Một số biện pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

Biện pháp 3: Tổ chức các hoạt động dạy học dựa trên cơ sở toán học của những khái niệm, tính chất hình học... Như vậy, quy định này hoàn toàn phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp d

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LÊ THỊ NGỌC DIỄM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG

TIẾP CẬN HOẠT ĐỘNG

CHUYÊN NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC (BẬC TIỂU HỌC)

Mã số: 60.14.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Vinh, 2011

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy cô trường Đại học Vinh, quý Thầy

cô trường Tiểu học Trần Khánh Dư và các anh chị, bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ và có những ý kiến đóng góp quý báu cho tôi trong quá trình sưu tầm tài liệu và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Châu Giang, người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình trong suốt quá trình làm luận văn, để tôi hoàn thành tốt luận văn của mình

Luận văn có thể còn nhiều hạn chế nhất định, song đây chính là bước đầu nâng đỡ cho tôi trên con đường nghiên cứu khoa học, phục vụ thiết thực cho việc nâng cao chất lượng dạy học Tôi rất mong nhận được sự quan tâm, đóng góp ý kiến của quý Thầy cô và các đồng nghiệp, để đề tài từ lí luận đi vào thực tiễn thành công hơn

Vinh, ngày 10 tháng 12 năm 2011 Tác giả

LÊ THỊ NGỌC DIỄM

1.6 Thực trạng dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động 23

Chương 2: Một số biện pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học ở lớp 4

2.2 Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp

2.2.1 Biện pháp 1: Tổ chức các hoạt động dạy học YTHH dựa trên

2.2.2 Biện pháp 2: Xây dựng các tình huống dạy học nhằm hình

thành động cơ học tập cho HS trong hoạt động tìm tòi tri thức 39 2.2.3 Biện pháp 3: Tổ chức các hoạt động dạy học dựa trên cơ sở

toán học của những khái niệm, tính chất hình học 48

2.2.4 Biện pháp 4: Rèn luyện cho HS các thao tác tư duy thông

2.2.5 Biện pháp 5: Tổ chức cho HS thực hiện những hoạt động hình học tương thích với mục tiêu và nội dung bài học 69

Chương 3: Kiểm nghiệm sư phạm 82

CÁC TỪ VÀ CỤM TỪ QUY ĐỊNH VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

Bộ GD&ĐT: Bộ Giáo dục và Đào tạo ĐC: Đối chứng

GV: Giáo viên HS: Học sinh

NXB: Nhà xuất bản PPDH: Phương pháp dạy học QTDH: Quá trình dạy học SGK: Sách giáo khoa SGV: Sách giáo viên

KN: Kiểm nghiệm Tr: Tiểu học VD: Ví dụ YTHH: Yếu tố hình học

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ ĐỒ THỊ

Bảng 1.1 Bảng khảo sát GV lớp 4 về thực trạng tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động (Câu 1, 2) Trang 25 Bảng 1.2 Bảng khảo sát GV lớp 4 về thực trạng tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động (Câu 3) Trang 25

Bảng 1.3 Bảng khảo sát GV lớp 4 về thực trạng tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động (Câu 4) Trang 26 Bảng 3.1 Bảng kết quả kiểm tra đầu vào của lớp kiểm nghiệm và lớp đối chứng Trang 113 Bảng 3.2 Bảng kết thống kê kết quả các bài kiểm tra của lớp kiểm nghiệm và lớp đối chứng Trang 115 Bảng 3.3 Bảng tổng hợp kết quả các bài kiểm tra của lớp kiểm nghiệm

và lớp đối chứng Trang 116 Bảng 3.4 Bảng kết phân loại học lực của HS lớp kiểm nghiệm và đối chứng sau các bài kiểm tra Trang 117 Bảng 3.5 Kết quả khảo sát chuyên gia Trang 119

Đồ thị 3.1 Đồ thị phân loại học lực của HS lớp kiểm nghiệm và đối chứng sau khi thực nghiệm Trang 114

Đồ thị 3.2 Đồ thị tỉ lệ % trung bình chung phân loại học lực của HS lớp kiểm nghiệm và đối chứng Trang 118

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Nghị quyết của Đại hội Đảng lần thứ IV đã ra quyết định số 14 – NQTƯ

về cải cách giáo dục với tư tưởng: “Xem giáo dục là bộ phận quan trọng của cuộc cách mạng tư tưởng; Thực thi nhiệm vụ chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ

từ nhỏ đến lúc trưởng thành; Thực hiện tốt nguyên lý giáo dục học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội” Đại hội Đảng lần thứ X tiếp tục khẳng định: “Giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế quản lí, nội dung phương pháp dạy học;(…); tạo nhiều khả năng, cơ hội khác nhau cho người học…”

Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2005 đã quy

định: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư

duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập

và ý chí vươn lên” (chương I, điều 4)

Như vậy, quy định này hoàn toàn phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH): Theo định hướng chung của các PPDH Toán Tiểu học là dạy học trên cơ sở tổ chức và hướng dẫn các hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của HS GV phải tổ chức, hướng dẫn cho HS hoạt động học tập với sự trợ giúp đúng mức và đúng lúc để từng HS (hoặc từng nhóm HS) tự phát hiện và giải quyết vấn đề của bài học, tự chiếm lĩnh nội dung học tập rồi thực hành, vận dụng các nội dung đó theo năng lực cá nhân của HS Định hướng này có thể hiểu vắn tắt là học tập trong hoạt động và bằng hoạt động Nhìn chung, tư tưởng chủ đạo của phương pháp đổi mới là: tập trung vào các hoạt động của trò; trò tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá; tăng cường giao lưu giữa trò và trò Tư tưởng này vừa phù hợp với quan điểm của tâm lí học, cho rằng hoạt động có ảnh hưởng trực tiếp tới sự hình thành và phát

triển nhân cách, vừa phù hợp với luận điểm cơ bản của giáo dục học Mac-xit: Con người phát triển trong hoạt động và học tập diễn ra trong hoạt động

Lí thuyết hoạt động (LTHĐ) được hình thành từ những năm 1930, đạt đỉnh cao vào những năm 1970 Đại diện cho cách tiếp cận này là các nhà tâm lí học Nga như: A.N.Leonchiep, L.X.Vưgotxki, X.L.Rubinstein, Piaget,…Và được các nhà nghiên cứu toán học ở nước ta vận dụng vào dạy học ở trường phổ thông như: GS Đào Tam (CB) – Lê Hiển Dương với nội dung “Tiếp cận

Lí thuyết hoạt động trong nghiên cứu và thực hành dạy học Toán ở trường Đại học và trường phổ thông”; ThS Trần Thị Kim Cúc với đề tài “Hình thành kĩ năng soạn giáo án cho sinh viên”; PGS.TS Nguyễn Văn Khôi với đề tài “ Sử dụng phương tiện và kĩ thuật dạy học theo hướng tương tác trong dạy học kĩ thuật”; Chu Hương Ly với đề tài luận văn Thạc sĩ “Góp phần phát triển tư duy cho học sinh Trung học phổ thông thông qua dạy học một số nội dung phương trình”; Lê Thị Thảo Dịu với nội dung dạy học “Tổ chức hoạt động học tập ở Mầm non”;…Các đề tài đều lấy quan điểm hoạt động làm cơ sở, làm nền tảng

để hình thành phương pháp dạy học, hình thành các kĩ năng cần thiết cho người học Chẳng hạn như: bồi dưỡng cho sinh viên năng lực tiếp cận LTHĐ trong nghiên cứu và giảng dạy Toán; kĩ năng soạn giáo án cho sinh viên; tăng cường thái độ tích cực nhận thức cho HS trung học phổ thông; phát triển sự sáng tạo, tính độc lập của trẻ mẫu giáo;… Qua đó cho thấy LTHĐ được vận dụng vào các cấp học, từ Mầm non cho đến Đại học Như vậy, việc vận dụng LTHĐ vào lĩnh vực dạy học thực sự rất cần thiết Tuy nhiên, việc vận dụng lí thuyết này vào dạy học ở Tiểu học, cụ thể là mạch Yếu tố hình học (YTHH) vốn chưa được đi sâu nghiên cứu

Trong bốn mạch nội dung của môn Toán ở Tiểu học là Số học, YTHH, Yếu tố đại lượng và Giải toán có lời văn, chúng tôi chọn nghiên cứu mạch kiến thức YTHH ở lớp 4 vì YTHH phát huy thế mạnh của LTHĐ Thêm vào đó Toán 4 mở đầu cho giai đoạn hai (giai đoạn các lớp 4, 5), giai đoạn chuyên

sâu hơn giai đoạn một (các lớp 1, 2, 3) Ở giai đoạn này, HS được tiếp thu kiến thức ở mức khái quát hơn, tăng hoạt động thực hành – vận dụng

Nhận thức tầm quan trọng trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Một

số biện pháp tổ chức dạy học yếu tố hình học ở lớp 4 theo hướng tiếp cận

hoạt động” nhằm giúp phát triển năng lực hoạt động Toán, rèn tư duy suy luận

lôgic cho HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Toán ở Tiểu học

2 Mục đích nghiên cứu:

Đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Toán cho HS Tiểu học

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Khách thể nghiên cứu:

Biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4

3.2 Đối tượng nghiên cứu:

Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

3.3 Phạm vi nghiên cứu:

Hoạt động tổ chức dạy và học YTHH ở lớp 4 của GV và HS Trường Tiểu học Trần Khánh Dư – Quận 1, TP Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu đề xuất được các biện pháp dạy học YTHH theo hướng tiếp cận hoạt động có tính khoa học và khả thi, phù hợp với đặc thù môn học thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học YTHH ở lớp 4 nói riêng và chất lượng dạy học Toán cho HS Tiểu học nói chung

5 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về các biện pháp tổ chức dạy học YTHH lớp

4 theo hướng tiếp cận hoạt động

- Nghiên cứu thực trạng dạy học YTHH lớp 4 ở một số trường Tiểu học

- Đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

- Kiểm nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp mà đề tài đã đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu:

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:

- Phương pháp phân loại – hệ thống hóa lý thuyết

- Phương pháp cụ thể hóa lý thuyết 6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp trò chuyện

6.3 Nhóm phương pháp thống kê toán học:

- Thống kê các số liệu thu được làm cơ sở kiểm tra tính khả thi của giả thuyết khoa học đặt ra

7 Cấu trúc của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề cương luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Một số biện pháp tổ chức dạy học YTHH ở lớp 4 theo hướng tiếp cận hoạt động

Chương 3: Kiểm nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

lí vững chắc về thế giới khách quan và hình thành chính bản thân mình như một nhân cách [1, Tr 44]

 A.N Lêonchiep: “Hoạt động của chủ thể do sự phản ánh tâm lí về thực tại làm trung giới và điều tiết Cái xuất hiện trong thế giới đối tượng như

là động cơ, mục đích và điều kiện hoạt động đối với chủ thể và bản thân chủ thể, cần phải được chủ thể tri giác, hình dung, hiểu biết, lưu giữ và tái hiện lại trong trí nhớ bằng cách này hay cách khác.” [1, Tr 140]

 Theo Jean Piaget: “Trẻ em được phú cho tính hoạt động thực sự và giáo dục không thể thành công nếu không sử dụng và không thực sự kéo dài tính hoạt động đó” [45]

 B.D Elcônin cho rằng: GV không chỉ dạy tri thức khoa học mà còn phải dạy trẻ cách học Với quan điểm này phải hình thành các hành động cho trẻ Hành động phân tích, hành động mô hình hoá, hành động cụ thể hoá… [16, Tr 202]

Từ các quan điểm của các nhà tâm lí học trên cho thấy: Con người làm

ra chính bản thân mình bằng lao động và hoạt động xã hội Toàn bộ đời sống tâm lý, ý thức của con người là sự phản ánh thực tiễn đời sống vật chất của nó Tâm lý ý thức được hình thành và được biểu hiện qua hoạt động, mà trước hết

là lao động sản xuất và hoạt động xã hội Vận dụng vào dạy học, việc học tập của HS có bản chất là hoạt động, bằng hoạt động và thông qua hoạt động tích cực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, biến những tri thức của nhân loại thành tri thức của bản thân và nhờ vào hoạt động học tập không ngừng, HS tiếp tục hoàn thiện tri thức và nhân cách cho bản thân

* Ở trong nước:

 Theo Nguyễn Bá Kim: “PPDH cần hướng vào việc tổ chức cho người học học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo.” [11, Tr 125]

 Theo Phan Trọng Ngọ về quan điểm dạy học hiện đại thì người dạy với sứ mạng là nhà tổ chức, hướng dẫn, điều khiển hoạt động học của người học Là người tham vấn, người trợ giúp hoạt động học của người học Còn người học là chủ thể tích cực, năng động sáng tạo trong quá trình học Quá trình dạy học là sự tác động hai chiều giữa hoạt động dạy của người dạy và hoạt động học của người học [18]

 Nguyễn Thanh Hưng: “ PPDH là một hệ thống các tác động liên tục của người dạy nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của người học

để người học lĩnh hội vững chắc các thành phần của nội dung giáo dục nhằm đạt được mục tiêu đã định” [10, Tr22]

Các tác giả đã khái quát quá trình dạy học thực chất là quá trình thực hiện một chuỗi các hoạt động dạy và hoạt động học GV với vai trò là người hướng dẫn, điều khiển hoạt động học của HS giúp cho các em tự giác, tích cực hoạt động trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

Bên cạnh đó, còn có một số đề tài vận dụng LTHĐ vào dạy học như:

- GS Đào Tam (Chủ biên) – TS Lê Hiển Dương với nội dung “Tiếp cận Lí thuyết hoạt động trong nghiên cứu và thực hành dạy học Toán ở trường Đại học và trường phổ thông” [20, Tr5] Tác giả đã đề cập những vấn đề sau:

Khái quát một số kiến thức cơ bản về LTHĐ; Từ đó, tác giả đề xuất một số cách rèn luyện cho học sinh, sinh viên năng lực nắm các khái niệm, quan hệ toán học, năng lực khai thác tiềm năng sách,…; Cuối cùng là ý kiến về việc cần chú ý hơn đến các biện pháp rèn luyện các năng lực mà tác giả đã đề xuất

- PGS.TS Nguyễn Văn Khôi với đề tài: “Sử dụng phương tiện và kĩ thuật dạy học theo hướng tương tác trong dạy học kĩ thuật” [44] Tác giả đã vận dụng quan điểm hoạt động làm cơ sở cho việc xây dựng kĩ thuật dạy học theo hướng tương tác trong dạy học kĩ thuật Bởi theo tác giả hoạt động chính

là sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng hoạt động thông qua phương tiện Vậy nên, hoạt động dạy học chính là điều kiện để sự tương tác có thể xảy ra, không có hoạt động thì không có sự tương tác

- Vũ Thị Huyền là GV trường Tiểu học Thổ Sơn với sáng kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp dạy học Toán 4 theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh” [42] Tác giả đã nêu biện pháp nhằm phát huy tính tích cực hoạt động của HS là phối hợp một số PPDH với nhau để tổ chức cho HS hoạt động Tuy nhiên tác giả chưa đi sâu nghiên cứu việc tổ chức dạy học thành các hoạt động nhằm giúp cho HS theo từng mục tiêu, nội dung bài học

cụ thể

LTHĐ ra đời và đã được một số nhà nghiên cứu trong nước vận dụng vào lĩnh vực dạy học Theo chúng tôi, dạy học theo quan điểm hoạt động là một quá trình điều khiển hoạt động học tập của HS nhằm thực hiện các mục tiêu dạy học Xuất phát từ nội dung bài học ta cần phát hiện những hoạt động liên hệ với nội dung đó, rồi căn cứ vào mục tiêu của bài mà chọn ra một số hoạt động cho HS thực hiện, nhằm phát hiện kiến thức mới hoặc luyện tập các

kĩ năng Việc phân tách một hoạt động thành những hoạt động thành phần giúp GV tổ chức những hoạt động với độ phức hợp vừa sức với HS