Cây lúa trong ứng xử và tâm thức của người Việt ở Hậu Giang

Do đó, luận văn nghiên cứu cây lúa trong ứng xử và tâm thức của người Việt ở Hậu Giang với tư cách nghiên cứu trường hợp nhằm khái quát về văn hóa lúa nước của người Hậu Giang và qua đó

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

ISO 9001:2008

LÂM THỊ HUỲNH NHƯ

CÂY LÚA TRONG ỨNG XỬ

VÀ TÂM THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT

Ở HẬU GIANG

Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 60310640

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

-iii-

TÓM TẮT

Tên đề tài: CÂY LÚA TRONG ỨNG XỬ VÀ TÂM THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT Ở HẬU GIANG

Thời gian nghiên cứu: Từ ngày 16/3/2015 đến ngày 16/9/2015 Địa điểm nghiên cứu: Tỉnh Hậu Giang

Có thể nói, sản vật đặc trưng nhất mà người Việt ở Hậu Giang được thiên nhiên ban tặng chính là lúa gạo Tại Hậu Giang, có khoảng 80% dân số có nguồn thu nhập chính từ lúa gạo Ngoài sự đóng góp vào an ninh lương thực, cây lúa còn tạo nên phong cảnh thiên nhiên xinh đẹp, xanh mát và là tiền đề phát triển các loại hình du lịch sinh thái và là nơi giải trí trong lành cho dân thành thị; cho nên đóng góp bằng nhiều cách vào sự thịnh vượng của cộng đồng nông thôn Miêu tả về vẻ đẹp của những cánh đồng lúa ở vùng Hậu Giang, Nhà sử học người Pháp Charles Fourniau viết:

“Chúng tôi đã ở giữa đồng bằng mênh mông lúa của vùng châu thổ sông Mêkông Ruộng lúa không bị cắt bởi một rặng cây nào, cũng không bị các rặng núi cắt ngang tầm nhìn, ngược lại với vùng đồng bằng sông Hồng, nó tạo ra một cảm giác bao la của vẻ đẹp lớn lao”

Cây lúa ở Hậu Giang chịu sự tác động, ảnh hưởng sự phát triển chung của cây lúa ở đồng bằng sông Cửu Long Do đó, luận văn nghiên cứu cây lúa trong ứng xử và tâm thức của người Việt ở Hậu Giang với tư cách nghiên cứu trường hợp nhằm khái quát về văn hóa lúa nước của người Hậu Giang và qua đó nhìn rộng ra cây lúa trong văn hóa miền Tây Nam Bộ mà không quá tập trung vào việc tìm kiếm và xác định cái khác biệt giữa Hậu Giang với cả miền Tây vốn mang tính hòa đồng là nổi bật

Người Việt ở Hậu Giang đã hình thành nên phong cách ứng xử có tính thích nghi rất cao đối với môi trường tự nhiên, đặc biệt là tận dụng môi trường sông nước trong lĩnh vực sản xuất Cách ứng xử và hành động mang tính trọng nghĩa của người Việt

có thể quy về 4 điểm: chí cốt và chung thủy; coi nhẹ tiền tài; coi trọng lẽ công bằng; hành động quên mình vì nghĩa Họ rất coi trọng tình huynh đệ kết nghĩa, xem đó là

một thứ tình nghĩa rất thiêng liêng, gắn bó keo sơn Với tính cách nhạy bén, năng động, cần cù và sáng tạo trong lao động, cùng với ý chí bền bỉ, sức lực dẻo dai, họ đã thành công trong việc tạo ra một phức thể văn minh nông nghiệp trên một vùng châu thổ rộng lớn Dù là đất mới, nhưng Hậu Giang hôm nay cũng đã nhanh chóng đuổi kịp các đàn anh đi trước, với nhiều nét nổi bật về phát triển kinh tế, nhiều điểm sáng

về văn hóa - văn minh, bao trang sử vàng trong mở đất, giữ đất và đấu tranh cách mạng qua các thời kỳ Bề dày truyền thống đó luôn là nền tảng vững chắc để tỉnh Hậu Giang tiến bước đến tương lai Tác giả luận văn đã mô tả những biểu đạt về tâm thức văn hóa của người Việt ở Hậu Giang Cây lúa có một vị trí đặc biệt trong tất cả các biểu đạt nói trên Người Việt ở Hậu Giang - tộc người chủ đạo của văn hóa Việt Nam,

cư trú ở những vùng đồng bằng sông nước, tạo nên một thứ văn hóa nông nghiệp lúa nước, nền tảng của văn hóa Việt Nam

Người dân Hậu Giang vốn có đầu óc chuộng thực tiễn của những người đi khai hoang, mở đất, lại ít bị gò bó bởi giáo điều phong kiến, nên họ dễ dàng tiếp nhận những phương tiện, phong cách sinh hoạt mới, tiếp thu kỹ thuật (sử dụng khá thành thạo: máy cày, máy bơm, máy đuôi tôm, giống mới) và nếp sống mới Tính cách năng động, ít thủ cựu, dám tiếp cận cái mới, cách thức làm ăn mới Qua 5 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, Hậu Giang đã có những bước tiến tích cực, khơi nguồn cho những mạch sống mới Bức tranh nông nghiệp Hậu Giang trong nhiệm kỳ tới đã có những vệt sáng khi Khu Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Hậu Giang có quy mô lớn nhất cả nước đã được chính phủ phê duyệt quy hoạch xây dựng mở ra nhiều triển vọng mới cho nền nông nghiệp hiện đại trong tương lai Bởi nơi đây sẽ ứng dụng những công nghệ hiện đại nhất hiện nay vào sản xuất dựa trên lợi thế nông nghiệp Đây cũng sẽ là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho sản xuất nông nghiệp ở vùng đồng bằng sông Cửu Long Khu Nông nghiệp đi vào hoạt động được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá cho lĩnh vực sản xuất nông nghiệp ở Hậu Giang

-v-

SUMMARY

Topic title: RICE IN BEHAVIOR AND CONSCIOUSNESS OF THE VIETNAMESE IN HAU GIANG PROVINCE

Research period: 16 March 2015 to 16 September 2015 Research location: Hau Giang province

Rice is the most typical produce, which Nature offers to Hau Giang province Rice is the key incomes ò 80% of the inhabitants of the province Next to be main product for food security, rice fields provide green and beautiful scene, contributing to eco-tourism business in the province, where urban inhabitants relax Eventually, rice contributes tangibly and intangibly into the prosperity of the rural communities

Charles Founiau, a French historian, described the beauty of the rice field in Hau Giang: “We were at the middle of a vast rice field in the Mekong Delta, where there were no tree lines, no mountains obstructed the sight as in the Red River Delta From that landscape, we were overwhelmed by its vastness and beauty“

The province is part of and affected by the whole Mekong Delta, especially rice growth and development Therefore, this research on the position of rice in behaviors and conciousness of the Vietnamese in Hau Giang province can be regarded as a case study that helped to understand a larger picture of the rice-related culture of the Mekong Delta It does not aim at finding the diferences between the province and the Mekong in rice-related culture

The Vietnamese in Hau Giang province has developed their behaviors by adaptation with the natural environment, especially making fully use of water

resource for their production Their behaviors and actions, centered in honor, can be

identified in 4 main characters: bosom and loyal friendship, wealth despising, putting high value in equity, and self-sacrification for honor The sworn-brotherhood and friendship to the locals is sacred, ever-lasting faitful With their sensitivity, dynamism, laboriousness and creativity, together with their powerful will and

physical endurance, they were successful in building a agriculture-based culture complex in the vast delta Although being a new land, Hau Giang is rapidly catching

up with other fore-running provinces in economic development, in culture devlopment and with golden pages in the hístory of reclamation of the new lands and

in history of revolution This long tradition is a strong base for the province to proceed to future The author of this thesis described the expressions of cultural conciousness ò the Vietnamese in Hau Giang, where rice positioning a special place

In Hau Giang the Vietnamese, who is the majority race and culture and resides in a plenty-of-water delta, has developped an rice-agricultural-based culture It is in turn

is foundation of Vietnam culture

The locals in Hau giang have a practical characteristics of the pioneers to open new lands, the less-ìnluenced by feudal doctrines They, therefore, are easy to accept new means, new ways of living, new techniques; like tractor, water pump, new crop varieties The locals are also characterized by their dynamism, less conservativeness, courage to accept novelty and new business

The future of agricuture in Hau Giang will be brighter, since a plan to develop

a High-Tech Agriculture Zone in the region, a largest of its kind, was just approved

by the Governement The zone will bring many prospects of applications modern technology for agriculture development in the province The High-Tech Agrizone will also be a center to train highly qualified human resources in agriculture for the Mekong Delta When acting, the Zone is expected to provide a break through in agriculture for the province

-vii-

MỤC LỤC

Trang tựa

Quyết định giao đề tài

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT iii

SUMMARY v

DANH SÁCH CÁC HÌNH xi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu: 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5.1 Đối tượng 4

5.2 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu 4

7 Đóng góp về khoa học và thực tiễn của đề tài 4

8 Bố cục của Luận văn 5

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Một số khái niệm được sử dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài 6

1.1.1 Văn minh lúa nước 6

1.1.2 Văn hóa 6

1.1.3 Văn hóa ứng xử 8

1.1.4 Tâm thức 9

1.2 Lịch sử phát triển của cây lúa Việt Nam 9

1.2.1 Lịch sử phát triển của cây lúa trong văn minh sông Hồng 9

1.2.2 Lịch sử phát triển của cây lúa trong văn minh sông Cửu Long 13

1.3 Sơ lược về điều kiện địa lý nhân văn tỉnh Hậu Giang 19

1.3.1 Điều kiện tự nhiên 19

1.3.1.1 Vị trí địa lý 19

1.3.1.2 Địa hình, địa mạo, thổ nhưỡng 19

1.3.1.3 Khí hậu 20

1.3.1.4 Chế độ nhiệt, giờ nắng 20

1.3.1.5 Chế độ mưa, độ ẩm 20

1.3.1.6 Chế độ gió 21

1.3.1.7 Sinh vật 21

1.3.1.8 Kinh tế 22

1.3.1.9 Thương mại, dịch vụ và xuất khẩu 22

1.3.2 Điều kiện nhân văn 23

1.3.2.1 Dân số 23

1.3.2.2 Xã hội 24

1.3.2.3 Tình hình đô thị hóa 25

1.3.3 Lịch sử phát triển của cây lúa Hậu Giang 26

CHƯƠNG 2: CÂY LÚA TRONG VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở HẬU GIANG 34

2.1 Văn hóa ứng xử trong sản xuất cây lúa của người Hậu Giang 34

2.1.1 Ứng phó với thiên tai 34

2.1.2 Tranh thủ thuận lợi 43

2.2 Văn hóa ứng xử trong lưu thông phân phối lúa gạo của người Hậu Giang 48

2.2.1 Ứng phó với rủi ro 48

2.2.2 Tranh thủ thời cơ 52

2.3 Văn hóa ứng xử trong tiêu dùng lúa gạo của người Hậu Giang 56

2.3.1 Ứng phó với thiên tai trong cất giữ 56

-ix-

CHƯƠNG 3: CÂY LÚA TRONG TÂM THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT Ở

HẬU GIANG 67

3.1 Cây lúa trong tín ngưỡng nông nghiệp của người Hậu Giang 67

3.1.1 Thờ cúng ông bà 67

3.1.2 Thờ Thông Thiên 71

3.1.3 Thờ ông Địa 73

3.1.4 Lễ cúng Thượng điền 74

3.2 Cây lúa trong phong tục, tập quán của người Hậu Giang 76

3.2.1 Thôi nôi 76

3.2.2 Hôn nhân 77

3.2.3 Tang ma 78

3.2.4 Lễ, Tết 80

3.2.4.1 Lễ Kỳ Yên 80

3.2.4.2 Lễ Thần Nông 82

3.2.4.3 Lễ giỗ Bác 83

3.2.4.4 Tết Nguyên đán 84

3.2.4.5 Tết Trâu 86

3.3 Cây lúa trong văn học, nghệ thuật của người Hậu Giang 87

3.3.1 Hò 87

3.3.2 Lý 90

3.3.3 Ca dao 92

3.4 Cây lúa trong phương thức giao tiếp của người Hậu Giang 93

3.4.1 Phương ngữ 93

3.4.2 Danh xưng 95

3.5 Cây lúa trong cốt cách người Hậu Giang 98

3.5.1 Chí cốt và chung thủy 99

3.5.2 Coi nhẹ tiền tài 100

3.5.3 Coi trọng lẽ công bằng 101

3.5.4 Hành động quên mình vì nghĩa 102

PHẦN KẾT LUẬN 106 TÀI LIỆU THAM KHẢO 109 PHỤ LỤC 113

-xi-

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Hình 1.1 Thành phố Vị Thanh về đêm bên dòng Kênh xáng Xà No 31

Hình 2.2 Lễ khai mạc Festival Lúa gạo lần thứ I tại Hậu Giang 55 Hình 2.3 Người nông dân vận chuyển lúa về nhà sau thu hoạch 56

Hình 3.1 Nông dân sử dụng máy gặt đập liên hợp để thu hoạch lúa 105

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ ngàn đời nay, cây lúa đã gắn bó thân thiết với con người, làng quê Việt Nam

và đã trở thành tên gọi cho một nền văn minh - nền văn minh lúa nước Bằng hạt gạo

- hạt ngọc trời ban cho, Lang Liêu đã làm nên bánh chưng, bánh giầy tượng trưng cho trời và đất - để kính dâng vua Hùng Chính vì thế, cây lúa nước đã trở thành một nét đẹp văn hóa của người Việt Hình ảnh cây lúa và người nông dân đã trở thành những mảng màu không thể thiếu trong bức tranh của làng quê Việt Nam bây giờ và mãi mãi về sau

Lúa là một thực vật quý giá, là cây trồng quan trọng nhất trong nhóm ngũ cốc,

là cây lương thực chính của người Việt Nam nói riêng và người dân Châu Á nói chung Hạt gạo cung cấp chất dinh dưỡng thiết yếu, rất cần thiết cho cơ thể con người Ngoài việc nuôi sống con người, hạt lúa, hạt gạo còn gắn bó với đời sống tinh thần của người Việt Có nhiều loại gạo: gạo tẻ, gạo nếp … Nếu không có gạo, thật là khó khăn trong việc tạo nên nền văn hóa ẩm thực mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam Ngày nay, nước ta đã lai tạo được gần 30 giống lúa được công nhận là giống lúa quốc gia Việt Nam từ một nước đói nghèo đã trở thành một nước đứng thứ 2 trên thế giới sau Thái Lan về xuất khẩu gạo

Mỗi người sinh ra đều có một quê hương để gắn bó với bao kỉ niệm, để nhớ mong, khắc khoải và để tự hào Tác giả Luận văn sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Hậu Giang còn nghèo khó nhưng anh dũng kiên cường trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc Hòa bình lặp lại, đời sống người dân đang từng ngày đổi mới, họ cùng nhau tăng gia sản xuất Là một tỉnh nông nghiệp, với thế mạnh là cây lúa, người dân Hậu Giang quanh năm chỉ biết có ruộng đồng, vườn tược và chăn nuôi sản xuất Hôm nay, khi đến với Hậu Giang, chúng ta sẽ không khỏi ngạc nhiên trước bao sự đổi thay

rõ nét, dọc theo tuyến đường nối từ thành phố Cần Thơ về đến Vị Thanh - một thành

-2-

những hàng hoa rực rỡ màu vàng óng ả mang cái tên rất dân dã - hoa sao nhái, tạo nên một bức tranh vô cùng sinh động với những mảng màu xanh mát và khởi sắc của một vùng quê sông nước thanh bình Chỉ có thể tận mắt ngắm nhìn chúng ta mới có thể cảm nhận được hết vẻ tươi mới nhưng cũng rất đỗi bình dị, trong lành của một vùng đất đang chuyển mình trở dậy từng ngày Người dân Hậu Giang gọi tuyến đường này bằng cái tên trìu mến là “Con đường hoa Hậu Giang”

Là một trong những trung tâm lúa gạo của miền Tây Nam Bộ, từ bao đời nay, cây lúa, hạt gạo đã trở nên thân thuộc, gắn bó với đời sống của người dân Hậu Giang,

nó không chỉ mang lại sự no đủ, sung túc mà còn trở nên gần gũi như một một phần không thể thiếu trong đời sống của họ Nó gắn liền trong sản xuất và trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh, hạt gạo trở thành nguồn lương thực chính của người dân

và là sản phẩm gắn liền trong đời sống văn hóa tinh thần, từ những bữa cơm đơn giản đến các bữa tiệc sang trọng, không thể thiếu sự góp mặt của hạt gạo, với nhiều dạng thức khác nhau Nó đã ăn sâu vào cách nghĩ, biểu hiện ra lời nói và trở thành biểu tượng thiêng liêng trong tâm hồn mỗi người

Như chúng ta đã biết, Hậu Giang được bạn bè trong nước và quốc tế biết đến không chỉ có Chợ nổi Ngã Bảy với bài vọng cổ đi vào lòng người Tình anh bán chiếu

và nhiều di tích lịch sử cấp quốc gia như: Đền thờ Bác Hồ, Di tích Tầm Vu, Căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ, … mà còn được đặc biệt chú ý đến bởi sự kiện gây tiếng vang lớn

- Festival Lúa gạo lần đầu tiên của Việt Nam, đây là sự kiện nhận được sự đồng thuận rất cao của người nông dân, vì nó nhằm mục đích tôn vinh nghề trồng lúa và như một lời tri ân của xã hội dành cho những con người đã không quản ngại gian khổ làm ra

“hạt ngọc” của Việt Nam nói chung và của đồng bằng sông Cửu Long nói riêng Không dừng lại ở đó, Hậu Giang còn tạo được ấn tượng đặc biệt cho những ai đến đây bởi vẻ đẹp của dòng kinh xáng Xà No - một thủy lộ huyết mạch giữ vị trí chiến lược quan trọng về kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng và góp phần tạo nên

sự trù phú cho một vùng đất rộng lớn vì nó được xem là “Con đường lúa gạo miền

Hậu Giang” Xà No - Hậu Giang, một địa danh gắn liền với lịch sử sản xuất lúa hàng

hóa và xuất khẩu gạo hơn 100 năm trước