BÀI GIẢNG điện tử KINH tế CHÍNH TRỊ sản XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG dư QUY LUẬT TUYỆT đối của CHỦ NGHĨA tư bản

Làm cho người học thấy rõ “Tư Bản” là gì? Thông qua nghiên cứu thấy vai trò của hàng hóa sức lao động trong qúa trình sản xuất tư bản chủ nghĩa. Thấy rõ quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa là quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư, đó là quy luật tuyệt đối của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

CHUYÊN ĐỀ

SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ QUY LUẬT TUYỆT ĐỐI CỦA CHỦ

NGHĨA TƯ BẢN

*Mục đích, yêu cầu:

- Mục đích:

Làm cho người học thấy rõ “Tư Bản” là gì? Thông qua nghiên cứu thấy vai trò của hàng hóa sức lao động trong qúa trình sản xuất tư bản chủ nghĩa Thấy rõ quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa là quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư, đó là quy luật tuyệt đối của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Trong quá trình nghiên cứu phải có tài liệu, tập trung cao độ, nghe kết hợp ghi những nội dung chính để làm cơ sở nghiên cứu

*Nội dung gồm: 4 phần lớn, trọng tâm phần II, trọng điểm phần 2

của phần II

*Thời gian: 4 tiết

*Phương pháp: Thuyết trình kết hợp nêu vấn đề, thảo luận nhóm

là chính

*Vật chất, tài liệu: Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb

CTQG năm 2006 – 2008 dùng cho đối tượng không chuyên về kinh tế – quản trị kinh doanh; Tập giáo trình tài liệu Khoa Lí luận Mác Lênin biên soạn 2008

Tham khảo thêm: Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb CTQG năm 2006 – 2008 dùng cho chuyên về kinh tế – quản trị kinh doanh; Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb CTQG HCM năm 1999 phần 1

I SẢN XUẤT HÀNG HÓA TƯ BẢN CHỦ NGHĨA VÀ ĐIỀU KIỆN

RA ĐỜI CỦA NỀN SẢN XUẤT TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

Tại sao đây là 2 điều kiện cần và đủ để sản xuất hàng hóa TBCN

Một là, phải tập trung một số tiền đủ lớn vào

tay một số người để có thể lập xí nghiệp, thuê lao động và tiến hành sản xuất kinh doanh

Hai là, phải có những người lao động được

tự do về thân thể đồng thời bị tước hết tư liệu sản xuất

2 Nguyên

nhân ra đời

Nguyên nhân sâu xa, do tác động của quy

luật giá trị phân hoá người sản xuất hàng hóa thành kẻ giàu, người nghèo

Nguyên nhân trực tiếp, do quá trình tích luỹ

nguyên thuỷ tư bản

3 Đăc điểm

của nền

sản xuất

TBCN

Về kinh tế kỹ thuật: Sản xuất hàng hoá tư

bản chủ nghĩa là nền sản xuất lớn đại công nghiệp cơ khí dựa trên cơ sở kỹ thuật ngày càng hiện đại

Về kinh tế xã hội: Sản xuất hàng hoá tư bản

chủ nghĩa dựa trên cơ sở chế độ tư hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất

II SỰ CHUYỂN HOÁ CỦA TIỀN THÀNH TƯ BẢN VÀ SỨC LAO ĐỘNG THÀNH HÀNG HOÁ

1 Sự chuyển hoá của tiền thành tư bản

a Công thức chung tư bản

Để thấy sự chuyển hóa tiền thành tư bản phải so sánh hai công thức

Công thức sản xuất hàng hóa giản đơn: H - T - H

Công thức chung tư bản : T - H - T'

Trình tự lưu thông Bắt đầu bằng bán

Kết thúc bằng mua

Bắt đầu bằng muaKết thúc bằng bán

MĐ của sự vận

Giới hạn của sự v/đ Kết thúc khi có được GTSD Không có giới hạn

- Đều có hai yếu tố: tiền và hàng

- Đều có 2 hành vi: mua và bán

- Biểu hiện QH KT: giữa người mua và người bán

T' = T + Giá trị thặng dư (m)∆ t

{

Giống nhau

T­ b¶n lµ gi¸ trÞ mang l¹i gi¸ trÞ thÆng d­ cho nhµ t­ b¶n

Bãc lét m do

CN t¹o ra

b Mõu thuẫn cụng thức chung của tư bản (T- H -T ) ’

Lưu thông có sinh ra m không ?

Không ngang giá

Bán đắt Mua rẻ-bán đắ t Mua rẻ

Không có lưu thông

Không tạo

ra m

Không

có m

Chỉ có sản xuất mới trực tiếp tạo ra m nhưng lưu thông tạo

điều kiện góp phần tạo ra m

§Ó cã m nhµ TB ph¶i bá tiÒn vµo l­u th«ng vµ mua c¸c

yÕu tè ®Çu vµo cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt (TLSX vµ SL§)

M©u thuÉn trong c«ng thøc chung cña t­ b¶n ?

M©u thuÉn

Như vậy, nhìn vào công thức chung của tư bản ta thấy giá trị thặng dư vừa sinh ra trong quá trình lưu thông lại vừa không thể sinh ra trong quá trình ấy Đó chính là mâu thuẫn công thức chung của tư bản, C.Mác là người đầu tiên phát hiện và phân tích, giải quyết mâu thuẫn đó bằng lý luận về hàng hoá sức lao động Đây chính là phát kiến vĩ đại đưa C.Mác vượt qua giới hạn của các nhà Kinh tế chính trị Tư sản cổ điển

2- Hàng hoá sức lao động

a Sức lao động là gì (người công nhân bị bóc lột SLĐ hay bóc lột lao động…)?

- Sức lao động là toàn bộ những năng lực (thể chất và trí tuệ) tồn tại trong một con người, được người đó sử dụng vào sản quá trình xuất hàng hoá.

- Sức lao động là cái có trước, còn lao động là quá trình diễn ra sau đó Thực chất, lao động chính là quá trình tiêu dùng sức lao động trong quá trình sản xuất ra sản phẩm Vì thế, người công nhân chỉ có thể bán sức lao động - cái anh ta có chứ không thể bán lao động - cái anh ta chưa thể thực hiện trên thị trường khi trao đổi.

- Phân biệt việc mua bán sức lao động với mua bán bản thân con người Bởi

vì, trong chủ nghĩa tư bản con người không phải là đối tượng mua bán mà chỉ

có sức lao động mới là đối tượng mua bán (thông qua chế độ làm thuê) Hơn nữa, anh ta chỉ bán sức lao động trong một thời gian nhất định vì nếu bán sức lao động trong thời gian không giới hạn người bán sức lao động sẽ trở thành

nô lệ.

- Trong mọi xã hội sức lao động đều là yếu tố cơ bản của sản xuất Tuy nhiên, không phải ở bất cứ chế độ xã hội nào sức lao động cũng trở thành hàng hóa, sức lao động chỉ trở thành hàng hoá khi có những điều kiện nhất định.

b Điều kiện để sức lao động trở thành hàng húa

2 điều kiện

- Được tự do về thân thể

- Không có TLSX và của cải khác

Sức lao động trở thành hàng hóa trong điều kiện nào?

Phải chăng trong mọi chế độ xã hội sức lao

động đều là hàng hoá?

c.Hai thuộc tính của hàng hóa sức lao động

Tư liệu sinh hoạt cần thiết để nuôi sống người công nhân, gia đình anh ta

Là cụng dụng của hàng Húa sức lao động

Tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị SLĐ

Tại sao hàng hoá SLĐ là hàng hoá đặc biệt?

III SẢN XUẤT HÀNG HềA TƯ BẢN CHỦ NGHĨA LÀ SẢN XUẤT

RA GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

1 Quỏ trỡnh sản xuất ra giỏ trị thặng dư

Thời gian: 25 phỳt

Phương phỏp: Học nhúm

Quan sát ví dụ về sản xuất giá trị thặng dư v tr l i! à ả ờ

1 Sau 4 giờ lao động đầu, người công nhân đã bị bóc lột chưa?

2 Tại sao nhà TB lại buộc người công nhân làm 4 giờ tiếp theo?

3 Tổng giá trị của 8 giờ lao động mà người công nhân tạo ra

Kết luận:

- Nếu chỉ dừng lại 4 giờ lao động người công nhân không bị bóc lột

- Chủ tư bản buộc người công nhân làm 4 giờ nữa là đúng luật

(hợp đồng đã ki là thuê 1 ngày là 8 giờ)

- Với 8 giờ lao động người công nhân đã tạo ra lượng giá trị gấp đôi mà nhà tư bản đã thuê…

- Giá trị mà tư bản thu được sau khi đã trừ hết chi phí ngang bằng với số tiền tư bản đã thuê công nhân phần dôi ra ngoài giá trị sức lao động của người công nhân

- V y, gi¸ trÞ thÆng d­ lµ phÇn gi¸ trÞ d«i ra ngoµi gi¸ trÞ SL§ do c«ng ậ

nh©n lµm thuª t¹o ra vµ bÞ nhµ TB chiÕm kh«ng

Giá trị thặng dư là phần giá trị dôi ra ngoài giá trị SLĐ do công nhân làm thuê tạo ra và bị nhà TB chiếm không

Ngày lao động Thời gian LĐ cần thiết Thời gian LĐ thặng dư

Tạo ra giá trị

bù đắp giá trị sức lao động

Tạo ra m

2 Tư bản bất biến và tư bản khả biến

TB

a Bất biến (c)

b Khả biến (v)

- Mua TLSX (máy móc, trang thiết bị,

nguyên liệu, nhiên liệu )

- GT không thay đổi trong

3 Tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư

a Tỷ suất giá trị thặng dư

m v

b Khối lượng giá trị thặng dư

ý nghĩa của công thức m' và M?

4 HAI PHƯƠNG PHÁP BểC LỘT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

a Giá trị thặng dư tuyệt đối

Ngày lao động 8h

+ 2h

b Giá trị thặng dư tương đối

Ngày lao động 8 giờ

Biện pháp để TB thu được m tuyệt đối?

Biện pháp để TB thu được m tương đối ?

5 Sản xuất giá trị thặng dư - quy luật kinh tế tuyệt đối của CNTB

- Thời gian 25 phỳt

- Phương phỏp: GV nờu vấn, từng nhúm đó phõn cụng chuẩn bị

10 Phỳt; trao đổi lớp 10 phỳt; kết luận 5 phỳt

Vấn đề thảo luận: Tại sao SX m là QLKT tuyệt đối của phương thức SX CNTB ?

- Yờu cầu đạt được:

Nội dung quy luật

Mục đớch của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa

Phương tiện phương phỏp để đạt mục đớch đú là gỡ

Tại sao là quy luật kinh tế tuyệt đối

Ở cỏc nước tư bản phỏt triển hiện nay biểu hiện nú ra sao

KẾT LuẬN:

- Nội dung quy luật Sản xuất ngày càng nhiều giá trị thặng dư cho

nhà tư bản trên cơ sở tăng cường bóc lột lao động làm thuê dựa vào việc phát triển kinh tế, đổi mới công nghệ và quản lý

- Mục đích của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa

là sản xuất ra ngày càng nhiều giá trị thặng dư Mục đích đó phản ánh bản chất bóc lột của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

- Phương tiện phương pháp để đạt mục đích đó là gì: để đạt

được mục đích thì GCTS không từ bỏ thủ đoạn nào…

- Quy luật giá trị thặng dư là quy luật kinh tế tuyệt đối của chủ

nghĩa tư bản Vì sản xuất giá trị thặng dư là mục đích duy nhất, là động lực cơ bản, quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển cũng như quá trình diệt vong của chủ nghĩa tư bản

- Đối các nước tư bản tiên tiến : KHCN tiến tiến được áp dụng rộng rãi,phổ biến

Cơ cấu lao động cũng có sự biến đổi lao động phức tạp xu hướng tăng lên lao động giản đơn xu hướng giảm ; sự bóc lột giá tri thặng dư được mở rộng dưới nhiều hình thức

a Bản chất của tiền công

Tiền công là biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá

sức lao động - là giá cả của hàng hoá sức lao động

b Hình thức tiền công cơ bản: - Tiền công tính theo thời gian

từ tiền công danh nghĩa

Tiền công danh nghĩa Tiền công thực tế

Tiền công của công nhân trong CNTB là giá cả của SLĐ hay lao động?

Giá cả tư liệu sinh hoạt ảnh hưởng như thế nào đối với tiền lương thực tế?

SỰ NGHÈO ĐÓI VÀ BẤT CÔNG DẪN ĐẾN BiỂU TÌNH, ĐẤU TRANH

SỰ BẤT CÔNG,NGHỊCH CẢNH GiỮA GCTS VỚI NGƯỜI LÀM THUÊ

IV TÍCH LŨY TƯ BẢN

Mác nói rằng tích lũy tư bản là quá trình tích lũy giàu có cho giai cấp tư sản và bần cùng của giai cấp công nhân

* Yêu cầu đạt được:

Thực chất của tích lũy tư bản là gì

Nhân tố nào ảnh hưởng đến tích lũy tư bản

Quy luật phổ biến của tích lũy tư bản

Ý nghĩa đối nền kinh tế hàng hóa ở nước ta hiện nay

KẾT LuẬN:

- Thực chất của tích lũy tư bản: là sự chuyển hoá một phần giá trị thặng dư

thành tư bản hay việc sử dụng giá trị thặng dư làm tư bản

- Những nhân tố ảnh hưởng đến quy mô tích luỹ tư bản

+ Trình độ bóc lột giá trị thặng dư

+ Tăng năng suất lao động

+ Chênh lệch giữa tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng

+ Đại lượng tư bản ứng trước

- Quy luật chung của tích luỹ tư bản

+ Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản

+ Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình tích tụ và tập trung tư bản ngày càng tăng

+ Quá trình tích luỹ tư bản là quá trình bần cùng hoá giai cấp vô sản

- Ý nghĩa đối nền kinh tế hàng hóa ở nước ta hiện nay

+ Muốn tích lũy để phát triển sản xuất phải trên cơ sở đảm bảo tính cân đối giưa sản xuất và tiêu dùng

+ Cái quyết định nhất là tăng năng suất và hiệu quả của sản xuất kinh doanh + Số lượng tích lũy để đầu tư vào sản xuất kinh doanh luôn lớn hơn tích lũy cho tiêu dùng

+ Nền kinh tế nước ta hiện nay do đòi hỏi của CNH, HĐH nền kinh tế vì vậy ngoài phần tích lũy từ nội bộ nền kinh tế còn phải huy động các nguồn lực khác của các thành phần kinh tế trong và ngoài nước để đầu tư phát triển

- Sản xuất ra giá trị thặng dư là quy luật khách quan của PTSX TBCN

- Để thu giá trị thặng dư giai cấp tư sản không tư bỏ thủ đoạn nào song chủ yếu dựa vào việc áp dụng các thành tựu tiến tiến hiện đại

- Việc nghiên cứu bài này để thấy rõ bản chất của CNTB đồng thời thấy được vai trò của công nhân lao động làm thuê …

- Hiện tại CNTB vẫn còn tiềm năng phát triển, song vẫn là chế độ áp bức và bất công (tr 68 NQ ĐH XI)

- Đả phá các quan điểm sai trái của GC TS nhằm hạ thấp vai trò GC

CN đề cao Vai trò GCTS đối nền sản xuất xã hội và tiến bộ xã hội

- Nghiên cứu bài này nếu lược bỏ tính chất sản xuất tư bản, trong thời

kỳ quá độ lên CNXH hiện nay ở nước ta có thể vận dụng phát triển sản xuất kinh doanh.

- Theo quy luật tiến hóa của lich sử, loài người nhất định tiến tới CNXH (tr69 NQ ĐH XI)

* HƯỚNG DẪN NGHIÊN CỨU

1 Điều kiện, nguyên nhân, đặc điểm nền sản xuất tư bản chủ nghĩa?

2 Phân tích làm rõ mâu thuẫn công thức chung tư bản?

3 So sánh thuộc tính của hàng hóa sức lao động với thuộc tính cúa hàng hóa?

4 Tại sao nói sản xuất tư bản chủ nghĩa là quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư?

5 Tích lũy tư bản, nhân tố ảnh hưởng quy mô tích lũy, quy luật chung của tích lũy?

6 Ý nghĩa nghiên cứu vận dụng nền sản xuất hàng hóa ở nước ta hiện nay?

7 Đọc và bút ký bài sự vận động của tư bản và các hình thái biểu hiện của giá trị thặng dư

* RÚT KINH NGHIỆM