CUỘC ĐỤNG độ PHÁP XIÊM ở lào CUỐI THẾ kỉ XIX

Lịch sử nghiên cứu vấn đềCuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX đã được nhiều nhànghiên cứu đề cập đến trong các công trình khoa học viết về Lịch sử Lào,hoặc lịch sử khu vực Đông

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: TS Dương Duy Bằng

HÀ NỘI – 2014

Lời cảm ơn!

Lời đầu tiên em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy TS Dương Duy Bằng

đã tận tâm hướng dẫn em thực hiện và hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo, cán bộ khoa Lịch sử, đãgiảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành tốt khóa học

Tôi xin cảm ơn thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội, phòng tưliệu khoa Lịch sử, thư viện Quốc gia, thư viện Viện Nghiên cứu Đông Nam

Á, Viện Sử học đã cung cấp nhiều tài liệu, giúp tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡtôi trong quá trình thực hiện luận văn

Xin chân thành cảm ơn tất cả những ý kiến đóng góp quý báu để luậnvăn được hoàn thiện!

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Trần Văn Trường

MỤC LỤCPHỤ LỤC

Xiêm là quốc gia nằm ở giữa Đông Nam Á lục địa Trước nguy cơ trởthành thuộc địa của các nước thực dân phương Tây, các vua Xiêm đã tiếnhành cải cách đất nước trên nhiều lĩnh vực Năm 1851 Môngkút lên ngôi(Ramma IV) Ông là nhà vua thông minh, có kiến thức rộng và thực tế Quanhiều năm tìm hiểu, nghiên cứu nền văn minh phương Tây và theo dõi tìnhhình đang diễn ra bên ngoài, Môngkut đã rút ra những bài học cho nướcXiêm: con đường khôn ngoan nhất là làm ngược lại Trung Quốc, Miến Điện

và nhiều nước khác Nước Xiêm phải mở cửa tiếp nhận chủ nghĩa tư bản chứkhông phải là đóng cửa hoặc kháng cự Điều quan trọng là biết lợi dụng cácthế lực mạnh mẽ để kiềm chế nhau Nhờ nắm quyền lực ở một nước chuyênchế, Môngkút đã thực hiện được những ý định táo bạo của mình, đưa nướcXiêm đi theo một con đường khác với nhiều nước trong khu vực Người nốidõi Môngkut sau này là Chulalongcon, tức Rama V (1868-1910), còn tiến xahơn nữa trên con đường do Môngkut đã vạch ra [75, tr.79] Mặt khác, Xiêmdựa vào các cường quốc phương Tây để phân hóa, chia rẽ các nước bản địa

Xiêm luôn đứng về phía kẻ mạnh hơn vào từng thời điểm đồng thời cũngkhông ngừng mở rộng phạm vi lãnh thổ sang phía Đông và xuống phía Nam.Với chính sách ngoại giao mềm dẻo kết hợp với những biện pháp cải cáchđất nước đã đưa Xiêm trở thành quốc gia duy nhất ở Đông Nam Á khôngmất độc lập Bên cạnh đó, Xiêm còn vươn lên trở thành đối thủ cạnh tranhvới Pháp ở Lào.

Trong quá trình xâm lược Lào, thực dân Pháp vấp phải phong kiếnXiêm và cả thực dân Anh ở đây Mối quan hệ ngoại giao phức tạp giữaPháp – Xiêm, Pháp – Anh và Anh – Xiêm xoay quanh vấn đề sôngMêcông, nó chi phối đến việc Pháp xâm lược Lào và biến Lào thành thuộcđịa Với nhiều thủ đoạn từ áp lực ngoại giao đến đe doạ và sử dụng sứcmạnh quân sự, thực dân Pháp đã buộc phong kiến Xiêm phải trao vùng đấtthuộc tả ngạn (bờ trái) sông Mêcông cho Pháp thông qua Hiệp ước năm

1893 và những hiệp ước, thoả ước sau đó Cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ởLào cuối thế kỉ XIX đã đưa tới đất nước Lào từ sự cai trị của Xiêm chuyểnsang sự cai trị của Pháp với nhiều hệ quả

Tìm hiểu, nghiên cứu cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIXđầu thế kỉ XX sẽ góp phần hiểu sâu sắc hơn về lịch sử Lào, cũng như lịch sửkhu vực Đông Nam Á thời kì này Qua đó cũng làm rõ bản chất xâm lược củacác nước tư bản đế quốc mà ở đây cụ thể là Pháp và Anh

Qua việc tìm hiểu, nghiên cứu, đề tài cũng góp phần thiết thực vào việcgiảng dạy lịch sử Lào nói riêng, khu vực Đông Nam Á nói chung ở trườngphổ thông

Xuất phát từ những cơ sở trên cùng với niềm đam mê tìm hiểu lịch sử

Lào, được sự chỉ bảo tận tình của Thầy hướng dẫn, tôi đã chọn đề tài: “Cuộc

đụng độ Pháp- Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX” làm đề tài luận văn Thạc sĩ

khoa học Lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX đã được nhiều nhànghiên cứu đề cập đến trong các công trình khoa học viết về Lịch sử Lào,hoặc lịch sử khu vực Đông Nam Á Có thể kể đến các nhóm công trìnhnghiên cứu sau:

2.1 Các nhà nghiên cứu Lào

Năm 1970, Nhà xuất bản Viêngchăn xuất bản cuốn “Non sông thân

yêu” của tác giả Nakhonkhum Bupphanuvông, người dịch: Nguyễn Văn

Vinh Đây là cuốn sách mà tác giả đã trình bày khái quát về Lịch sử nước Lào

từ nguồn gốc đến thế kỉ XX Trong cuốn sách này, tác giả đã nêu lên những tưliệu theo trình tự thời gian của nước Lào từ thời lập quốc và lí giải tại sao đấtnước Lào mất độc lập, bị các thế lực bên ngoài xâm lược và cai trị Cùng với

đó tác giả cũng ca ngợi tinh thần anh dũng của nhân dân Lào trong công cuộcđấu tranh chống xâm lược Cuốn sách nghiêng về trình bày, miêu tả các sựkiện Các mốc thời gian được tác giả trình bày theo Phật lịch và có chú giảitheo dương lịch Phần liên quan đến luận văn còn ít và sơ lược Tuy nhiên đây

là cơ sở để học viên tham khảo phục vụ cho nghiên cứu đề tài

Năm 1971, Nhà xuất bản Viêngchăn xuất bản cuốn “Dã sử Lào, thời kì

biến thành thuộc địa của Xiêm và Pháp” của tác giả Chao Nhun On Phon

(bản dịch của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á) Trong cuốn sách của mình, tácgiả đã đề cập đến nhiều vấn đề: Nguyên nhân mất độc lập của nước Lào;Nước Lào trong thời kì là thuộc địa của Xiêm; Giặc Hõ (Hoa - chỉ đám tànquân Thái Bình Thiên Quốc tràn sang Lào và Việt Nam sau khi cuộc khởinghĩa Thái Bình Thiên Quốc thất bại); Xiêm phân chia nước Lào thành 4miền lớn; Xiêm mất đất đai ở tả ngạn sông Mêcông cho Pháp; Sự phát triểncủa đất nước Lào phần còn phụ thuộc vào Xiêm; Sự phát triển của đất nướcLào phần là thuộc địa của Pháp; Hiệp định giữa Pháp và Anh đối với nước

Xiêm Pháp thiết lập bộ máy cai trị ở Lào; Vị trí, tên gọi những ngôi chùatrong kinh đô Viêngchăn.

Như vậy cuốn sách này đã tái hiện một cách tương đối hệ thống thời kìđất nước Lào bị Xiêm cai trị đến khi chuyển sang sự cai trị của Pháp Tuy

nhiên, đây là cuốn “Dã sử” nên những sự kiện đưa ra chưa thực sự đảm bảo

độ chính xác, nhất là về mặt thời gian Cuốn sách cũng chỉ dừng lại ở trìnhbày, miêu tả diễn biến tiến trình lịch sử của dân tộc Lào Tuy vậy, đây là tàiliệu quý cho học viên tham khảo

Cuốn “Lịch sử Lào” (gồm 3 tập) của nhà sử học Lào Mahaxila

Vilavong, Nhà xuất bản Giáo dục và Thể thao Viêngchăn xuất bản năm 1989,người dịch: Mai Văn Bảo Trong tập 3 của cuốn sách, tác giả đã tái hiện thời

kì nước Lào thuộc Pháp và phong trào đấu tranh của Lào chống xâm lược

Ngoài ra còn nhiều các công trình khác như cuốn “Lịch sử Lào từ

thượng cổ đến giữa thế kỉ XIX”, của tác giả Mahaxila Vilavong, Bộ Giáo

dục xuất bản năm 1957, người dịch: Nguyễn Thế Vinh Cuốn sách đã trìnhbày một cách hệ thống về lịch sử Lào từ khởi thuỷ đến thế kỉ XIX Qua đótác giả cũng lí giải nguyên nhân mất nước của Lào Đến giữa thế kỉ XIX,Lào đã bị Xiêm xâm lược và thực dân Pháp đang nhòm ngó, chuẩn bị mởrộng xâm lược Lào Từ đó, người đọc có thể hình dung sẽ có một cuộcđụng độ giữa các thế lực tranh giành ảnh hưởng ở Lào trong tương lai

Trong đó rõ nhất là cuộc đụng độ giữa Pháp và Xiêm Cuốn “Lào dưới thời

thuộc Pháp (1893 – 1945)” của tác giả Khăm Phan Phon Keo, (tài liệu dịch

của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á năm 1983) Cuốn sách đã trình bày quátrình thực dân Pháp sử dụng nhiều thủ đoạn để gạt ảnh hưởng của Xiêm,sáp nhập Lào vào Liên bang Đông Dương Sau đó thực dân Pháp đã tổchức cai trị và bóc lột nhân dân Lào Cùng với đó là sự bùng nổ của cuộcđấu tranh chống Pháp của nhân dân Lào

2.2 Các nhà nghiên cứu Việt Nam

Việc nghiên cứu Lịch sử Lào luôn được các nhà nghiên cứu Việt Namchú trọng, nhất là trong những năm gần đây Các công trình nghiên cứu cónhiều thể loại như: sách chuyên khảo, các bài nghiên cứu đăng trên các tạpchí, các luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ Có thể đề cập đến một số công trìnhnghiên cứu sau:

Cuốn: “Đất nước Lào - Lịch sử và văn hoá” do Giáo sư Lương Ninh

chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội, 1996 Qua cuốn sách cáctác giả đã khái quát về lịch sử, văn hoá đất nước Lào Trong phần lịch sử Làothời bị thực dân Pháp xâm lược các tác giả đã đưa ra nhiều tư liệu lịch sử và

có những nhận định, đánh giá Trong đó ở mục “Cuộc đụng độ của chủ nghĩa

Đại Thái và chủ nghĩa thực dân Pháp ở Lào” (từ trang 151 đến trang 158) các

tác giả đã trình bày khái quát về cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉXIX Các mục sau đó, các tác giả đã trình bày và đánh giá về chính sách caitrị của thực dân Pháp ở Lào và hệ quả của nó

Cuốn “Lịch sử Lào”, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á biên soạn, Nhà

xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội, xuất bản năm 1997 Đây là cuốn sáchnghiên cứu tổng quan về lịch sử Lào từ thời dựng nước đến khi đất nước đượcgiải phóng năm 1975 và trên con đường phát triển Với nguồn tư liệu phongphú, cách nhận định và đánh giá khoa học cuốn sách được trình một cách có

hệ thống về lịch sử đất nước Lào Phần nước Lào bị Pháp xâm lược và cai trịcác tác giả cũng đề cập đến cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIXvới nhiều sự kiện, tư liệu Tuy nhiên các tác giả còn trình bày ở dạng kháiquát giúp người đọc tái hiện sự kiện lịch sử, biết đến sự kiện này Các tác giảkhông đi sâu nghiên cứu sâu về vấn đề này

Cùng với các cuốn sách trên, có thể kể đến cuốn “Lịch sử Đông Nam Á

- Tập IV – Đông Nam Á trong thời kì thuộc địa và phong trào đấu tranh

giành độc lập (Từ giữa thế kỉ XVI đến năm 1945)” do Trần Khánh chủ biên,

Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội, năm 2012 Đây là cuốn sách nghiêncứu về Lịch sử các nước Đông Nam Á thời kì bị biến thành thuộc địa vàphong trào đấu tranh giành độc lập ở các nước Từ trang 144 đến trang 167

các tác giả đi vào nghiên cứu về việc “Xâm lược và thiết lập chế độ cai trị

thuộc địa của Pháp ở Đông Dương” Từ trang 190 đến trang 202 các tác giả

đề cập đến “Nước Xiêm bị phương Tây kiềm chế” Với nhiều tư liệu phong

phú các tác giả đã trình bày có hệ thống quá trình các nước Đông Dương bịPháp xâm lược và các nước đế quốc (chủ yếu là Anh và Pháp) đã biến Xiêmthành nước đệm Qua đó cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào đã được các tácgiả đề cập đến tương đối toàn diện Tuy nhiên trong phạm vi số trang nhấtđịnh nên vấn đề này vẫn còn sơ lược

Cùng với các sách chuyên khảo là các bài viết đăng trên các tạp chíNghiên cứu Đông Nam Á, Nghiên cứu Lịch sử, Nghiên cứu Châu Âu của cáctác giả: Đỗ Thanh Bình - Nghiêm Thị Hải Yến, Đỗ Thanh Bình - Nguyễn

Am, Dương Duy Bằng, Đặng Văn Chương, Đào Minh Hồng, Nguyễn VănHuyến, Trương Sĩ Hùng - Nguyễn Thịnh Sơn, Hoài Nguyên, Nguyễn SĩQuế… Các bài viết nghiên cứu chuyên sâu đến những khía cạnh nhỏ của vấn

đề như: quá trình xâm lược và cai trị của thực dân Pháp ở Lào, Việt Nam

trong quan hệ với Xiêm về vấn đề Lào và Campuchia…

Luận án Tiến sĩ khoa học Lịch sử của Nghiêm Thị Hải Yến, Trường

Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2010 với đề tài: “Quá trình xâm lược và chính

sách cai trị của Pháp ở Lào (1885 – 1945) - Đặc điểm và hệ quả” là công

trình nghiên cứu hệ thống về quá trình xâm lược Lào của thực dân Pháp và

chính sách cai trị của chúng ở Lào Trong chương I “Quá trình xâm lược Lào

của thực dân Pháp” (1885 – 1893) tác giả đã đề cập một cách khái quát về

cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX và đưa ra một số nhận xét,đánh giá về vấn đề này

2.3 Các nhà nghiên cứu phương Tây

D.G.E.Hall, nhà sử học người Anh trong cuốn “Lịch sử Đông Nam Á”

(Nhà xuất bản chính trị Quốc gia Hà Nội biên dịch và xuất bản năm 1997).Đây là một trong những tác phẩm lớn được viết công phu về lịch sử Đông

Nam Á của sử gia phương Tây Ở chương 39 tác giả đề cập đến giai đoạn hai

của quá trình bành trướng của Pháp ở Đông Dương (1870 – 1900) còn ở

chương 41 tác giả nghiên cứu vấn đề Anh, Pháp và vấn đề Xiêm Trong hai

chương này ông đã trình bày tổng quát về sự xâm lược, cai trị các nước ĐôngDương của Pháp và quá trình Anh, Pháp giải quyết vấn đề Xiêm, Lào vàCampuchia Qua đó người đọc có thể thấy được cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ởLào cuối thế kỉ XIX và các mối quan hệ giữa các thế lực xung quanh nó Tuynhiên phần trình bày của ông cũng ngắn gọn, khái quát Mặt khác D.G.E.Hallcũng chỉ dừng lại ở trình bày mà ông không có bình luận hay đánh giá

Các nhà nghiên cứu người Pháp đương thời và sau này cũng để lại nhiều

công trình nghiên cứu về lịch sử Lào Trong đó tiêu biểu là cuốn “Lịch sử nước

Lào thuộc Pháp” của nhà nghiên cứu Paul Le Boulanger, hiệu sách Plon, Pari

xuất bản năm 1931, (tài liệu dịch của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á) Cùng vớimột số công trình nghiên cứu khác, đây là cuốn sách mà tác giả đã mô tả lại chitiết tình hình nước Lào trên nhiều phương diện ở thời điểm mà tác giả nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu trên đây có mục đích và nhiệm vụ nghiêncứu khác nhau, ít nhiều cũng đã đề cập đến cuộc đụng độ Pháp - Xiêm ở Làocuối thế kỉ XIX

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, nhiệm vụ đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu về: Cuộc đụng độ Pháp - Xiêm ở Làocuối thế kỉ XIX và lí giải bản chất của cuộc đụng độ này, từ đó nêu lên đặcđiểm và hệ quả của sự tranh chấp giữa Pháp và Xiêm trong việc giải quyếtvấn đề Lào cuối thế kỉ XIX

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Thời gian: Luận văn giới hạn nghiên cứu lịch sử Lào những năm cuốithế kỉ XIX Tuy nhiên để làm rõ vấn đề, luận văn cũng đề cập đến các giaiđoạn lịch sử Lào trước và sau thời gian trên

- Không gian: Tập trung nghiên cứu lịch sử Lào, song cũng đề cập đếnlịch sử Thái Lan, Việt Nam, Campuchia ở phần có liên quan đến đề tài

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ chủ yếu mà luận văn cần giải quyếtlà:

+ Khái quát tình hình nước Lào thế kỉ XIX và âm mưu loại bỏ Xiêm,độc chiếm Lào của thực dân Pháp

+ Trình bày diễn tiến cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX.+ Rút ra đặc điểm và hệ quả của cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuốithế kỉ XIX

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Các nguồn tài liệu

- Các bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành: Nghiên cứuĐông Nam Á, Nghiên cứu Lịch sử, Nghiên cứu Châu Âu

- Các sách chuyên khảo về lịch sử Lào, lịch sử Thái Lan, lịch sử ViệtNam và khu vực Đông Nam Á

- Các luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ có liên quan đến đề tài nghiên cứu

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn này tác giả sử dụng hai phương pháp chủ đạo

là: phương pháp lịch sử, phương pháp logic Ngoài ra, tác giả cũng vận dụng các phương pháp so sánh, tổng hợp, thống kê và phân tích để giải quyết

những vấn đề mà đề tài đặt ra

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn tái hiện lại một cách chân thực, hệ thống, tương đối toàndiện về cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX

- Luận văn bổ sung tư liệu cho việc giảng dạy, học tập lịch sử Lào, Thái Lan,

và lịch sử khu vực Đông Nam Á những năm cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung của luận văn đượcchia thành 3 chương:

+ Chương 1: Nước Lào thế kỉ XIX và âm mưu loại bỏ Xiêm, độc chiếm Lào của thực dân Pháp.

+ Chương 2: Diễn tiến cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX + Chương 3: Đặc điểm và hệ quả cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX.

Chương 1 NƯỚC LÀO THẾ KỈ XIX VÀ ÂM MƯU LOẠI BỎ XIÊM, ĐỘC

CHIẾM LÀO CỦA THỰC DÂN PHÁP

1.1 Khái quát tình hình nước Lào trong bối cảnh thế giới và khu vực trước khi bị thực dân Pháp xâm lược.

Từ thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX là thời kì chủ nghĩa tư bản phát triểnmạnh mẽ ở châu Âu Trong thời kì này, các nước tư bản mở rộng xâm lượcthuộc địa Các nước ở khu vực Đông Nam Á cũng trở thành mục tiêu quantrọng và hấp dẫn cho các cuộc chiến tranh xâm lược của các nước thực dân

Vì thời kì này, chế độ phong kiến tập quyền ở các nước trong khu vực đanglâm vào tình trạng suy yếu, khủng hoảng Các cuộc chiến tranh li khai, cát cứ,tranh ngôi đoạt quyền giữa các phe phái phong kiến cầm quyền và các cuộcnổi dậy của nhân dân chống lại bọn thống trị ngày càng nhiều Từ đó làm chonền sản xuất trong đất nước bị giảm sút, tình hình xã hội không ổn định… Đó

là cơ hội tốt cho sự can thiệp của các nước tư bản đế quốc phương Tây Đếncuối thế kỉ XIX hầu hết các quốc gia phong kiến trong khu vực đã bị các nướcthực dân thôn tính: Tây Ban Nha xâm lược Philippin, Hà Lan xâm lượcInđônêxia, Anh xâm lược Miến Điện, Pháp đã hoàn thành xâm lược ViệtNam, Campuchia và đang xúc tiến tấn công xâm lược Lào

Vương quốc Lào Lan Xang được thành lập từ năm 1353, trải qua quátrình phát triển đã trở thành quốc gia có vị trí ngày càng quan trọng ở khu vựcĐông Nam Á Dưới thời trị vì của nhà vua Su Li Nha Vông Sa (thế kỉ XVII),vương quốc Lào Lan Xang phát triển thịnh trị nhất Sau khi vua Su Li NhaVông Sa qua đời (1694), vương quốc Lan Xang dần bước vào thời kì suy yếu.Những mâu thuẫn nội bộ đã đưa nước Lào bước vào thời kì khủng hoảng.Vương quốc Lan Xang phát triển và thống nhất không còn nữa mà rơi vào

tình trạng phân liệt thành ba tiểu quốc là Viêngchăn, Luôngphabang vàChămpaxắc tồn tại độc lập với nhau Xét về mặt văn hoá, dân tộc thì các tiểuvương quốc này vẫn có sự đồng nhất, nhưng lại luôn tìm cách thôn tính lẫnnhau và đặt mối quan hệ riêng rẽ với nước ngoài Các tiểu vương quốc ở Làochia rẽ và kình địch nhau càng làm cho nước Lào thêm suy yếu và tạo điềukiện thuận lợi cho các nước bên ngoài can thiệp vào công việc nội bộ, từngbước đặt ách thống trị lên đất nước Lào.

Sau khi chia rẽ gần một thế kỉ, đến cuối thế kỉ XVIII, nước Lào bị rơivào ách cai trị của phong kiến Xiêm Sau khi đánh chiếm Lan Na, Xiêm tấncông các mường Lào Tiểu vương quốc Luôngphabang ngay từ đầu đã thừanhận sự cai trị của Xiêm, giúp Xiêm tấn công Viêngchăn Sau năm 1779,Luôngphabang là nước chư hầu của Xiêm, Viêngchăn cùng các mường Làokhác thuộc quyền kiểm soát của Xiêm

Nước Lào Chămpaxắc rất lo ngại khi thấy Xiêm lớn mạnh Năm 1777,vua Chao O ngầm giúp Chao mường Nangrong (gần Kho rạt) nổi dậy chốngtriều đình Xiêm Tướng Xiêm là Phya Chakri được Phya Taksin cử đem quân

đi trấn áp Chao mường Nangrong bị quân Xiêm bắt và bị đem đi hành hình.Sau đó được tăng thêm viện trợ, Phya Chakri tiến quân đánh Chămpaxắc.Chao O và Phó vương bị bắt và bị quân Xiêm chặt đầu Nước LàoChămpaxắc bị sáp nhập vào lãnh thổ Xiêm [67, tr.61]

Như vậy, đến cuối những năm 70 của thế kỉ XVIII hầu hết các vùng đấtLào đều bị Xiêm thôn tính và tổ chức cai trị Việc đặt bộ máy cai trị ở Làocủa Xiêm được tiến hành tương đối chặt chẽ để Xiêm dễ bề cai trị và bóc lộtnhân dân Lào

Xiêm xóa bỏ vương quốc Viêngchăn Các mường của vương quốc LanXang bị Xiêm phân chia lại theo các đơn vị hành chính mới và hầu hết phụthuộc Xiêm Riêng kinh đô Viêngchăn, Xiêm đặt phụ thuộc vào mường NỏngKhai và cử Phã-xử là người cai quản

Về tiểu vương Chămpaxắc, sau khi tình hình Viêngchăn yên ổn,Xiêm lập Chăn Rủi làm vua mường Chămpaxắc và Chậu Nỏi làm Phóvương Sở dĩ Xiêm đưa Chăn Rủi lên làm vua vì Chăn Rủi đã giúp tướngXiêm xâm lược được Chămpaxắc Hàng năm Chăn Rủi phải nộp cống choXiêm 100 cân vàng Để có đủ vàng nộp cho Xiêm, Chăn Rủi bắt dân chúngphải nộp thuế Mỗi trai tráng phải nộp 4 lạng, còn người già hoặc tàn tậtmỗi người phải nộp 2 lạng Riêng thóc lúa dân chúng phải nộp như cũ.Kinh đô Chămpaxắc thời kì dưới quyền cai trị của Chăn Rủi phụ thuộc trực

tiếp với triều đình Xiêm [9, tr.25-26].

Như vậy, nước Lào thời kì này đã bị Xiêm thôn tính Tuy nhiên, chínhsách cai trị Lào của Xiêm là chế độ không trực trị Xiêm vẫn duy trì các tiểuvương quốc ở Lào, các nhà vua Lào vẫn tồn tại Xiêm chỉ đưa những viênquan Khâm sai sang Lào để thông qua bộ máy phong kiến Lào cai trị và bóclột nhân dân Lào Thủ đoạn cai trị, bóc lột của Xiêm với nhân dân Lào là bằngchế độ cống nạp nặng nề, thực hiện đồng hoá…

Dưới sự cai trị của phong kiến Xiêm trong hơn một trăm năm 1892), nước Lào bị chia thành những tỉnh của Xiêm và nằm trong ý đồ muốnđồng hoá về mặt dân tộc, văn hoá, kinh tế và lãnh thổ Ở Luôngphabang tuyvẫn duy trì nhà vua Lào, nhưng lại đặt dưới quyền cai trị của viên quan Khâmsai Xiêm Một số vùng biên giới phía Đông nước Lào bị phụ thuộc vào nhàNguyễn của Việt Nam Vùng biên giới phía Bắc của nước Lào phụ thuộc vàoMiến Điện, hoặc Sip Song Pản Na (Nam Trung Quốc) Các địa phương củaLào lúc bấy giờ còn mang tính cát cứ và do lãnh chúa ở từng vùng cai quản,chịu thần thuộc các nước láng giềng Còn nhân dân các bộ tộc Lào sống dướiách thống trị của phong kiến Xiêm thì vô cùng khổ cực, bởi chính sách đồnghoá của Xiêm Nhiều người Lào ở các đô thị bị Xiêm bắt vào nước Xiêm, sốngười còn lại phải bỏ các đô thị và ven sông Mêcông chạy sâu vào rừng núi ở

để tránh bọn thống trị Xiêm bắt phu, bắt lính, cướp bóc, đàn áp và hà hiếp.Dân phân tán rải rác nên chính quyền phong kiến trong nước không kiểm soátđược Dân chúng sống theo từng dòng tộc, bộ tộc, hoặc sống trong chế độ

“Thạo Khún”, hoặc sống với các lãnh chúa địa phương Nhiều ruộng rẫy bị bỏhoang, sản xuất nông nghiệp bị giảm sút nghiêm trọng Các nghề thủ côngtruyền thống trong nhân dân bị mai một, đình đốn Văn hoá, văn học, nghệthuật bị cấm đoán nên tàn lụi dần, đời sống xã hội rời rạc, buồn chán Lời cathán, lòng căm thù quân xâm lược Xiêm ngày càng dâng cao Nhưng saunhững cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân xâm lược Xiêm như phong trào nổidậy của nhân dân các bộ tộc ở Nam Lào do ông Xiêng Kẹo lãnh đạo năm

1791 và liên tiếp trong hai năm liền 1827-1828, hai cuộc khởi nghĩa với quy

mô lớn, dưới sự lãnh đạo của Chậu Anuvông ở Viêngchăn đều bị thất bại, thìđất nước Lào như con thuyền không lái, giai cấp phong kiến Lào hầu như đãđầu hàng và cam chịu làm tay sai cho phong kiến Xiêm, để mặc cho đất nướcLào bị xâu xé

1.2 Những ảnh hưởng của Xiêm và nhà Nguyễn (Việt Nam) ở Lào trước khi thực dân Pháp xâm lược các nước Đông Dương

Khi nghiên cứu về cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX,một vấn đề cần đề cập đến là: những ảnh hưởng của Xiêm và nhà Nguyễn(Việt Nam) ở vùng đất này trước khi các nước thực dân đến đây Bởi tronglịch sử, thời phong kiến Xiêm và Đại Việt là những quốc gia phong kiếnlớn trong khu vực, có ảnh hưởng nhất định đến các nước xung quanh nó.Lào Lan Xang là quốc gia nhỏ hơn, thời kì này lại đang bị chia cắt thànhnhiều tiểu vương quốc khác nhau nên dễ phụ thuộc vào các nước xungquanh Đó là Xiêm và nhà Nguyễn (Việt Nam) Từ sự ảnh hưởng của Xiêm

và nhà Nguyễn ở Lào thời kì này mà sau đó, khi thực dân Pháp hoàn thànhxâm lược Việt Nam, mở rộng xâm lược Lào, sẽ dẫn tới sự đụng độ với

Xiêm về các vùng đất ở Lào Trong đó vấn đề đầu tiên là Pháp – Xiêmtranh cãi vùng đất ảnh hưởng ở Lào của nhà Nguyễn (Việt Nam) và củaXiêm trước đây Do vậy cần làm rõ mối quan hệ giữa Lào với Xiêm, giữaLào với nhà Nguyễn (Việt Nam) và giữa hai quốc gia phong kiến lớn trongkhu vực là Xiêm với nhà Nguyễn (Việt Nam).

Năm 1778, khi phong kiến Xiêm xâm chiếm và cai trị vùng đất Lào,triều đình phong kiến Việt Nam chưa để tâm đến vùng đất này Quan hệgiữa triều đình phong kiến Xiêm với chính quyền Nguyễn Ánh của ViệtNam (1782 – 1802) luôn được thể hiện bởi mối quan hệ hữu hảo vì Rama I

là người cưu mang Nguyễn Ánh trong thời gian bị quân Tây Sơn truy đuổi[24, tr.60]

Năm 1783, quân Tây Sơn tiến công Gia Định, Nguyễn Ánh bỏ chạy racác đảo trên vịnh Xiêm Tại đây, Nguyễn Ánh gặp Báđalộc (Pigneau deBehanie) Báđalộc khuyên Nguyễn Ánh nên cầu cứu vua Pháp Nguyễn Ánhliền trao nhiệm vụ này cho Báđalộc và cho hoàng tử Cảnh theo Báđalộc vềPháp làm con tin Trong khi chờ đợi kết quả, Nguyễn Ánh và một số ngườithân tín tạm lánh sang Băng Cốc [67, tr.69]

Được Pháp giúp đỡ, Nguyễn Ánh thắng quân Tây Sơn lên ngôi vua lấyhiệu là Gia Long (1802), được nhà Thanh Trung Quốc chính thức phongvương Triều Nguyễn bắt đầu làm chủ một nước Việt Nam rộng lớn, thốngnhất Với vị thế mới của Việt Nam, đầu thế kỉ XIX trong chính sách đối ngoạicủa mình ở khu vực, triều đình nhà Nguyễn thực hiện những quyết sách thểhiện tính độc lập tự chủ Từ đó, Việt Nam có cách nhìn nhận mới về địa vịcủa mình trong vấn đề Lào và Campuchia Từ đây, mối quan hệ hữu hảo giữaXiêm và Việt Nam dưới triều Nguyễn dần mất đi Thay vào đó là sự mâuthuẫn tăng dần khi hai nước đều phát huy ảnh hưởng ở Lào và Campuchia

Lên ngôi năm 1824, Rama III tiếp tục thi hành chính sách bành trướnglãnh thổ như các vua trước Chính sách tiếp tục mở rộng lãnh thổ về phía

đông của Rama III đã đụng chạm đến quyền lợi của nhà Nguyễn (Việt Nam).Trong vấn đề Lào, mâu thuẫn Việt – Xiêm thể hiện rõ nhất trong việc giảiquyết sự việc của Chậu A Nụ và tình hình vùng Trấn Ninh (Xiêng Khoảng).

Chậu A Nụ

Chậu A Nụ là con trai thứ ba của vua Viêngchăn là ChậuXinlabunnhaxan Ông bị bắt sang Xiêm sau khi Viêngchăn thất thủ Trongnhững năm tháng sống ở đất người, A Nụ cũng như nhân dân Lào luôn ấp ủ,mong muốn khôi phục nền độc lập thực sự cho dân tộc mình, nên tích cựcchuẩn bị lực lượng, chờ thời cơ

Khi Rama III lên ngôi, Chậu A Nụ đã trị vì Viêngchăn được 20 năm (từnăm 1804) Vì sống ở Xiêm từ nhỏ nên Chậu A Nụ có mối quan hệ thân thiếtvới thân vương quý tộc của Xiêm và được triều đình Xiêm trọng dụng, quýmến Do có công giúp triều đình Xiêm dẹp loạn ở Bassac (nay là Chămpaxắc)năm 1819 nên Rama II đã phong cho con trai của Chậu A Nụ làm vua của tiểuquốc này theo yêu cầu của ông Nhờ vậy, Viêngchăn đã kiểm soát được mộtvùng rộng lớn cả hai bên bờ sông Mêcông Việc đó đồng nghĩa với thế lực củaViêngchăn được mở rộng đến Campuchia và quyền lực của Xiêm khống chếvới vùng đất Lào suy giảm Chậu A Nụ cùng con trai tích cực củng cố quânđội, xây dựng đồn luỹ chuẩn bị chống Xiêm [83, tr.28-29]

Năm 1825, sau khi dự lễ tang của vua Xiêm Rama II, Chậu A Nụ về nướcquyết định tiến hành cuộc kháng chiến chống Xiêm Ông đã triệu tập một cuộchọp của triều đình Trong cuộc họp đó, ông đã phân tích tình hình thực tế củaXiêm và khẳng định cơ hội giành độc lập đã đến Tháng 2 năm 1827, cuộc tấncông của Lào sang Xiêm được Chậu A Nụ chia thành ba mũi tiến quân Lựclượng chủ lực từ Viêngchăn do Chậu A Nụ trực tiếp chỉ huy với 8000 quân Vớiphương châm tấn công bất ngờ, quân của Chậu A Nụ nhanh chóng tiến sâu vàođất Xiêm, làm chủ cao nguyên Khorat [83, tr.29]

Tháng 4 năm 1827, Xiêm bắt đầu phản công với lực lượng mạnh, buộclực lượng quân của Chậu A Nụ phải giữ thế phòng ngự Trong tình thế khókhăn đó, nội bộ lãnh đạo của Lào lại có sự mâu thuẫn nên lực lượng chiến đấunhanh chóng tan vỡ Chậu A Nụ cùng gia đình phải chạy trốn khỏi sự truykích của Xiêm về phía đông Khi đến Nghệ An (Việt Nam), trấn thần Nghệ

An cấp báo cho triều đình Huế, vua Minh Mạng cho phép Chậu A Nụ trú ngụ

ở vùng núi Ba Động tỉnh Nghệ An, đồng thời cho người cung cấp nhu yếuphẩm và cho quân bảo vệ vùng biên giới nghiêm ngặt hơn.Việc Chậu A Nụcầu cứu sự giúp đỡ của triều Nguyễn đã đặt ra một vấn đề mới đối với triềuđình Huế trong quan hệ với Xiêm Cũng từ đây, việc tranh giành ảnh hưởngXiêm - Việt tại vùng đất Lào bắt đầu [83, tr.29]

Quốc sử quán triều Nguyễn viết: “Quốc trưởng nước Vạn Tượng là A

Nỗ (Chậu A Nụ) đánh nhau với nước Xiêm bị thua; con bị nước Xiêm bắt, quân và dân tan đi các nơi A Nỗ thế cùng chạy ra Ba Động (Nghệ An), xin liệt làm dân ngoài biển của nước ta và giữ lễ cống để cầu quân cứu viện (Trấn thần) Nghệ An đem việc tâu lên.

Vua sai đình thần bàn cách xử trí, đều cho rằng: “Nước Vạn Tượng là thuộc quốc của ta, nay có nạn mà quy thuận ta, nghĩa không nên cự tuyệt Xin chọn vị đại thần võ ban cho quyền lĩnh Trấn thủ Nghệ An, sai cùng với hiệp trấn và tham hiệp đem quân giữ bờ cõi, vẫn cho Vạn Tượng trú ở Ba Động; Nếu nước Xiêm đến đòi thì tỏ rõ nghĩa lí mà khước đi; nếu họ xâm lấn bờ cõi

ta, quấy rối dân man ngoài biên của ta, thì coi như cầm thú làm hại ruộng ta

mà trừ đi Như thế nước Xiêm sẽ sợ then máy của ta, mà nước Vạn Tượng cũng được nhờ ta che chở.” [62, tr.621].

Giải quyết vấn đề Chậu A Nụ, trong triều đình nhà Nguyễn đã xuấthiện hai xu hướng là giúp Chậu A Nụ chống Xiêm để tỏ rõ uy thế nước lớncủa Việt Nam và nên thận trọng trong vấn đề này

Phái chủ trương giúp Chậu A Nụ chống Xiêm đứng đầu là tướng quân

Lê Văn Duyệt và tham tri bộ Lại Hoàng Kim Hoán Đại Nam thực lục viết:

“Lê Văn Duyệt dâng sớ cho rằng: Nước Vạn Tượng giữ lễ cống đã lâu, làm

phiên phụ cho ta, thế cùng phải kêu van, nghĩa không thể cự tuyệt Huống chi

ta với nước Xiêm, tiếng là láng giềng, thực là nước đối địch, ngày nay giao hiếu nhưng chưa biết ngày khác thế nào Nước Vạn Tượng nếu bị nước Xiêm kiêm tính thì ta cùng với nước Xiêm giáp giới với nhau, thần sợ tiếng ngáy ở giường bên cạnh khó mà ngủ yên; chẳng bằng tìm cách cho nước Vạn Tượng được yên, để làm phên giậu cho ta Song le ta dung nạp người Vạn Tượng, người Xiêm đòi mà không cho, chẳng khỏi mất hoà Thần nghĩ thà mất hoà với nước Xiêm, mà Vạn Tượng còn là phên giậu của ta, thì mối lo còn ít; nếu tạm bợ giảng hoà thì nước Vạn Tượng hẳn mất, nước Vạn Tượng mất thì thế nước Xiêm càng to, mối lo ấy càng sâu Cân nhắc nghĩa nặng nhẹ, bàn mối lo nông sâu, thì giúp Vạn Tượng mà chống nước Xiêm tưởng là hơn cả Nếu Xiêm khai chiến thì ta thẳng mà nó cong, lo gì không có danh nghĩa…

Tham tri Lại bộ là Hoàng Kim Hoán dâng sớ nói việc ngoài biên rằng:

…Nghệ An là xương sống của nước ta, bên ngoài Trà Lân tiếp ngay Vạn Tượng, thì Vạn Tượng là phên dậu của nước ta không nên bỏ… Nếu nó (Xiêm) chiếm cứ thành ấp nhân dân nước Vạn Tượng thì khác gì nó dỡ phên dậu của ta đi… Nên đem quân tiến giữ Ba Động cho nước Vạn Tượng biết là

có quân cứu viện, để tự họ hăng hái phục thù, mưu toan rửa hận… Vả lại đánh quân cường bạo là chính, giúp nước nhỏ bé là nghĩa, quân ta đã có chính và nghĩa thì đánh đâu chẳng vỡ Sau khi dẹp xong, lại phong vương cho Vạn Tượng để tỏ rõ ý ràng buộc, chọn lấy quan giỏi nước ta cho làm bảo

hộ Chân Lạp và Vạn Tượng đều về ta cả thì người Xiêm như mất cả hai tay, thế suy sức yếu, sao có thể địch với ta được!”[62, tr.626-627].

Tuy nhiên hầu hết quan lại trong triều không đồng tình với ý kiến của

Lê Văn Duyệt và Hoàng Kim Hoán “Vua giao tờ sớ xuống cho đình thần

duyệt tâu, đều cho rằng: Lời bàn trước của bọn thần là muốn tạm dung mà

an tháp người Vạn Tượng để theo trong ấy mà tính toán, đợi người Xiêm có làm lẽ trái thì mình sẽ có cớ mà nói, đâu phải là tạm bợ cầu yên, để việc thua Vạn Tượng ra ngoài bụng, như lời Kim Hoán nói Phàm đánh trước để chế người cũng là việc thường của nhà binh; nhưng xem cơ mà làm thì việc nào cũng xong Việc đế vương làm là muôn phần được cả Hoàng thượng ta sáng suốt sâu xa, đã cho đóng trọng binh ở Nghệ An, lại trao kế hoạch cho Gia Định, những mưu cơ để giúp đỡ Vạn Tượng, chế phục người Xiêm, tưởng không thiếu sót gì nữa Còn Kim Hoán bàn việc quân trên tờ giấy, về lí, về thế, về địa hình, phần nhiều không làm được.

Vua nói: Lời bàn của đình thần là phải…”[62, tr.267-268]

Như vậy, chủ trương của nhóm thứ hai là triều Nguyễn nên thận trọngtrong giúp đỡ Vạn Tượng Vua Minh Mạng nghiêng theo chủ trương này vớigiải pháp đúng đắn nhất, hợp lí nhất là thương lượng, hoà hoãn với Xiêm, đồngthời vẫn giúp đỡ Vạn Tượng thể hiện mối quan tâm đến thuộc quốc của mình

Nhà vua đã cử Phan Văn Thuý, Nguyễn Khoa Hào, Nguyễn Văn Xuânthống lĩnh 3000 quân và 20 thớt voi đưa Chậu A Nụ đến Trấn Ninh, rồi phái mộtđơn vị nhỏ do cai đội Nguyễn Trọng Thai chỉ huy hộ tống Chậu A Nụ về nước.Chậu A Nụ về đến Viêngchăn vào tháng 9 năm 1828 Để dàn xếp tình hình ởViêngchăn, phía Việt Nam chủ động cử một phái bộ do Lê Nguyên Hy làmChánh sứ và Nguyễn Văn Lễ, Bùi Ngọc Thành làm Phó sứ đem Quốc thư cùngvật phẩm sang Xiêm để xin lỗi cho Chậu A Nụ nhằm giữ hoà khí láng giềng.Hành động của Minh Mạng nhằm đề xuất với Xiêm hướng giải quyết để VạnTượng thần thuộc cả Xiêm và Việt Nam Vạn Tượng trở thành nước đệm nằmgiữa Xiêm và Việt Nam Vua Minh Mạng có quyết sách nước đệm là vì: xét vềthực lực, sức mạnh về mặt quân sự, kinh tế thời điểm này Việt Nam không thuakém Xiêm, nhưng tình hình chính trị đã có biểu hiện bất ổn Các cuộc khởi nghĩa

của nông dân đã nổ ra ngày càng mạnh mẽ ở Việt Nam, tiêu biểu là cuộc khởinghĩa do Phan Bá Vành lãnh đạo Để tập trung ổn định trong nước, nên trongchính sách đối ngoại của Minh Mạng đã thể hiện sự mềm dẻo [83, tr.30].

Tuy nhiên, thiện chí đó của triều đình phong kiến Việt Nam đã khôngnhận được câu trả lời hữu nghị từ phía Xiêm Ngay sau khi nhà Nguyễn rútkhỏi Viêngchăn, ngày 19 tháng 10 năm 1828 theo chỉ dụ của vua Rama III,quân Xiêm dưới sự chỉ huy của tướng Chao Phraya Bodin đến Viêngchăn vàphá huỷ toàn bộ vùng đất này Thậm chí quân Xiêm còn giết hại cả phái bộViệt Nam gồm 50 người do cai đội thần sách Nghệ An là Phan Văn Thông vàhiệp thủ Lê Văn Duật dẫn đầu sang Viêngchăn “quở trách” Chậu A Nụ khôngthận trọng trong hành động tại Viêngchăn [62, tr821]

Như vậy, Xiêm chủ trương giải quyết vấn đề Viêngchăn bằng conđường sức mạnh Họ biến Viêngchăn thành một tỉnh bất chấp mọi đề nghịgiải quyết bằng con đường hoà bình của nhà vua Minh Mạng Rama III kiênquyết gạt bỏ ảnh hưởng của Việt Nam đối với Viêngchăn Đây là hành độngmạnh mẽ đầu tiên của Xiêm trên con đường hướng đông Tiếp đó là một loạtcác vấn đề liên quan đến lãnh thổ của các tiểu quốc trên đất Lào giáp với ViệtNam, trong đó có Trấn Ninh

Trấn Ninh

Sách “Đại Nam nhất thống chí” viết: “Phủ Trấn Ninh: ở cách tỉnh

thành (Nghệ An) 15 ngày đường về phía tây, phía đông đến địa giới huyện Kỳ Sơn phủ Tương Dương, đường đi 4 ngày, phía tây đến địa giới nước Nam Chưởng, đường đi 3 ngày, phía nam đến địa giới nước Vạn Tượng, đường đi

10 ngày, lại đến thành của Vạn Tượng cũ đường đi 5 ngày, phía bắc đến địa giới huyện Man Soạn phủ Trấn Biên, đường đi 9 ngày Xưa đất Bồn Man, đời

Lê, Cầm Công chiếm trộm, đầu đời Hồng Đức Lê Thánh Tông dẹp được, đặt làm phủ Trấn Ninh Lãnh 7 huyện là Quang Vinh, Minh Quảng, Cảnh Thuần,

Kim Sơn, Thanh Vị, Châu Lang, Trung Thuận, dùng thổ mục trong họ Cầm nối đời làm Xà (danh hiệu tù trưởng Man) Tính ra trong vòng hơn 300 năm, Trấn Ninh vẫn theo chức cống, đất rộng, dân đông, đứng đầu các đất Man,

mà Trình Quang là đô ấp Cuối đời Vĩnh Hựu, tôn thất nhà Lê là Duy Mật chiếm cứ hơn 30 năm, đến năm Cảnh Hưng thứ 31 mới dẹp yên được, rồi cho thị tộc Cầm nối đời làm xà chánh xà phó Sau khi nhà Lê mất, đất này thuộc

về Vạn Tượng, bản triều đầu đời Gia Long, Thiệu Ấn nước Vạn Tượng có công đánh giặc, do đó đem đất này cho Vạn Tượng Năm Minh Mệnh thứ 8, Vạn Tượng bị Xiêm La đánh phá, dân phải lưu vong, tù trưởng là Thiệu Nội xin đem đất nội phụ, bèn cho Thiệu Nội làm Phòng ngự sứ, quản lí việc phủ; năm thứ 9, chia đặt 7 huyện, đặt thổ tri huyện và thổ huyện Sau Thiệu Nội có tội bị giết, mới đặt lưu quan làm tri phủ, lãnh 8 huyện, 17 tổng, 20 bạn, dân

số 3.100 linh” [61, tr.149-150].

Bản đồ lãnh thổ Việt – Lào thế kỉ XI của Ban biên giới phía tây thuộc

Bộ Ngoại giao Việt Nam cho ta nhận biết rõ về vị trí của vùng đất Trấn Ninh.Theo thuyết minh số 2 về nước Đại Việt trong quá trình mở mang bờ cõi qua

các đời Lý, Trần, Hồ, Lê (1069-1471) có viết: “…Đời Lê về phía tây năm

1469 lấy đất Hua Mường (tức Xa Hổ Bảy Mường) đặt ra Sầm Châu thuộc phủ Thọ Xuân, Thừa Tuyên (tỉnh) Thanh Hoá (nay là tỉnh Sầm Nưa của Lào); Năm 1469, lấy đất Bồn Man đặt ra ba phủ: Trấn Ninh, Ngọc Ma và Lâm An thuộc Thừa tuyên Nghệ An (nay là tỉnh Xiêng Khoảng và tỉnh Khăm Muộn của Lào) Cũng trong năm này, lấy xứ Lục Hoàn trực thuộc Thừa tuyên Nghệ An” [dẫn theo 83, tr.30-31].

Như vậy, Trấn Ninh nằm ở phía tây tỉnh Nghệ An, tên một phủ thuộctrấn Nghệ An dưới thời Lê Trấn Ninh trước thuộc đất Bồn Man do Lê ThánhTông sai người đi đánh nước Ai Lao mà chiếm được vùng này Đến năm

1802, vua Gia Long thưởng Vạn Tượng (Viêngchăn) vùng Trấn Ninh vì có

công giúp chúa Nguyễn đánh Tây Sơn Trấn Ninh tồn tại như một công quốcnhỏ, tương đối độc lập trên vùng cao nguyên Xiêng Khoảng Năm 1828, trướccuộc tấn công tiêu diệt Chậu A Nụ của Xiêm, tù trưởng Trấn Ninh lo sợ nên

đã xin nội thuộc vào Việt Nam Xét về nguồn gốc lịch sử, vùng đất Trấn Ninh

có lúc thuộc về Lào, có lúc thuộc về Việt Nam [83, tr.31] Do vậy, đây là mộttrong những chứng cứ lịch sử quan trọng mà thực dân Pháp dựa vào đó để đòichia sẻ quyền lợi đối với Xiêm về vùng đất thuộc lưu vực sông Mêcông

Khi cuộc khởi nghĩa của Chậu A Nụ bị đàn áp, trên đường chạy trốnđến vùng đất Trấn Ninh, Chậu A Nụ bị bắt Chậu Nọi (Thiệu Nội), ngườiđứng đầu vùng đất Trấn Ninh, bị nhà Nguyễn phế bỏ vì cho rằng ông ta chính

là người bắt Chậu A Nụ nộp cho Xiêm Ngay sau đó, nhà Nguyễn đã chothành lập một doanh trại quân đội tại Xiêng Khoảng và cử quan lại phần lớn

là người Nghệ An cai quản nhằm duy trì ảnh hưởng của Việt Nam ở khu vựcnày [83, tr.32]

Về phía Xiêm, khi thấy quân nhà Nguyễn đóng ở Trấn Ninh – vùngđất họ cho là thần thuộc của Viêngchăn, nên từ năm 1831, Xiêm nhanhchóng đặt ách cai trị trực tiếp đối với Viêngchăn, biến Viêngchăn thànhmột tỉnh biên giới của Xiêm, đồng thời tiến hành tranh giành ảnh hưởngvới Việt Nam ở vùng đất Trấn Ninh bằng cách di dời người Phuôn ở TrấnNinh Tranh chấp Xiêm - Việt đối với vùng Xiêng Khoảng, Mường Phuôncũng như vùng đất khác của Lào diễn ra dai dẳng, nhưng không có cuộcxung đột quân sự lớn nào xảy ra

Như vậy, trong lịch sử Lào là nước nhỏ nên luôn chịu thần phục cácvương quốc lớn xung quanh là Xiêm và Đại Việt, luôn dựa vào thế lực nàyhoặc thế lực kia để tồn tại và tìm sự bảo vệ cho mình Thế kỉ XVII, XVIIIlãnh thổ của Lào ngày càng bị thu hẹp dần với những quốc gia nhỏ lẻ, khôngnhững thế các vương quốc này lại thường xuyên gây chiến với nhau để giành

giật quyền thống trị Cũng bắt đầu từ đây, Lào chính thức đã trở thành đốitượng xâm lược, cai trị của Xiêm ở phía Tây và sự tranh giành ảnh hưởng củanhà Nguyễn (Việt Nam) với Xiêm ở phía Đông.

Xiêm và nhà Nguyễn (Việt Nam) luôn tìm cách khẳng định vai trò, vị trí củamình ở Lào Để tránh phải đối đầu trực tiếp với hai nước láng giềng rất mạnh lúcbấy giờ ở bên cạnh, các tiểu vương quốc ở Lào đều chấp nhận cống nạp cho cả triềuđình Băng Cốc và triều đình Huế Đổi lại, các vương quốc nhỏ ở Lào luôn đượccông nhận về mặt chủ quyền bởi nhà Nguyễn (Việt Nam) và Xiêm Tuy vậy, trongthực tế Xiêm luôn tìm cách khống chế và nô dịch Lào về mọi mặt Và khi mà nhàNguyễn (Việt Nam) đang phải vất vả chiến đấu chống lại cuộc xâm lược bằng vũtrang của quân đội Pháp thì Xiêm đã chớp thời cơ để độc chiếm Lào

1.3 Âm mưu loại bỏ Xiêm, độc chiếm Lào của Pháp cuối thế kỉ XIX.

Từ giữa thế kỉ XIX, lịch sử khu vực Đông Nam Á trong đó có Xiêm,Việt Nam, Lào và Campuchia bước sang giai đoạn mới, có những thay đổiquan trọng Chủ nghĩa tư bản phương Tây bắt đầu mở rộng công cuộc xâmchiếm thuộc địa sang phương Đông Mối quan hệ giữa Xiêm với các nướcláng giềng không còn là mối quan hệ đơn thuần giữa các nước trong nội bộkhu vực nữa vì đã bắt đầu có bàn tay can thiệp của các cường quốc bên ngoài

Từ giữa thế kỉ XVIII, nền kinh tế tư bản phát triển mạnh ở châu Âu vàchâu Mĩ Các nước tư bản như Anh, Pháp, Mĩ… dần trở thành các nước đếquốc, tiến hành xâm chiếm các nước chậm phát triển làm thuộc địa để bóc lộttài nguyên và nhân công Từ giữa thế kỉ XIX, các nước đế quốc cạnh tranhnhau quyết liệt, tiến tới chỗ cùng nhau thoả thuận, phân chia các khu vực ảnhhưởng trên thế giới

Âm mưu cơ bản của Pháp ở châu Á là tiến hành xâm lược các nướcĐông Dương, mở đầu là Việt Nam, sau làm bàn đạp xâm lược Campuchia vàLào Vào cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, cơ hội cho việc Pháp gia tăng

nhòm ngó, can thiệp vào Việt Nam và Đông Dương tăng lên Trước hết làngười Anh về cơ bản đã chiếm gần hết xứ Ấn Độ, mở rộng bành trướng bằngđường biển chiếm các vị trí quan trọng trên eo biển Malắca và Miến Điện Từ

đó đẩy mạnh chinh phục Trung Quốc Điều này làm cho Pháp thấy cần phảinhanh chóng xâm chiếm các nước Đông Dương Cùng thời gian này, ở ViệtNam đang diễn ra cuộc nội chiến giữa triều đình Tây Sơn và chúa Nguyễn(đứng đầu là Nguyễn Ánh)

Thời cơ để Pháp gia tăng can thiệp là việc Nguyễn Ánh đã cầu cứuPháp chống lại Tây Sơn, khôi phục lại vị trí của mình Dưới áp lực của hộitruyền giáo, Bá Đa Lộc thay mặt chính quyền vua Louis XVI đã kí với đạidiện của Nguyễn Ánh là hoàng tử Cảnh hiệp ước Véc xai năm 1787 Theo đónhà Nguyễn nhường Côn Đảo và cửa biển Hội An cho Pháp cũng như để choPháp độc quyền buôn bán tại Việt Nam, giúp Pháp khi có chiến tranh với cácnước phương Đông Đổi lại, chính phủ Pháp sẽ hỗ trợ cho Nguyễn Ánh 4 tàuchiến và một đội quân gồm 1.650 binh sĩ đánh lại quân Tây Sơn Ngoài ra còn

có điều khoản cho phép Pháp được quyền hỗ trợ những người truyền đạo,nhất là ở địa phận Đà Nẵng Điều đó đã góp phần tạo thêm cớ cho Pháp đánhchiếm Đà Nẵng sau này [30, tr.145-146] Lấy cớ triều đình Huế tàn sát giáodân và giáo sĩ, ngày 1 tháng 9 năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấncông Đà Nẵng mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam Dưới sự chỉ huy của đôđốc Regault de Genouilly, 14 tàu chiến bắn phá cửa biển Đà Nẵng [73, tr.80]

Bị quân dân Việt Nam chống trả quyết liệt, quân Pháp phải rút lui Từ năm

1859 thực dân Pháp chuyển mục tiêu xuống phía nam, chiếm được Gia Định.Lợi dụng lúc triều đình nhà Nguyễn đang lúng túng, quân Pháp mở rộng đánhphá ra các tỉnh miền Đông Nam Kì

Từ đó dẫn đến năm 1862 triều đình nhà Nguyễn kí Hiệp ước NhâmTuất cắt các tỉnh miền Đông Nam Kì cùng với Côn Đảo cho Pháp Nhưng

không dừng lại ở đó, thực dân Pháp đã tiếp tục tấn công xâm lược các tỉnhmiền Tây Nam Kì Đến năm 1874 triều đình nhà Nguyễn buộc phải kí Hiệpước Giáp Tuất công nhận Nam Kì thuộc Pháp

Việc Pháp chinh phục Nam Kì (Việt Nam) đã dẫn đến sự thay đổi sâusắc trong quan hệ Pháp – Xiêm Trước hết, điều đó đã dẫn đến việc chấm dứt

sự bành trướng sang phía đông của Xiêm Pháp đã thay chân Việt Nam, trởthành kẻ cạnh tranh với Xiêm trong việc thống trị Campuchia Năm 1860,quốc vương Campuchia Norodom lên ngôi Lúc này Campuchia đang rơi vàotình trạng suy yếu, nội bộ triều đình bất ổn dẫn tới đất nước Campuchia bịXiêm kiểm soát khá chặt chẽ Nhân cơ hội đất nước Campuchia không ổnđịnh, Pháp đã nhanh chóng chen chân vào nội chính của Campuchia với mưu

đồ biến nước này thành thuộc địa Năm 1863, vua Norodom đã bị Pháp épbuộc phải chấp nhận sự bảo hộ của Pháp Năm 1867, đến lượt Xiêm phải kímột hiệp định với Pháp chấp nhận sự bảo hộ của Pháp ở Campuchia Theo đó,Xiêm từ bỏ mọi quyền minh chủ đối với vương quốc Campuchia [30, tr.150]

Sau khi thôn tính Nam Kì (Việt Nam) và Campuchia, thực dân Pháptiếp tục mở rộng đánh chiếm các tỉnh Bắc Kì và Trung Kì (Việt Nam) Năm

1883 và 1884 triều đình nhà Nguyễn buộc phải kí các Hiệp ước Hácmăng vàPatơnôt đầu hàng hoàn toàn thực dân Pháp

Để củng cố quyền cai trị trên bán đảo Đông Dương, tháng 6 năm 1884Pháp bắt ép quốc vương Campuchia kí tiếp một Hiệp định mới Với bản Hiệpước này, không chỉ khẳng định lại quyền bảo hộ của Pháp đối với Campuchia,

mà còn chính thức hoá thể chế chính trị thực dân của Pháp cũng như cơ cấu tổchức chính quyền của nhà nước bảo hộ ở Campuchia Đây là những hànhđộng đã được tính toán kĩ để thực hiện nhất thể hoá quyền cai trị của Pháp ởĐông Dương trong những năm tiếp theo

Để thực hiện những mục tiêu đã định, người Pháp tiến hành xây dựng

bộ máy hành chính mới, ra sắc lệnh thành lập Liên bang Đông Dương (1887)

Theo đó Bắc Kì do Thống sứ đứng đầu, Trung Kì, Campuchia và Lào đặtdưới quyền bảo hộ do Khâm sứ điều hành, còn Nam Kì thuộc chế độ cai trịtrực tiếp, đứng đầu là Thống đốc Đứng đầu Liên bang Đông Dương là viênToàn quyền Mỗi đơn vị hành chính trong Liên bang có tổ chức và ngân sáchriêng Chính quyền ngành dọc của chính phủ Liên bang lúc mới thành lậpgồm 5 bộ phận đặt dưới quyền của Tư lệnh Lục quân, Tư lệnh Hải quân, Tổngthư kí, Giám đốc Sở Tư pháp và Giám đốc Sở Hải quan Thủ đô của Liênbang đặt tại Hà Nội [30, tr.163].

Sau khi thực dân Pháp hoàn thành xâm chiếm Việt Nam (1884) và thựcdân Anh phát động chiến tranh và chinh phục được Miến Điện (1886), triềuđình Xiêm mới thực sự khẳng định tham vọng của mình đối với các mườngLào Nhận thấy sức mạnh quân sự của thực dân Anh và Pháp, Xiêm trước hếtmuốn dựa vào Anh để biến Lào thành vùng đệm giữa Miến Điện thuộc Anh

và Bắc Kì (Việt Nam) thuộc Pháp Xiêm cũng chủ động đề nghị với chínhquyền Pháp ở Đông Dương là không tiến hành các cuộc viễn chinh bằng quân

sự trên đất Lào Trong khi đó, Xiêm đưa quân đội sang chiếm đóng Lào Tuynhiên vào thời gian này, Pháp đã đi trước một bước, nhằm tránh nguy cơ thựcdân Anh sẽ chiếm Lào trước mình nhằm tìm đường vào Trung Quốc và bảo

vệ thuộc địa rộng lớn của mình ở phía Nam Ấn Độ, Thống sứ Bắc Kì vàKhâm sứ Trung Kì đề nghị Toàn quyền Đông Dương và chính phủ Pháp phảitiến hành chinh phục Lào nhằm đưa Lào vào Liên bang Đông Dương thuộcPháp [19, tr.26] Chính quyền Pháp ở Đông Dương và chính phủ Pháp cũng ýthức được việc dù sớm hay muộn cũng phải chiếm cho được Lào, không đểcho Xiêm có những bước đi vững chắc ở Lào cho dù Xiêm được thực dânAnh hậu thuẫn Mặt khác, việc chiếm được Lào cũng có một ý nghĩa vô cùngquan trọng là bảo vệ vững chắc Bắc Kì và Trung Kì mà thực dân Pháp đã rấtvất vả mới chiếm được, tránh nguy cơ thực dân Anh dựa vào Xiêm để bất ngờ

tấn công Pháp Trước những lập luận rất thuyết phục trên và nhằm bảo vệvững chắc Việt Nam và Campuchia thuộc Pháp, chính phủ Pháp đã ra lệnhcho chính quyền của mình ở Đông Dương đưa quân đội sang chiếm Lào vàphải chiếm cho bằng được Lào để làm lá chắn, đẩy lùi các nguy cơ xâm lượcĐông Dương thuộc Pháp đến từ phía Tây.

Để đưa quân đội của mình sang các mường Lào một cách hợp pháp,tránh sự phản đối của thực dân Anh, tránh đối đầu ngay lập tức với quân độiXiêm, lực lượng đang có quyền bảo hộ các mường Lào, quân đội Pháp tiếnsang Lào rất thận trọng, vừa đi vừa thăm dò và có phần do dự vì Pháp chưatìm thấy lý do chính đáng để can thiệp vào Lào Sau rất nhiều lần không dámmạo hiểm vì chưa tìm được lý do hợp lý, cuối cùng thực dân Pháp đã tìm thấymột lý do hợp lý về mặt lịch sử đó là quyền bảo hộ các mường Lào của ViệtNam sau nhiều triều đại Người Pháp lập luận rằng, Việt Nam từ trước đếnnay đều có quyền bảo vệ các mường Lào, bây giờ Việt Nam đã được Phápbảo hộ, điều đó có nghĩa rằng, người Pháp cũng có trách nhiệm phải bảo hộcác mường Lào

Như vậy, thông điệp mà thực dân Pháp muốn gửi đến Xiêm và thực dânAnh là, Pháp đã chiếm được Việt Nam, vì vậy mà Pháp hoàn toàn có lý do đểthay thế Việt Nam cai quản các Mường Lào

Lâu nay khi đề cập tới vấn đề lưu vực sông Mêcông thời cận đại, cácnhà nghiên cứu thường nhấn mạnh sự phân chia quyền lợi thuộc địa giữa Anh

và Pháp Vậy vai trò của Xiêm như thế nào? Dựa vào đâu mà Xiêm - mộtnước phong kiến phương Đông lại dám đương đầu với một nước thực dânphương Tây hùng mạnh trong quá trình tranh giành ảnh hưởng ở vùng đấtthuộc quốc cũ của mình?

Trước hết, cần khẳng định rằng cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, chế

độ phong kiến Xiêm chưa bước vào thời kì suy vong Vương triều Rama IV

và Rama V là những vương triều hùng mạnh ở Đông Nam Á Ở thời kì hưngthịnh, giai cấp phong kiến Xiêm đã kết hợp lợi ích dân tộc với lợi ích giai cấp

và triều đại Chính từ cơ sở đó mà chính quyền Xiêm tỏ ra hết sức năng độngtrong việc mở cửa canh tân đất nước Công cuộc cải cách tiến bộ của vuaChulalongcon (Rama V) từ năm 1868 đã thu được những kết quả to lớn Xiêmbước đầu đã tránh được nguy cơ bị biến thành thuộc địa của các cường quốc

Âu - Mỹ như các nước Đông Nam Á khác Xiêm đã tiến hành một cách khéoléo giữa cải cách, mở cửa, tăng cường giao lưu buôn bán với các cường quốcbên ngoài Thậm chí Xiêm còn biết tận dụng triệt để mâu thuẫn giữa các nước

đế quốc để giữ gìn độc lập dân tộc của mình

Việc cải cách về kinh tế, hành chính và cải tổ lại quân sự theo lối châu

Âu đã giúp Xiêm vươn lên, bắt kịp xu thế của thời đại Với thực lực như vậyXiêm từng bước kiên quyết đối mặt với sự xâm lấn của Pháp Trên thực tế,khi mâu thuẫn Xiêm – Pháp không thể điều hoà nổi, phương sách duy nhất

mà Pháp thực hiện đối với Xiêm là vũ lực thì Xiêm vẫn có khả năng chiếnđấu cân sức với Pháp Chỉ đến khi đứng trước nguy cơ đe doạ của cả Anh vàPháp vua Môngkut cho rằng Xiêm không thể chống chọi lại bằng vũ lực.Cách đối phó tốt nhất là dùng biện pháp ngoại giao, chịu nhân nhượng cácyêu sách của Pháp Sự kiện xảy ra ở Paknam, khi thủ đô bị uy hiếp nghiêmtrọng, để xoa dịu sự căng thẳng, cứu vãn tình thế, thái độ mềm mỏng củaChính phủ Xiêm trong ứng xử với Pháp là điều dễ hiểu Chính nó đã phản ảnh

tư tưởng ngoại giao mà Xiêm đang thực hiện

Về phía Pháp, tuy quyết định uy hiếp Xiêm bằng sắc mạnh quân sự,song cũng có những thời điểm họ thực sự lo ngại nếu Xiêm phản công mạnh.Điều đó được thể hiện trong nhật kí của Pavie ngày 14 tháng 7 năm 1893:

“Màn đêm buông xuống, qua bóng tối lờ mờ, trên cầu tàu của đoàn đại diện, tôi lắng nghe lo âu tiếng ồn mà dòng nước chảy xiết va vào các loại chướng

ngại vật Tôi tưởng tượng đến những trắc trở Hai pháo thuyền của chúng ta, hai chiếc tàu nhỏ bé với sức mạnh không đáng kể… Tôi lo lắng nghĩ rằng các

cố vấn của triều đình Xiêm muốn gây những khó khăn, những hành động thù địch chống lại một nước lớn” [83, tr.53] Những lo lắng của Pavie phần nào

cho thấy sự quan ngại của Pháp đối với thực lực của Xiêm

Thái độ cứng rắn của Xiêm đối với Pháp còn bị chi phối bởi một yếu tốnữa, đó là Xiêm tin tưởng vào mối quan hệ với các nước phương Tây, đặcbiệt là Anh

Trong đối ngoại, Xiêm luôn theo đuổi chính sách mềm dẻo, lợi dụngmâu thuẫn giữa các đối thủ, xích lại gần nước này để làm đối trọng với cácnước khác.Trong vấn đề tranh chấp với Pháp, Xiêm đặt nhiều hi vọng vào sựủng hộ của Anh vì họ biết quyền lợi của Anh gắn liền với họ Tuy nhiên, Anhkhông chủ trương giúp đỡ Xiêm vì chủ trương của Anh là cùng với Pháp biếnXiêm thành vùng đệm ở Đông Nam Á, giữa hai vùng thuộc địa của Anh vàPháp Điều này đã được thể hiện trong Hiệp ước Pháp – Anh kí năm 1896

Tuy nhiên, xét cho cùng cái được của Xiêm lớn hơn cái mất Sự bỏ rơicủa Anh đối với Xiêm là để biến Xiêm thành vùng đệm theo thoả thuận Xiêmgiữ được nền độc lập của mình bằng cách chấp nhận mất đi một số tỉnh ngoại

vi vốn được duy trì bằng lòng trung thành không vững chắc Vùng đất Xiêm,đất của người Thái không tổn hại gì Nhờ thực hiện đường lối ngoại giao linhhoạt nên Xiêm là nước duy nhất không chỉ giữ được nền độc lập trước sự xâmchiếm của các nước thực dân mà còn trở thành quốc gia phát triển mạnh mẽ ởkhu vực Đông Nam Á thời cận đại

Như vậy để mở rộng lãnh thổ Liên bang Đông Dương, Pháp tăngcường can thiệp vào Lào Việc tăng cường khám phá, tìm hiểu lãnh thổ Lào

để đẩy mạnh việc xâm chiếm Lào là điều tất yếu Sau khi bình định xongNam Kì (Việt Nam), thực dân Pháp tiến hành khám phá, thám hiểm dòng

sông Mêcông, đã đi qua nước Lào rồi đến tận vùng Vân Nam của TrungQuốc Cũng giống như ở Campuchia, hành động của Pháp gặp phải sự phảnứng dữ dội của Xiêm Bởi Lào lúc này đang bị đặt dưới sự thống trị củaXiêm Tuy nhiên bằng nhiều thủ đoạn cả ngoại giao và vũ lực, trước tiên Pháp

đã gạt Xiêm ra khỏi vùng đất Lào có tranh chấp với nhà Nguyễn trước đây.Sau đó, thực dân Pháp đã thực hiện các mũi tiến công quân sự quyết định đểchiếm Lào, buộc Xiêm phải kí Hiệp ước năm 1893 công nhận sự ảnh hưởngcủa Pháp ở Lào

Tiểu kết chương 1

Lập quốc từ thế kỉ XIV, vương quốc Lan Xang là một trong nhữngquốc gia ra đời muộn nhưng có vị trí ngày càng quan trọng ở khu vực ĐôngNam Á Tuy nhiên, do mâu thuẫn nội bộ, vương quốc Lan Xang rơi vào tìnhtrạng chia rẽ thành 3 tiểu quốc là Viêngchăn, Luôngphabang và Chămpaxắc

Từ đó đã bị Xiêm xâm lược và cai trị Như vậy, trước khi thực dân phươngTây đẩy mạnh xâm lược Đông Nam Á, Lào đã mất độc lập Đây là hoàn cảnhđặc biệt của Lào so với các nước trong khu vực

Trong cuộc chạy đua xâm chiếm thuộc địa của các nước thực dân, sự

có mặt của thực dân Pháp ở khu vực Đông Nam Á muộn hơn các nước khác.Thực dân Pháp cũng xâm lược Lào muộn, sau khi đã thôn tính Việt Nam vàCampuchia Chiếm được Lào, Pháp sẽ có khả năng thực hiện mở rộng diệntích thuộc địa vào vùng đất trung tâm Đông Nam Á Cùng với đó, Pháp sẽ cólợi thế về thương mại khi tiếp cận với Xiêm, Miến Điện và thị trường phíanam Trung Quốc

Tuy nhiên, khi mở rộng xâm lược Lào, Pháp đã gặp phải một thế lựcđược coi là mạnh nhất trong khu vực lúc đó là Xiêm Vào thế kỉ XIX, ở khuvực Đông Nam Á, Xiêm là nước duy nhất không rơi vào khủng hoảng và có

thế lực về kinh tế, quân sự tương đối mạnh Trước khi Anh, Pháp đặt chânđến Đông Nam Á, Xiêm đã xâm chiếm nhiều vương quốc xung quanh, trong

đó có Lào Vì vậy, khi thực dân Pháp mở rộng xâm lược sang Lào đã vấp phảimột thế lực mạnh đang có quyền lợi to lớn ở Lào, đó là Xiêm Điều đó tất yếu

đã dẫn tới sự đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX

Như vậy, cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX mang tínhtất yếu Trong bối cảnh thế giới, khi các nước tư bản đế quốc đua nhau xâmchiếm thuộc địa thì khu vực Đông Nam Á nói chung, Lào nói riêng sẽ trởthành đối tượng bị xâm lược Vùng đất Xiêm đã trở thành vùng đệm trongquá trình mở rộng bành trướng thuộc địa của các nước thực dân Và ngườiXiêm đã không bỏ qua cơ hội đó để làm nên điều kì diệu cho mình Khôngnhững thế, lịch sử khu vực còn chứng kiến cuộc đụng độ quyết liệt giữa mộtbên là đội quân viễn chinh hùng mạnh của một cường quốc phương Tây vớimột bên là một vương quốc đang nổi lên ở khu vực Đông Nam Á

Chương 2 DIỄN TIẾN CUỘC ĐỤNG ĐỘ PHÁP - XIÊM Ở LÀO

CUỐI THẾ KỈ XIX

2.1 Cuộc đối đầu Pháp – Xiêm ở Lào cuối những năm 80 thế kỉ XIX.

2.1.1 Những hành động của Xiêm ở Lào trước âm mưu của Pháp

Lợi dụng sự biến động của tình hình thế giới thời điểm này và cuộc đốiđầu Anh - Pháp tại khu vực Đông Nam Á, chính quyền Xiêm đã tìm cách sápnhập một cách có hệ thống lãnh thổ của Lào vào lãnh thổ của Xiêm bắt đầu từcuối những năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XIX Mục đích trước hếtcủa triều đình Băng Cốc là tìm cách làm chủ được các vùng đất ở thượng lưu

và trung lưu sông Mêcông và kiểm soát được chính sách đối nội, đối ngoạicủa các mường Lào Tiếp đó chính quyền Xiêm muốn tìm cách cố định biêngiới chung giữa Xiêm với Liên bang Đông Dương thuộc Pháp bao gồm ViệtNam và Campuchia mà cụ thể là dãy Trường Sơn của Việt Nam với Lào

Những biến động ở khu vực Đông Nam Á vào giữa thế kỉ XIX, nhất làviệc thực dân Pháp xâm lược Việt Nam và Campuchia đã ảnh hưởng tức thờiđến chính sách của Xiêm đối với Lào Bởi lúc này Lào đang bị Xiêm khốngchế Tình trạng nước Lào sau khi Viêngchăn suy sụp càng ngày càng phứctạp Ngoài Luôngphabang bề ngoài còn ra vẻ một vương quốc, còn lại các địaphương khác có xu hướng cát cứ Trong đó có nhiều vùng, nhất là nhữngmường nhỏ giáp với dãy núi Trường Sơn đều chịu thần phục nhà Nguyễn đểkhỏi bị Xiêm kiểm soát

Mặc dù đang phải bận tâm đối phó với Anh và Pháp, nhưng vuaMôngkút (Xiêm) vẫn rất quan tâm đến Lào, đặc biệt là Luôngphabang Năm

1867, Môngkút trả lại cho vua Luôngphabang là Kouman pho tượng quý đã bịngười Xiêm cướp Nhà vua rất vui mừng đã cử người sang tận Băng Cốc làm

lễ tiếp nhận rất long trọng Năm 1868 vua Kouman qua đời, Un Khăm lên nốingôi (1868-1895) Đến năm 1872 vua Un Khăm được vua Xiêm làChulalongcon làm lễ tấn phong [67, tr.87].

Những hành động đó của Xiêm nhằm củng cố thế lực của mình ở Lào.Qua đó, Xiêm cũng nhắc cho các nước đế quốc, mà trực tiếp ở đây là Pháprằng vùng đất Lào không còn là vô chủ Vùng đất đó hiện đang được Xiêmbảo trợ và phụ thuộc vào nước Xiêm

Bên cạnh đó, chính quyền Xiêm còn có ý định cắt đôi Bắc Kì và Trung

Kì của Việt Nam nhằm tìm kiếm một con đường tiến ra biển Đông cho cácmường Lào [19, tr.28]

Tuy nhiên tất cả những ý đồ của chính quyền Băng Cốc đã vấp phải sựphản đối mạnh mẽ của chính quyền Pháp ở Đông Dương và chính phủ Pháp ởchính quốc, dù phía Pháp biết rằng tất cả những ý định của Xiêm đều có sựhậu thuẫn mạnh mẽ của thực dân Anh Một đại diện của chính quyền Pháp lúcnày ở Đông Dương là Auguste Pavie, một nhà ngoại giao, một nhà chính trịkhôn khéo, đã có những cuộc thâm nhập vào lãnh thổ của các mường Lào từnhững năm 1880 Pavie đã đề xuất với chính quyền Pháp là phải ngay lập tứcchiếm lấy Lào

Đến đây có thể nói ý định độc chiếm các mường Lào giữa Xiêm vàthực dân Pháp đã được bộc lộ rõ Cả hai đều muốn nhanh chóng tuyên bốmình là chủ nhân ở Lào sau khi quân đội của hai nước đã có mặt ở lãnh thổcủa Lào Cả hai bên đã sẵn sàng cho một cuộc chiến để giành giật lấy Lào.Một cuộc xung đột quân sự đang đến rất gần đối với cả hai phía Trên thực tế,

đã diễn ra xung đột bộ phận giữa quân đội Pháp và quân đội Xiêm ở nơi nàyhay nơi khác trên lãnh thổ của Lào, trước hết là ở vương quốc cổLuôngphabang nằm ở phía thượng lưu của sông Mêcông, với vị trí chiến lượcquan trọng, làm bàn đạp để chiếm các mường Lào khác

Trong suốt nhiều năm, các con đường để đi đến vương quốcLuôngphabang đã bị quân đội Xiêm khống chế Triều đình Băng Cốc chiếmvương quốc này và đã đạt được mục tiêu ngăn chặn các phiến quân từ phíaVân Nam Trung Quốc xuống Bởi vì sau khi giao chiến với quân đội Pháp ởBắc Kỳ, các nhóm này đã trú ẩn ở phía Bắc Lào để vừa an toàn lại vừa dễdàng cướp phá nhân dân địa phương Bên cạnh đó, triều đình Xiêm sẽ thiếtlập được một nền hành chính có kiểm soát ở phía Bắc Lào Nếu đạt đượcthành công này Xiêm có thể dễ dàng khống chế các vùng còn lại của Lào.

2.1.2 Thực dân Pháp tổ chức thám hiểm, đặt cơ sở cho việc xâm lược Lào

Để thực hiện âm mưu gạt bỏ ảnh hưởng của Xiêm, xâm chiếm Lào thựcdân Pháp phải tiến hành xâm nhập, tìm hiểu đất nước này Giống như xâmlược Campuchia, xâm lược Bắc Kì (Việt Nam) trước đó thực dân Pháp đềutiến hành thám hiểm trước

Năm 1861, người Pháp đầu tiên đặt chân đến nước Lào là HenriMouhot Henri Mouhot sinh ngày 15 tháng 5 năm 1826 ở Montbeliard (Pháp).Ông là nhà sinh vật học [54, tr.140] Trong quá trình tìm hiểu vùng đất ở khuvực Đông Nam Á, Mouhot đã đến nhiều nước để thám hiểm và ghi chép vềthiên nhiên cũng như con người ở những vùng đất ở đó Những ghi chép củaông ở vùng đất Lào trong quyển nhật kí đã góp phần quan trọng giúp ngườiPháp định hướng trong việc xâm lược Lào

Mouhot đã ghi chép về vùng đất Lào khi ông đến đây như sau: “May mắn

là không như ở Thái Lan, ở đây tôi được người bản xứ giúp đỡ Người Lào tính tình hiền hoà, nhịn nhục, kiên nhẫn, điều độ, cởi mở, cả tin, mê tín, trung thành, đơn giản và ngây thơ Tất nhiên, họ kinh tởm những việc trộm cắp Người ta kể rằng những tên trộm cắp đều bị vua đem luộc trong vạc dầu Nhưng từ sau những cuộc tàn phá của chiến tranh gần đây, người ta thấy bắt đầu xuất hiện trong nhân dân Lào một số trộm cắp vì nghèo đói hoặc vì thù hằn.

Ngoài lúa và ngô, người Lào còn trồng khoai, bầu bí, ớt, dưa và các thứ rau cỏ khác Họ bán cho người Trung Hoa ngà voi, da hổ và các thú vật.

Họ còn đổi vàng cốm, bạc và đồng, sa nhân, sơn, sáp, bông, lụa và tất cả những thổ sản để lấy các đồ sành sứ, thuỷ tinh và những sản phẩm tiểu thủ công nghệ của người Trung Hoa.

Người Lào không phải sinh ra để chiến tranh, ngay trên nguyên tắc họ

đã thần phục vua các nước láng giềng, không bao giờ họ nghĩ tới việc dũ khỏi cái ách nặng nề đó Họ tỏ ra tài khéo hơn người Thái Lan và có đầu óc thích ngao du và buôn bán, tuy rằng cả hai có nhiều điểm giống nhau về hình thức cũng như về tinh thần, nhưng người Lào khác người Thái Lan ở chỗ ngôn ngữ nhất là phong tục thì đơn giản và dễ yêu hơn.

Âm nhạc của họ rất êm dịu, nhịp nhàng và đầy tình cảm Chỉ cần ba người là thành một dàn nhạc du dương Một người thổi kèn bằng ống trúc, một người hát những bài ca êm ái với một giọng hào hứng, còn người thứ ba

gõ nhịp trên những thanh gỗ phát ra những âm thanh rất hay” [54 tr.143].

Lời khen ngợi của Mouhot về âm nhạc Lào có thể đem so sánh với lờibình của ông năm 1858 về âm nhạc Thái Lan trong một buổi diễn tuồng ở thủ

đô Băng Cốc: “Một thứ âm nhạc nhức óc mở đầu tấn tuồng Đặc điểm của dàn

nhạc là tiếng rất to và hoàn toàn thiếu nhịp độ Cứ một khúc nhạc ấy chơi liền năm tiếng đồng hồ và nhà vua cùng quần thần đều lấy làm thích thú Tôi có thể tưởng tượng rằng cả nghệ thuật âm nhạc Thái Lan chỉ có ở trong điệu nhạc khủng khiếp đó, vì các buổi biểu diễn khác mà tôi bị cái vạ phải tham dự, cũng luôn luôn bắt tôi phải nghe những âm thanh độc nhất và loạn xạ ấy” [54,

tr.144]

Cuối năm 1861 Henri Mouhot qua đời vì sốt rét, từ đây chấm dứt sự nghiêncứu, tìm hiểu nước Lào của ông Những ghi chép của Mouhot về đất nước và conngười Lào đã cung cấp cho thực dân Pháp những tư liệu vô cùng quý giá để Pháp

có kế hoạch thám hiểm và xâm lược Lào trong giai đoạn sau này.

Nếu sự xuất hiện của Henri Mouhot chỉ là hoạt động của cá nhân, thìđến năm 1866 do cạnh tranh với thực dân Anh về thương mại và cũng xuấtphát từ tham vọng tìm một con đường tiếp cận với thị trường Trung Quốc từphía nam nên chính phủ Pháp đã quyết định thành lập đoàn thăm dò sôngMêcông Đoàn thám hiểm do Doudart de Lagrée và Francis Gacrnier chỉ huy,

từ Sài Gòn ngược sông Mêcông vào nước Lào đến Vân Nam Trung Quốc.Đây là những hành động mạnh mẽ của Pháp trong việc đặt cơ sở thôn tínhLào [83, tr.33]

Phái đoàn khởi hành từ Sài Gòn ngày 5 tháng 8 năm 1866 trên haichiếc thuyền Đoàn thám hiểm thăm các di tích Ăngco, lên đến Kratie và từ

đó đi bằng thuyền độc mộc Ngày 10 tháng 9 năm 1866, phái đoàn tới Bassac,trải qua rất nhiều khó khăn mới vượt được thác Kemmarat Đoàn đi vào NongKhay, một thị trấn buôn bán quan trọng mà người Thái đã lập nên Sau đóphái đoàn đi qua Viêngchăn, chỉ còn thấy những di tích bị tàn phá, chìm ngậptrong cây cỏ Và cuối cùng, đoàn tới Luôngphabang ngày 20 tháng 4 năm

1867 [54, tr.148]

Các nhà thám hiểm ở đây không lâu Sau khi xây dựng lăng Muohot và

đã tìm biết được vùng này, họ giao tất cả những dụng cụ không cần thiết nữanhư bản đồ, tập sưu tầm thực vật và địa chất cho nhà vua Tiantha Koumane.Đoàn thám hiểm lại lên đường Có rất nhiều quan chức và người dân đã ratiễn đoàn [54, tr.148]

Họ qua những khu rừng già dày đặc của xứ Lào, qua những nơi này,nơi khác có những đồng ruộng, bùn lầy và những thác lớn Rồi họ vào đấtVân Nam, lúc đó đang rối loạn vì cuộc khởi nghĩa của quân Thái Bình Thiênquốc lại thêm những cuộc nổi dậy của những người theo đạo Hồi Họ nhấtquyết tiến về phía tây, qua những vùng loạn lạc đầy nguy hiểm Đoàn về tới

Sài Gòn ngày 28 tháng 6 năm 1868 [54, tr.149].

Theo nhận xét của những người trong đoàn thì: đây là một cuộc duhành khủng khiếp, táo bạo nhất trong thế kỉ này Nhưng cuộc du hành đó

đã xác định một cách dứt khoát sự cần thiết đối với nước Pháp phảichiếm một vị trí ưu thế ở phía Bắc Đông Dương để làm chìa khoá vàoTrung Hoa [54, tr.149]

Như vậy, cùng với những ghi chép của Mouhot thì những hiểu biết củangười Pháp về vùng đất Lào đã gần như toàn diện Đây là cơ sở để thực dânPháp đẩy mạnh việc xâm lược Lào, sáp nhập vào Liên bang Đông Dương

Năm 1887, khi cuộc đụng độ Pháp – Xiêm ở Lào đang diễn ra căngthẳng, Pavie được cử đến Luôngphabang chuẩn bị cho cuộc tấn công xâmlược Lào trên quy mô lớn Đến năm 1889, Pavie đã kết thúc sứ mạng đầu tiêncủa mình [14, tr.986] khi giúp thực dân Pháp mở rộng ảnh hưởng ở Lào trongviệc giải quyết tranh chấp biên giới phía Tây Bắc Kì (Việt Nam) với Xiêm

Từ đó buộc Xiêm phải từ bỏ nhiều quyền lợi ở Vương quốc Luôngphabang

Đến đầu những năm 90 thế kỉ XIX, Pavie bắt đầu tổ chức sứ mạng thứhai Đó là kế hoạch thám hiểm khoa học trên quy mô lớn không chỉ nhằmnghiên cứu địa lí của nước Lào mà còn điều tra các tuyến đường bộ và đườngsông, kiến thiết các điểm buôn bán, thu thập mẫu vật, xem xét các thủ tụcthương mại hiện hành và đưa ra một bản tường trình cụ thể về tính chất và giátrị của các sản phẩm của vùng lòng chảo sông Mêcông Cùng với dự án củaông, một công ti Pháp ở Thượng Lào được thành lập và nó đã giao cho nhómthám hiểm 15 tấn hàng hoá Việc làm và những kết quả của nhóm này là hếtsức quan trọng Song mục đích tối cao của kế hoạch là dọn đường cho một sựthôn tính lãnh thổ lớn của Pháp [14, tr.987]

Có thể thấy, để xâm lược Lào, thực dân Pháp đã tiến hành những bước

đi thận trọng và diễn ra theo một quá trình Với những hoạt động của các đoànthám hiểm, người Pháp đã nắm chắc được tình hình nước Lào về mọi mặt, và

từ đó Pháp đã vạch ra kế hoạch để gạt bỏ ảnh hưởng của Xiêm, xâm lược Lào.

2.1.3 Việc giải quyết vấn đề biên giới phía Tây Bắc Kì - mở đầu cuộc đụng

độ Pháp – Xiêm ở Lào cuối thế kỉ XIX

Thôn tính Bắc Kì, thực dân Pháp không chỉ đối mặt với nhà Nguyễn

mà còn phải thương lượng với triều đình nhà Thanh (Trung Quốc) Đó là mộtquốc gia lớn trong khu vực mà từ lâu vẫn coi Việt Nam là quốc gia thầnthuộc Sau cuộc chiến tranh Trung – Pháp (1884 - 1885), Pháp và nhà Thanhthoả thuận giải quyết vấn đề biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc Tronghoà ước Thiên Tân (ngày 9 tháng 6 năm 1885) nhà Thanh đã công nhậnquyền thống trị của Pháp đối với Việt Nam Điều 3 của Hoà ước quy định rõtrong vòng 6 tháng, hai bên cử đại diện của mình đến thực địa để xác nhậnchính xác đường biên giới Như vậy, đối với Pháp trong quá trình bình địnhBắc Kì, mối quan tâm duy nhất là xác định đường biên giới phía tây giữa Bắc

Kì với vùng đất thuộc địa (Lào) của Xiêm [83, tr.33]

Việc Pháp xâm lược Bắc Kì (Việt Nam) đã thúc đẩy Xiêm thắt chặthơn chính sách cai trị đối với vùng đất Lào để khẳng định chủ quyền củamình và tạo một tư thế chủ động trong đàm phán biên giới phía đông với vùngđất giáp thuộc địa của Pháp Năm 1883, khi Pháp buộc Việt Nam phải chấpnhận sự bảo hộ thì năm 1884 chính phủ Xiêm huy động một lực lượng lớnquân Thái – Lào tấn công vùng Trấn Ninh nhưng bị thua nặng Năm 1885,vua Chulalongcon quyết định cử một đạo quân lớn sang chiếm đóng toàn bộvùng đất phía bắc và đông Luôngphabang cho đến tận vùng lòng chảo sông

Đà Đạo quân này đã đến đó vào tháng 10 năm 1885 [83, tr.34] Hành độngcủa Xiêm bị Pháp phản đối và chính hành động đó đã đặt ra những câu hỏilớn đối với người Pháp về vùng đất phía Tây Việt Nam

Xác định biên giới phía Tây của Việt Nam là một vấn đề nhạy cảm.Dựa vào biên niên sử Lào, của tác giả Savèng Phinith (người Lào) đã cung