà trường, không phải lúc nào các em cũng công nhận kiến thức màgiáo viên truyền giảng nếu không nhận được sự lí giải thấu đáo Với đặc điểmnhận thức như vậy, học sinh THPT hoàn toàn có đủ năng lực để nhận thức

khối lượng kiến thức khoa học cấp THPT, trong đó có những kiến thức kháiquát, những khái niệm, phạm trù phức tạp của LLVH trong chương trình Ngữvăn Nắm được những đặc điểm nhận thức này của học sinh, người giáo viên

có thể xóa được những e ngại về khả năng lĩnh hội kiến thức LLVH của họcsinh THPT và vững tâm khi bắt tay vào dạy các bài LLVH trong chươngtrình

Tuy vậy, đối với học sinh lớp 10, lứa tuổi đầu cấp THPT, số học sinhđạt đến mức tư duy đặc trưng lứa tuổi như trên còn chưa nhiều Các em cókhả năng tư duy lí luận và tư duy trừu tượng song khả năng ấy chưa thực sựphát triển hoàn thiện và còn những hạn chế Do đó, trong quá trình dạy họcLLVH, tuyệt đối đề cao trình độ tư duy lí luận của học sinh hoặc đánh giáthấp khả năng nhận thức kiến thức trừu tượng của các em khi tổ chức dạy học

sẽ dẫn đến những hạn chế trong quá trình tiếp nhận LLVH Khi tiến hành dạyhọc các bài LLVH trong chương trình cần linh hoạt sử dụng các phương phápdạy học cho phù hợp với những đặc điểm nhận thức của đối tượng học sinh

Như vậy, dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” có cơ sở từnhững đặc điểm tâm lí và nhận thức của chủ thể học sinh Đó là sự hứng thú,ham hiểu biết tri thức khoa học; tính tự lực, chủ động, tích cực, sáng tạo vàkhả năng tư duy lí luận, trừu tượng của học sinh THPT Nắm bắt được cácđặc điểm tâm lí và nhận thức là cơ sở để đề xuất các biện pháp để dạy học cóhiệu quả bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10

1.2 Cơ sở thực tiễn

Với đề tài Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học bài “Nội dung và hình

thức của VBVH” ở lớp 10, chúng tôi xác định khảo sát thực tế dạy học bài

học LLVH này ở THPT là một nhiệm vụ quan trọng của luận văn Việc khảosát và điều tra thực trạng nhằm mục đích thu thập được những số liệu kháchquan, cụ thể giúp cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá về thực trạng dạy học

bài “Nội dung và hình thức của VBVH” ở lớp 10 chính xác, khoa học Đây làmột căn cứ quan trọng để đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy họcbài LLVH này ở lớp 10.

1.2.1 Khảo sát giáo án

Một giờ học thành công hay thất bại, trước hết phụ thuộc vào chấtlượng giáo án – kế hoạch dạy học của người giáo viên Yêu cầu của giáo ándạy học là phải thể hiện được mục tiêu bài học, nội dung dạy học, phươngpháp dạy học, những hoạt động của GV và HS đồng thời dự kiến những tìnhhuống xảy ra trong quá trình dạy – học nhằm đạt mục tiêu đề ra Vì vậy, đểnắm bắt được thực trạng dạy bài “Nội dung và hình thức của VBVH”, hiệuquả dạy học bài LLVH này ở THPT trước hết chúng tôi tiến hành khảo sátgiáo án dạy học của GV

1.2.1.1 Đối tượng và cách thức tiến hành

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát giáo án bài “Nội dung và hình thức củaVBVH” của 10 giáo viên dạy Ngữ văn thuộc các trường THPT trên địa bàntỉnh Quảng Ninh: THPT Uông Bí, THPT Minh Hà, THPT Hồng Đức Nhữnggiáo án được chúng tôi lựa chọn khảo sát là của các giáo viên có số năm côngtác khác nhau và được soạn dạy trong năm học 2015 – 2016

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi tập trung chú ý vào các hoạt độngcủa GV và HS, các phương pháp và biện pháp GV dự kiến sử dụng trong dạyhọc nhằm đánh giá hiệu quả của các yếu tố đó trong việc phát huy tính tíchcực của người học

1.2.1.2 Kết quả khảo sát

Khảo sát phần chuẩn bị của GV và HS cho bài học, chúng tôi thấy, tất

cả các giáo án đều chỉ yêu cầu học sinh đọc bài và soạn bài “Nội dung và hìnhthức của VBVH” trước khi học trên lớp nhưng lại không có các hướng dẫn cụthể cho học sinh

Khảo sát tiến trình dạy học, chúng tôi thu được kết quả như sau: 08giáo án không có phần giới thiệu bài mới; 02 giáo án giáo viên giới thiệu bàimới bằng cách thuyết trình Tất cả các giáo án mà chúng tôi tiến hành khảosát, phần “Tiến trình dạy học” được chia làm hai phần: “Hoạt động của GV vàHS”, “Nội dung cần đạt” Phần “Nội dung cần đạt” là lượng tri thức giáo viêngiúp học sinh lĩnh hội, được soạn theo cách lược hóa trung thành văn bảnSGK (07/10 giáo án) Có 03/10 giáo án, giáo viên lựa chọn những ví dụ minhhọa ngoài SGK.

Phần hoạt động của GV và HS chủ yếu là liệt kê các câu hỏi của GV

Có 02 giáo án chỉ ghi phần hoạt động của GV là đưa ra các câu hỏi mà khôngquan tâm đến hoạt động của HS 08 giáo án có nêu hoạt động của HS nhưng

về cơ bản, đó là các hoạt động: đọc SGK và trả lời câu hỏi GV đưa ra Trongkhi đó, các câu hỏi của GV chủ yếu yêu cầu tái hiện kiến thức trong SGK, rất

ít câu hỏi kích thích học sinh động não suy nghĩ Trong số 10 giáo án khảosát, chỉ có 02 giáo án có ý thức sử dụng hoạt động nhóm ở một số đơn vị kiếnthức của bài

Phần luyện tập, các giáo án đều cho HS thực hành các bài tập trongSGK Phần củng cố kiến thức đều có một “mẫu chung” là yêu cầu HS nhắc lạicác đơn vị kiến thức của bài học Tất cả các giáo án đều hướng dẫn học sinhhọc bài ở nhà với yêu cầu học sinh học bài và hoàn thiện các bài tập phầnluyện tập

1.2.1.3 Nhận xét

Qua kết quả khảo sát chúng tôi nhận thấy, hầu hết các GV đều thiếu sựđầu tư và quan tâm thích đáng cho việc soạn bài “Nội dung và hình thức củaVBVH” Dấu ấn đổi mới phương pháp dạy học chưa được thể hiện rõ tronggiáo án GV chưa quan tâm đến vai trò chủ thể của học sinh, chưa phát huy

được tính tích cực của người học, yếu tố tạo nên chất lượng và hiệu quả dạyhọc Điều này được thể hiện cụ thể trong giáo án như sau :

Thứ nhất, Giáo viên chưa quan tâm đến vấn đề tự học ở nhà của HS.

Các giáo án đều yêu cầu học sinh đọc và soạn bài trước khi đến lớp nhưngkhông có hướng dẫn cụ thể Việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà hìnhnhư mới được GV nhận thức như một khâu “cần phải có cho đủ” kết cấu củamột giáo án Học sinh vẫn chuẩn bị bài soạn nhưng phần lớn là chép sách đểhọc tốt Việc tự học ở nhà của HS sau khi học bài cũng chỉ dừng lại ở nhữngnhắc nhở chung chung như “học bài”, “hoàn thiện các bài tập trong SGK”

Thứ hai, các giáo án chưa quan tâm đến khâu tạo tâm thế, hứng thú chongười học Phần giới thiệu bài mới thường bị lược bỏ hoặc nếu có thì chưa đủtạo nên sức hấp dẫn đối với học sinh Trong khi đó, đối với kiến thức khôkhan, trừu tượng của bài LLVH, tạo được tâm thế học tập cho HS ngay banđầu có ý nghĩa rất quan trọng để HS hứng thú tìm hiểu bài học

Thứ ba, hầu hết các công việc diễn ra là của GV, trong khi đó vai tròcủa HS rất mờ nhạt Hoạt động của GV và HS chủ yếu là GV thuyết trình vàthầy hỏi – trò đáp Tuy nhiên, phần lớn các câu hỏi được nêu ra chỉ là chiếu

lệ, hình thức và mang tính chất tái hiện lại kiến thức trong SGK Vì thế nếuđược hỏi, học sinh sẽ chỉ cần nhìn SGK để trả lời Như vậy, học sinh sẽ thụđộng, không động não suy nghĩ

1.2.2 Khảo sát giờ dạy

1.2.2.1 Đối tượng và cách thức tiến hành

Trong thực tế, giáo án dạy học của người GV nhiều khi không trùngkhớp với những tình huống cụ thể trong giờ dạy Vì thế, giữa thiết kế giáo án

và thực tế giảng dạy luôn có một khoảng cách Giờ dạy trên lớp chính là thực

tế sinh động nhất về thực trạng dạy của GV và học của HS Với quan điểmnhư vậy, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 5 tiết dạy bài “Nội dung và hình thức

của VBVH” ở lớp 10 ở hai trường THPT của tỉnh Quảng Ninh: THPT HồngĐức, THPT Minh Hà

1.2.2.2 Kết quả khảo sát

Trong 5 tiết dạy mà chúng tôi khảo sát, không có tiết dạy nào GV ứngdụng công nghệ thong tin vào dạy học Nhìn chung, tất cả các tiết học đềuđược tiến hành đầy đủ theo các bước mà GV đã dự kiến trong giáo án Trongquá trình dự giờ, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến hoạt động của GV và HS.Qua quan sát chúng tôi nhận thấy, giờ học vẫn diễn ra theo kiểu GV giảng,hỏi, ghi bảng – HS nghe, trả lời và ghi chép Các câu hỏi chủ yếu là tái hiện

lại kiến thức trong SGK như: chủ đề là gì, đề tài là gì, cảm hứng nghệ thuật

là gì vv… Khi trả lời, đa phần các em đều cầm SGK hoặc vở soạn để đọc.

Học sinh trả lời xong, GV cũng không yêu cầu giải thích gì thêm, mặc địnhrằng HS đã hiểu khái niệm

Về các ví dụ sử dụng để minh họa khái niệm, có 03 tiết dạy, toàn bộcác ví dụ được sử dụng trong giờ dạy là các ví dụ minh họa trong SGK.Chẳng hạn, sau khi học sinh trả lời được khái niệm đề tài, GV yêu cầu HS

“hãy xác định đề tài cuả tác phẩm Tắt đèn”, trong khi đề tài của tác phẩm này

đã được nêu trong SGK Tất cả HS được hỏi đều trả lời bằng cách đọc SGK

Có 02 giờ dạy, GV chọn “Truyện Kiều” (Nguyễn Du) để minh họa cho cáckhái niệm thuộc về nội dung và hình thức của VBVH

Ngoài hoạt động chủ yếu là đọc SGK, trả lời câu hỏi, có 03 tiết dạy chúngtôi thấy GV có sử dụng hoạt động nhóm ở một số đơn vị kiến thức của bài

1.2.2.3 Nhận xét

Qua việc dự giờ dạy bài “Nội dung và hình thức của VBVH” chúng tôirút ra một số kết luận như sau:

Việc tổ chức dạy học bài “Nội dung và hình thức của VBVH” đã cho

thấy những tìm tòi của GV nhằm đổi mới phương pháp dạy học LLVH ở