Đánh giá tác động của dự án 661 do đoàn kinh tế quốc phòng 327 thực hiện trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2001-2010

Để làm rõ những ảnh hưởng và mức độ tác động của Dự án 661 đến kinh tế - xã hội, đánh gía những thuận lợi, khó khăn trong quá trình Đoàn KT-QP 327 triển khai thực hiện dự án, làm căn cứ

1 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

VŨ HẢI TRIỀU

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA DỰ ÁN 661 DO ĐOÀN KINH TẾ QUỐC PHÒNG 327 THỰC HIỆN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

2

ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam là một quốc gia nằm ở khu vực Đông Nam Á, có hệ sinh thái rừng nhiệt đới được đánh giá là tính đa dạng sinh học rất cao và có ý nghĩa quan trọng trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội và môi trường Đặc biệt đối với an ninh quốc phòng, trong lịch sử dựng nước và giữ nước luôn luôn gắn liền hình ảnh lũy tre làng Trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ bảo vệ tổ quốc, rừng đã đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn cách đánh và giành độc lập dân tộc “Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù” Tuy nhiên, trong những thập niên vừa qua, rừng bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân Theo số liệu kiểm

kê rừng toàn quốc năm 1943, Việt Nam có hơn 14 triệu ha rừng và độ che phủ là 43%; đến năm 1993 diện tích rừng trên toàn quốc chỉ còn dưới 9 triệu ha và độ che phủ chỉ còn 23%

Như vậy trong khoảng thời gian 5 thập kỷ qua, nước ta đã mất gần 6 triệu

ha rừng Trước tình hình trên, song song với sự đổi mới về phát triển kinh tế, Đảng và Nhà nước ta có nhiều chính sách nhằm phục hồi tài nguyên rừng để vừa phát triển kinh tế vừa phát huy các chức năng khác của rừng Theo số liệu ban hành kèm theo Quyết định số 2159/QĐ-BNN của Bộ NN&PTNT ngày 17/7/2008 thì diện tích rừng tính đến ngày 31/12/2007 xấp xỉ 12,84 triệu ha và độ che phủ là 38,2% Đây là những thành quả bước đầu trong những năm đổi mới Đảng và Nhà nước ta đã kêu gọi phát huy nội lực đầu tư đúng mức cho ngành lâm nghiệp

Quyết định 661/QĐ- TTg ngày 29/7/1998 của Thủ tướng Chính phủ về mục tiêu, nhiệm vụ, chính sách và tổ chức thực hiện dự án trồng mới 5 triệu ha

rừng

Với 3 mục tiêu cụ thể là:

- Trồng mới 5 triệu ha rừng cùng với bảo vệ diện tích rừng hiện có độ tăng

độ che phủ của rừng lên 43%, góp phần đảm bảo an ninh môi trường, giảm nhẹ

thiên tai tăng khả năng sinh thuỷ, bảo tồn nguồn gen và tính đa dạng sinh học

3

- Sử dụng có hiệu quả diện tích đất trống, đồi núi trọc, tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động, góp phần xóa đói, giảm nghèo, định canh, định cư, tăng thu nhập cho dân cư sống ở nông thôn miền núi, ổn định chính trị - xã hội, quốc

phòng, an ninh, nhất là ở vùng biên giới

- Cung cấp gỗ làm nguyên liệu để sản xuất giấy, ván nhân tạo, đáp ứng nhu cầu gỗ, củi và các lâm đặc sản khác cho tiêu dùng trong nước và sản xuất hàng xuất khẩu, cùng với phát triển công nghiệp chế biến lâm sản, đưa lâm nghiệp trở

thành một ngành kinh tế quan trọng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội miền núi

Để đạt được ba mục tiêu trên, Nhà nước tập chung mọi nguồn lực, nhiều tổ chức, ban ngành cùng tham gia, trong đó có sự tham gia tích cực và hiệu quả của quân đội

Thực hiện Quyết định số: 466/1999/QĐ-QP ngày 12/4/1999 của Bộ trưởng

Bộ quốc phòng về việc chuyển đổi Sư đoàn 327 thành Đoàn KT-QP 327 thực hiện đồng thời 3 chức năng: sẵn sàng chiến đấu, huấn luyện dự bị động viên - phát triển kinh tế trên địa bàn đơn vị đứng chân tại các huyện Tiên Yên, Bình Liêu, Hải

Hà và thành phố Móng Cái tỉnh Quảng Ninh

Đoàn KT- QP 327 thực hiện Dự án 661 trên địa bàn huyện Bình Liêu, Hải

Hà và thành phố Móng Cái Sau 10 năm thực hiện, dự án đã thu hút lực lượng quân đội và đông đảo người dân địa phương tham gia, sự thành công của dự án thể hiện qua diện tích đất trống đồi núi trọc đã được phủ xanh, độ che phủ của rừng được nâng cao Góp phần đáng kể trong việc cảithiện kinh tế, xã hội và môi trường trên địa bàn đơn vị đứng chân

Để làm rõ những ảnh hưởng và mức độ tác động của Dự án 661 đến kinh tế

- xã hội, đánh gía những thuận lợi, khó khăn trong quá trình Đoàn KT-QP 327 triển khai thực hiện dự án, làm căn cứ khuyến nghị, đề xuất đối với những dự án

tiếp theo có điều kiện, đặc điểm tương tự, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tác động của Dự án 661 do Đoàn kinh tế quốc phòng 327 thực hiện trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2001 – 2010”

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

4

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Thuật ngữ “dự án” được con người sử dụng từ lâu để đặt tên cho một loạt các hoạt động của tập thể hay cá nhân nhằm đạt được một hoặc một số mục tiêu nhất định trong khoảng thời gian hạn định Thường thì dự án gồm nhiều các hoạt động trong thời gian dài và đề ra các mục tiêu có tính chất rộng rãi, ý nghĩa lan rộng Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện dự án, hướng mục tiêu thường bị chi phối, mức độ đạt mục tiêu khác với mức đặt ra ban đầu Điều đó thể hiện sự phản hồi của các hoạt động của dự án và mối liên hệ giữa các mặt trong phạm vi không gian và thời gian thực hiện dự án

1.1 Trên thế giới

1.1.1 Khái niệm về dự án

Trong lý thuyết cũng như thực tiễn quản lý kinh tế hiện nay còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về dự án Mỗi quan điểm về dự án xuất phát từ cách tiếp cận khác nhau tùy thuộc mục đích nghiên cứu, khái niệm về dự án

đã và đang được bổ sung hoàn thiện

Theo Cleland và King (1975): dự án là sự kết hợp giữa các yếu tố nhân lực và tài lực trong một thời gian nhất định để đạt được một mục tiêu định trước

Gittinger (1982) đưa ra quan điểm: dự án là tập hợp các hoạt động mà ở

đó tiền tệ được đầu tư với hy vọng được thu hồi lại Trong quá trình này các công việc kế hoạch tài chính, vận hành hoạt động là một thể thống nhất, được thực hiện trong một khoảng thời gian xác định

Theo WB: dự án là tổng thể những chính sách, hoạt động và chi phí liên quan với nhau được thiết kế nhằm đạt được những mục tiêu nhất định trong một khoảng thời gian nhất định

Theo Lyn Squire: dự án là tổng thể các giải pháp nhằm sử dụng các nguồn tài nguyên hữu hạn vốn có, nhằm đem lại lợi ích cho xã hội càng nhiều càng tốt

5

1.1.2 Đánh giá tác động dự án

Đánh giá là một khâu then chốt trong một chu trình dự án, nhằm đưa ra những nhận xét theo định kỳ về kết quả thực hiện các hoạt động của dự án trên cơ sở so sánh một số chỉ tiêu đã lập trước Hay nói cách khác, đánh giá là quá trình xem xét một cách hệ thống và khách quan nhằm xác định tính phù hợp, tính hiệu quả và tác động của các hoạt động ứng với mục tiêu đã vạch ra Đánh giá là một công việc thường xuyên trong các hoạt động của dự án

Trong các dự án mà ở đó vai trò tham gia của các bên liên quan có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thì công tác đánh giá đòi hỏi phải có sự tham gia của các bên liên quan Đánh giá có sự tham gia là một hệ thống phân tích được thực hiện bởi các nhà quản lý dự án và các thành viên được hưởng lợi từ

dự án, cho phép họ điều chỉnh, xác định lại chính sách hoặc mục tiêu, chiến lược, sắp xếp lại các tổ chức các đơn vị triển khai lại các nguồn lực nếu cần thiết Nó là cơ hội cho cả người bên trong và người bên ngoài cộng đồng dừng lại phản ánh về quá khứ và đưa ra quyết định cho tương lai

Các lý thuyết về hướng dẫn và đánh giá được đề cập chi tiết trong các công trình nghiên cứu của WHO, Gittinger, Dixon & Hufschmidt L.Therse Barker, Jim Woodhill, FAO, WB

Các phương pháp đánh giá dự án cũng được phát triển mạnh mẽ từ những năm 50, 60 của thế kỷ trước, khi các dự án phát triển cộng đồng ra đời Các phương pháp bao gồm: Phương pháp điều tra khảo sát (servey), phương pháp người dân tham gia đánh giá (PRA), phương pháp phỏng vấn (interview), phương pháp thảo luận nhóm (group)

1.1.3 Các khía cạnh đánh giá tác động của dự án

Trên thế giới, đánh giá tác động của dự án đã có từ lâu đời Đánh giá tác động của dự án là những việc làm để xem xét một cách toàn diện về các tác động của nó làm ảnh hưởng đến các lĩnh vực của đời sống xã hội và tự nhiên mà cụ thể là kinh tế, xã hội và môi trường đã định trước ở mục tiêu của

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

6

dự án Về phương pháp đánh giá tác động dự án tùy thuộc loại dự án mà có phương pháp phù hợp Dự án đầu tư cho sản xuất kinh doanh thì tập chung đánh giá tác động về lợi ích kinh tế; các dự án đầu tư lĩnh vực bảo tồn thì đánh giá tác động dự án về mặt môi trường và văn hóa xã hội

Thời điểm và mục tiêu khác nhau thì phương pháp đánh giá cũng khác nhau Những dự án đánh giá nhiều lĩnh vực thì việc đánh giá phải tách riêng theo từng lĩnh vực Đánh giá tác động khi hoàn thành dự án là việc làm bao quát, phân tích và so sánh hiệu quả của dự án đạt được với mục tiêu đề ra hay

sự tác động của dự án có làm chuyển hướng phát triển về các mặt so với mục tiêu đầu tư hay không

Theo tổ chức Nông lương thế giới FAO [23] thì đánh giá tác động của

dự án về mặt kinh tế thường tập trung phân tích lợi ích và chi phí xã hội nên các lợi ích và các chi phí xã hội nên các lợi ích và các chi phí xã hội phải tính suốt cả thời gian mà sản phẩm dự án chưa có đoạn kết, như dự án trồng rừng thì phải sau một thời gian nhất định mới có sản phẩm của rừng

Nhưng nhìn chung, để đánh giá hiệu quả về mặt kinh tế của dự án thì tổng mức đầu tư từ khi bắt đầu triển khai dự án đến khi có sản phẩm đầu ra ở điểm kết thúc dự án và mức chiết khấu nguồn đầu tư

Đánh giá tác động liên quan về xã hội, H.M Gregersen và Brooks nêu: bất cứ khi nào có một sự thay đổi phát sinh qua một dự án như tạo việc làm mới, tăng diện tích canh tác, năng xuất, chất lượng sản phẩm tăng lên thì quá trình đánh giá không những phải xác định phần lợi ích gia tăng mà còn xác định các yếu tố lợi ích liên quan xã hội, nếu chỉ căn cứ vào tiền mặt luân chuyển trong quá trình thực hiện dự án thì đây là một phân tích đánh giá tài chính đơn thuần chứ không phải một đánh giá kinh tế mang tính xã hội Tất cả các tác động về lợi ích của dự án phải tính toán cả các mặt số lượng, chất lượng

và lợi ích kinh tế liên quan đến xã hội Schuster đã nêu các phương pháp để xác định độ lớn của các tác động theo vùng đối với các dự án lâm nghiệp, đây là sự

7 thể hiện kiểu ảnh hưởng loại ảnh hưởng và mức độ ảnh hưởng của dự án đến con người là nhân tố chính

Về môi trường, UNEP đã xây dựng bản hướng dẫn đánh giá tác động môi trường của các dự án phát triển Đây là phương pháp nghiên cứu nhằm dự báo các tác động môi trường của một dự án, thể hiện sự ảnh hưởng của kết quả về các hoạt động của dự án đối với môi trường

1.2 Ở Việt Nam

1.2.1 Khái niệm về dự án

Ở Việt Nam, khái niệm dự án được đề cập đến nhiều vào khoảng những năm cuối thế kỷ 20 Tùy các góc độ, khía cạnh khi xem xét về dự án, các tác giả đã đưa ra nhiều khái niệm về dự án

Hội thảo PIMES về chương trình phòng ngừa thảm họa đã đưa ra hai khái niệm về dự án:

- Dự án là một quá trình gồm các hoạt động đã được lập kế hoạch nhằm đạt được những thay đổi mong muốn hoặc đạt được một mục tiêu cụ thể nào

đó

- Dự án là một quá trình phát triển có kế hoạch [15], được thiết kế nhằm đạt được mục tiêu cụ thể với khoản kinh phí xác định trong một thời gian nhất định

Theo bài giảng về Quản lý lâm nghiệp xã hội [20] của Trung tâm Lâm nghiệp xã hội, để nhìn nhận dự án một cách đầy đủ nhất phải đứng trên nhiều khía cạnh khác nhau: về hình thức, về quản lý, về kế hoạch, về nội dung

+ Theo đại bách khoa toàn thư:

- Dự án (Project) là điều người ta có ý định làm, hay đặt kế hoạch cho một ý đồ, một quá trình hành động

- Dự án là một nỗ lực tổng hợp bao gồm các nhiệm vụ có liên quan với nhau được thực hiện trong một giới hạn về thời gian, ngân sách và với mục tiêu đã được định nghĩa rõ ràng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

8

- Dự án là một tập hợp có tổ chức các hoạt động và các quy trình đã được tạo ra để thực hiện các mục tiêu riêng biệt trong các giới hạn về nguồn lực, ngân sách và các kỳ hạn đã được xác định trước

Tóm lại, dự án được hiểu chung nhất là một tập hợp các hoạt động có

kế hoạch định trước với một nguồn tài lực dự kiến nhằm đạt được một hoặc một số mục tiêu định trước trong phạm vi không gian và thời gian nhất định

Hoạt động của dự án sẽ làm xuất hiện những vấn đề mới về kinh tế - xã hội và môi trường trong phạm vi không gian thực hiện dự án

1.2.2 Các khía cạnh đánh giá tác động của dự án

Năm 1994, Lê Thạc Cán [3] hoàn thành công trình nghiên cứu “Đánh giá tác động môi trường - Phương pháp luận và kinh nghiện thực tiễn” tạo tiền

đề cơ sở khoa học cho các nhà nghiên cứu về môi trường thực hiện những nghiên cứu tiếp theo

Trần Hữu Dào (1995) đã nghiên cứu, đánh giá hiệu quả kinh doanh cả

3 mặt: hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của mô hình trồng rừng quế thâm canh thuần loài quy mô hộ gia đình tại Văn Yên – Yên Bái Trong đề tài tác giả đã trình bày, sử dụng các phương pháp, kỹ thuật mới, tiến bộ trong phân tích kinh tế lâm nghiệp Tuy nhiên đề tài mới chỉ thiên về đánh giá hiệu quả kinh tế, chưa chú trọng và đề cập sâu đến hiệu quả xã hội và môi trường

Năm 1996, Đoàn Hoài Nam [4] với luận văn thạc sỹ: “Bước đầu đánh giá hiệu quả kinh tế - sinh thái của một số mô hình rừng trồng tại Yên Hương

- Hàm Yên - Tuyên Quang” đã đề cập đến hiệu quả tổng hợp về mặt kinh tế

và sinh thái của một số mô hình rừng trồng, tuy nhiên chưa thấy tác giả đề cập đến vấn đề xã hội

Năm 1997, tiếp tục có những nghiên cứu về đánh giá hiệu quả kinh tế - môi trường như: Nguyễn Thị Thanh An với luận văn thạc sỹ “Đánh giá hiệu quả kinh tế - môi trường của một số mô hình theo phương pháp hệ số đường ảnh hưởng”

9 Năm 1998, Cao Danh Thịnh [11] với đề tài thạc sỹ “Thử nghiệm ứng dụng một số phương pháp định lượng có trọng số để so sánh hiệu quả kinh tế và môi trường của một số dự án lâm nghiệp tại khu vực phòng hộ đầu nguồn Sông Đà” đã đề cập đến hiệu quả tổng hợp kinh tế - môi trường Trong đề tài tác giả

đã đề cập đến vấn đề định lượng có trọng số các chỉ tiêu đánh giá và cho biết phương pháp tính trọng số bằng tương quan đạt độ chính xác cao hơn cả

Một số tác giả khác có đề tài nghiên cứu có liên quan như:

Phạm Xuân Nam (2004)[5]: đánh giá tác động của dự án trồng rừng cung cấp nguyên liệu thuộc Công ty Lâm nghiệp Hòa Bình trên địa bàn xã Lâm Sơn, huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình

Nguyễn Hữu Thọ (2007)[13]: đánh giá tình hình thực hiện dự án trồng rừng phòng hộ đầu nguồn sông Thạch Hãn tỉnh Quảng Trị

Nhóm chuyên gia của chương trình phát triển nông thôn miền núi Việt Nam - Thụy Điển (MRDP) và viện điều tra quy hoạch rừng đã nghiên cứu sự thay đổi của thảm thực vật và độ che phủ rừng trong giai đoạn 10 năm (1989 – 1998) trên địa bàn 5 tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang và Hà Giang nghiên cứu đã đánh giá chung của 5 tỉnh và đánh giá chi tiết sự thay đổi của 20 xã trong đó có 10 xã được hỗ trợ của Chương trình hợp tác xã Lâm Nghiệp (FCP) và 10 xã ngoài 2 chương trình đó

Trong báo cáo đánh giá tác động “Dự án Lâm nghiệp xã hội Sông Đà trong chương trình hợp tác kỹ thuật Việt Đức đối với hệ thống canh tác trên địa bàn các huyện Yên Châu tỉnh Sơn La và huyện Tủa Chùa tỉnh Lai Châu”

do Annette Luibrand (2000) thông qua phương pháp điều tra hộ gia đình đã tiến hành đánh giá tác động của dự án đến phương pháp điều tra hộ nông dân trên các loại hình sử dụng đất mà gia đình hiện có

Đánh giá tác động dự án về kinh tế, xã hội và môi trường ở nước ta hiện nay còn mới mẻ, đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển Có rất nhiều yếu

tố làm ảnh hưởng tới mức độ thành công hay thất bại của dự án thời điểm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10 thực hiện, cơ quan đơn vị, tổ chức thực hiện, cách thức tổ chức thực hiện, địa bàn triển khai dự án vì vậy đây là vấn đề phức tạp, đòi hỏi phải có đầu tư thích đáng về thời gian và kinh phí nên nhìn chung chúng ta còn thiếu hụt về thông tin, về phương pháp luận và kinh nghiệm hoạt động thực tiễn Chính những tồn tại trên đây là một trong những nguyên nhân gây trở ngại cho công tác quản lý và bảo vệ môi trường, thực hiện các chính sách về môi trường nói chung Do vậy chúng ta cần phải tiếp tục có những nghiên cứu nhằm hoàn thiện thêm phương pháp luận cũng như tích lũy dần kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời làm phong phú thêm nguồn thông tin cho các nhà nghiên cứu tiếp theo Từ những lý do nêu trên, là cơ sở cho tôi chọn đề tài nghiên cứu: “

Đánh giá tác động của Dự án 661 do Đoàn kinh tế quốc phòng 327 thực hiện trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2001 – 2010”

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read