Mục đích: Thông qua nghiên cứu bài này thấy rõ bản chất kinh tế và chính trị của chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước; dù hình thức của nó có sự thay đổi song về bản chất vẫn là chủ nghĩa tư bản. Yêu cầu: Trong quá trình nghiên cứu phải có tài liệu, tập trung cao độ, nghe kết hợp ghi những nội dung chính để làm cơ sở nghiên cứu. Nắm chắc các đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền. Nguyên nhân hình thành và bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Thông qua nghiên cứu bài, người học xem xét đánh giá bản chất chủ nghĩa tư bản hiện nay.
Trang 1CHUYÊN ĐỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC
QUYỀN NHÀ NƯỚC 1.Mục đích, yêu cầu:
- Mục đích: Thông qua nghiên cứu bài này thấy rõ bản chất kinh tế và chính
trị của chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước; dù hình thức của nó có
sự thay đổi song về bản chất vẫn là chủ nghĩa tư bản
- Yêu cầu:
Trong quá trình nghiên cứu phải có tài liệu, tập trung cao độ, nghe kết hợp ghi những nội dung chính để làm cơ sở nghiên cứu
Nắm chắc các đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nguyên nhân hình thành và bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Thông qua nghiên cứu bài, người học xem xét đánh giá bản chất chủ nghĩa tư bản hiện nay
2.Thời gian: 4 tiết
3.Vật chất, Tài liệu:
- Vật chất: Phấn, bảng, giáo án, máy chiếu…
- Tài liệu: Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb CTQG năm 2008
dùng cho đối tượng không chuyên về kinh tế – quản trị kinh doanh;
Tham khảo thêm: Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI; Kết luận hội Nghị lần thứ 3 BCH TƯ Đảng Khóa XI, tài liệu học tập dùng cho cán bộ, đảng viên
ở cơ sở do Ban Tuyên giáo Trung ương Nxb CTQG – Sự thật năm 2011 Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb CTQG năm 2008 dùng cho chuyên về kinh tế – quản trị kinh doanh; Giáo trình kinh tế chính trị Mác Lênin Nxb CTQG HCM phần TBCN
4 Nội dung, Phương pháp:
- Nội dung gồm: 2 phần lớn, trọng tâm phần I; trọng điểm phần 2 của phần I
- Phương pháp: Thuyết trình kết hợp nêu vấn đề, thảo luận nhóm, nêu vấn
đề hướng dẫn nghiên cứu
Phương pháp học: tập trung cao độ chú ý lắng nghe và giải quyết vấn đề giáo viên đặt ra; ghi chép nội dung theo ý hiểu của mình
I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN
Thời gian: 70 phút
Phương pháp: Dạy học nhóm là chính
Tình huống: Tại sao nói bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền là sự thống trị của các tổ chức độc quyền?
Yêu cầu đạt được:
- Chỉ rõ nguyên nhân hình thành CNTB và bản chất của nó
- Các đặc điểm kinh tế cơ bản của CNTB độc quyền
- Trong các đặc điểm đó, đặc điểm nào quan trọng nhất
Trang 2- Ý nghĩa nghiên cứu
Cách thức tổ chức:
- Các nhóm theo phân công chuẩn bị 15 phút, cử người phát biểu theo chuẩn bị
- Thảo luận lớp 45 phút theo từng vấn đề giảng viên đạt ra
- Giáo viên nhận xét kết luận 10 phút
1 Nguyên nhân hình thành tư bản độc quyền và bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền
a nguyên nhân hình thành tư bản độc quyền
Theo Lênin: “tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”
Sự độc quyền hay sự thống trị của tư bản độc quyền là cơ sở của chủ nghĩa tư bản độc quyền Sự xuất hiện của tư bản độc quyền do những nguyên nhân chủ yếu sau đây:
Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến bộ khoa học – kỹ thuật, làm xuất hiện những ngành sản sản xuất mới mà ngay từ đầu đã là những ngành có trình độ tích tụ cao Đó là những xí nghiệp lớn, đòi hỏi những hình thức kinh tế tổ chức mới
Hai là, cạnh tranh tư do, một mặt, buộc các nhà tư bản phải cải tiến kỹ thuật, tăng quy mô tích lũy; mặt khác, dẫn đến nhiều xí nghiệp nhỏ, trình độ kỹ thuật kém hoặc bị các đối thủ cạnh tranh thôn tính, hoặc phải liên kết với nhau để đứng vững trong cạnh tranh Vì vậy, xuất hiện một số xí nghiệp tư bản nắm địa vị thống trị một ngành hay trong một số ngành công nghiệp
Ba là, khủng hoảng kinh tế làm cho nhiều xí nghiệp nhỏ và vừa bị phá sản; một số muốn tồn tại bắt buộc phải đổi mới kỹ thuật để thoát khỏi khủng hoảng, do
đó thúc đẩy quá trình tập trung sản xuất Tín dụng tư bản chủ nghĩa mở rộng trở thành đòn bẩy mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất
Bốn là, những xí nghiệp và công ty lớn có tiềm lực kinh tế mạnh tiếp tục cạnh tranh với nhau ngày càng khốc liệt, khó phân thắng bại vì thế nảy sinh xu hướng thỏa hiệp, từ đó hình thành các tổ chức độc quyền
b Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền
Chủ nghĩa tư bản cạnh tranh tự do phát triển đến một mức độ nhất định thì xuất hiện các tổ chức độc quyền Lúc đầu tư bản độc quyền chỉ có trong một số ngành, một số lĩnh vực của nền kinh tế Hơn nữa, sức mạnh kinh tế của các tổ chức độc quyền đã được nhân lên nhanh chóng và từng bước chiếm địa vị chi phối trong toàn nền kinh tế Chủ nghĩa tư bản bước sang giai đoạn phát triển mới – chủ nghĩa
tư bản độc quyền Xét về bản chất, chủ nghĩa tư bản độc quyền là một nấc thang phát triển mới của chủ nghĩa tư bản
Chủ nghĩa tư bản độc quyền là chủ nghĩa tư bản trong đó ở hầu hết các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế tồn tại các tổ chức tư bản độc quyền và chúng chi phối sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế
Trang 3Nếu trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, sự phân hóa giữa các nhà tư bản chưa thực sự sâu sắc nên quy luật thống trị của thời kỳ này là quy luật lợi nhuận bình quân, còn trong chủ nghĩa tư bản độc quyền, quy luật thống trị là quy luật lợi nhuận độc quyền
Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản độc quyền vẫn không làm thay đổi được bản chất của chủ nghĩa tư bản Bản thân quy luật lợi nhuận độc quyền cũng chỉ là một hình thái biến tướng của quy luật giá trị thặng dư
2 Đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
a Sự tập trung sản xuất và sự thống trị của các tổ chức độc quyền
- Tập trung sản xuất:
Tập trung sản xuất, là sự tập hợp và lớn lên của quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa nhằm mục đích tăng thêm quy mô bóc lột Nguyên nhân dẫn đến tập
trung sản xuất là:
- Các hình thức tổ chức độc quyền:
Tổ chức độc quyền, là các nhà tư bản lớn hoặc liên minh giữa những xí nghiệp lớn nắm trong tay một phần lớn (thậm chí toàn bộ) những cơ sở sản xuất hoặc tiêu thụ một số lớn sản phẩm, có khả năng hạn chế cạnh tranh, định giá cả độc quyền để thu lợi nhuận cao.
Tư bản độc quyền ra đời thống trị toàn bộ nền kinh tế của chủ nghĩa tư bản và chuyển chủ nghĩa tư bản tự cạnh tranh tự do sang chủ nghĩa tư bản độc quyền hay chủ nghĩa đế quốc Khi xuất hiện tư bản độc quyền thì sự thống trị của tập thể tư bản thay cho sự thống trị tư bản cá thể, nhằm tăng cường bóc lột lao động làm thuê
Khi chuyển sang tư bản độc quyền thì hình thức kinh tế thống trị là công ty cổ phần Những công ty cổ phần xuất hiện đầu tiên vào thế kỷ XVII trong thời kỳ tích luỹ ban đầu của chủ nghĩa tư bản như công ty Đông Ấn của anh (1600) và Hà Lan (1602) đến cuối thế kỷ XIX công ty cổ phần mới trở thành hiện tượng phổ biến
Tổ chức độc quyền biểu hiện dưới những hình thức cụ thể sau:
Cácten, là hình thức tổ chức độc quyền dựa trên sự ký kết hiệp định giữa các
doanh nghiệp thành viên để thoả thuận với nhau về giá cả, quy mô, sản lượng, thị trường tiêu thụ, kỳ hạn thanh toán… còn việc sản xuất và thương nghiệp vẫn do bản thân mỗi thành viên thực hiện
Xanhđica, là hình thức độc quyền cao hơn trong đó việc mua, bán do ban
quản trị chung đảm nhiệm, nhưng sản xuất vẫn do mọi thành viên thực hiện
Tơrớt, thống nhất cả việc sản xuất và thương nghiệp trong tay một ban quản
trị chung đảm nhận, còn các thành viên trở thành các cổ đông
Tiếp đó là sự liên kết dọc, là sự liên kết không chỉ những doanh nghiệp lớn
và cả các Xanhđica, tơrớt thuộc các ngành khác nhau nhưng có liên quan với nhau
về kinh tế, kỹ thuật hình thành các côngxoocxiom
Từ giữa thế kỷ XX xuất hiện một kiểu liên kết mới - liên kết đa ngành, hình thành các Cônggơlômêrát, consơn, là những tổ chức độc quyền thâu tóm nhiều công ty, doanh nghiệp thuộc những ngành công nghiệp rất khác nhau bao gồm cả
Trang 4vận tải, thương nghiệp, ngân hàng và các dịch vụ khác…
- Vai trò của tổ chức độc quyền:
Nhờ nắm được vị trí thống trị trong lĩnh vực sản xuất và lưu thông, các tổ chức độc quyền có khả năng định ra giá cả độc quyền để thu lợi nhuận độc quyền Kết quả làm cho giá cả sản xuất chuyển thành giá cả độc quyền, qui luật giá trị chuyển thành qui luật lợi nhuận độc quyền, chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh chuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền
Giá cả độc quyền, là giá cả hàng hoá vượt rất xa giá cả sản xuất
Giá cả độc quyền = chi phí sản xuất + lợi nhuận độc quyền cao
Biện pháp để thu được lợi nhuận độc quyền cao là, thi hành chính sách thuế cao để bảo hộ sản xuất độc quyền trong nước; sử dụng bộ máy nhà nước để đảm bảo giá cả độc quyền…
Tóm lại, độc quyền ra đời từ cạnh tranh tự do, hạn chế cạnh tranh tự do
nhưng không thủ tiêu được cạnh tranh tự do mà càng làm cho cạnh tranh phát triển với quy mô lớn hơn và ngày càng găy gắt hơn
b Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính
- Tư bản tài chính:
Tư bản tài chính, là sự thâm nhập và dung hợp vào nhau giữa tư bản độc quyền trong ngân hàng và tư bản độc quyền trong công nghiệp.
Theo Lênin: “ Sự hợp nhất hay hoà hợp vào nhau giữa ngân hàng và công nghiệp - đó là lịch sử phát sinh của tư bản tài chính và là nội dung của khái niệm tư bản tài chính”
+ Độc quyền ngân hàng:
Độc quyền ngân hàng là sự liên minh cấu kết của nhiều ngân hàng nhỏ thành ngân hàng có quy mô lớn chi phối về kinh tế trong XHTB Độc quyền ngân hàng ra đời do các nguyên nhân chủ yếu sau:
Do sự phát triển của các ngành sản xuất công nghiệp, dẫn đến chỗ các ngân hàng nhỏ không đủ khả năng cung cấp vốn cho các ngành công nghiệp, buộc các ngành sản xuất công nghiệp phải tìm đến các ngân hàng lớn để thích ứng Trước tình hình đó các ngân hàng nhỏ phải sát nhập lại với nhau để tồn tại, và cũng từ đó độc quyền ngân hàng dần dần xuất hiện
Do sự cạnh tranh gữa các tổ chức ngân hàng trong đầu tư cho các tổ chức độc quyền công nghiệp, dẫn đến chỗ các ngân hàng nhỏ bị phá sản không đứng vững trong cạnh tranh, trước tình hình đố các ngân hàng nhỏ muốn tồn tại phải sát nhập lại với nhau, và cũng từ đó độc quyền ngân hàng dần dần ra đời
Chức năng của độc quyền ngân hàng:
Nắm và sử dụng hầu hết tư bản tiền tệ trong các ngành của nền kinh tế, biến hàng nghìn xí nghiệp thành một đầu mối, trong đó tư bản ngân hàng là trung tâm
Chức năng của tư bản ngân hàng ngày càng lớn, trước đây tư bản ngân hàng phụ thuộc vào tư bản công nghiệp giờ đây tư bản công nghiệp lại phụ thuộc vào tư bản ngân hàng Tư bản ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán, nhận gửi và cho
Trang 5+ Độc quyền công nghiệp:
Do quá trình tích tụ, tập trung tư bản làm cho lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, dẫn đến sự ra đời của các tổ chức độc quyền công nghiêp
Độc quyền ngân hàng và mối quan hệ dung hợp giữa hai hình thức độc quyền đó với nhau, làm cho tư bản tài chính tài chính ra đời
Các hình thức dung hợp giữa tổ chức độc quyền công nghiệp với tổ chức độc quyền ngân hàng:
Hình thức thứ nhất, là cử đại diện vào cơ quan của nhau Tư bản công
nghiệp xâm nhập vào tư bản ngân bằng cách mua cổ phần các ngân hàng lớn; ngược lại tư bản ngân hàng thông qua cho vay, nhận gửi, cử người vào kiểm tra việc sử dụng vốn vay, sổ sách của tư bản công nghiệp Lợi ích của chúng xon xuýt vào nhau, hai bên đều quan tâm đến kết quả hoạt động của nhau, tìm cách xâm nhập vào nhau, từ đó hình thành nên một loại tư bản mới đó là tư bản tài chính
Hình thức thứ hai, là dung hợp sử dụng thiết bị Tư bản Ngân hàng mua
thiết bị, xây nhà xưởng sau đó cho tư bản công nghiệp thuê để lấy lãi Hình thức dung hợp này có lợi cho cả tư bản công và tư bản ngân hàng, tư bản Ngân hàng thu được lãi cao hơn, còn tư bản công nghiệp sử dụng không sợ lạc hậu về thiết bị công nghệ
Cả hai hình thức dung hợp trên đây đều làm cho tư bản tài chính ra đời
Vai trò của tư bản tài chính:
Về mặt kinh tế, tư bản tài chính thống trị trong nền kinh tế các nước tư bản, nắm lấy mạch máu kinh tế các nước bằng cách: cử đại diện tham gia các ngành; mua cổ phiếu khống chế công ty mẹ, rồi từ công ty mẹ khống chế công ty con
Về mặt xã hội, từ chổ thống trị về kinh tế dẫn đến chỗ chi phối mọi hoạt động về chính trị như: hoạt động đối nội, đối ngoại của các nước tư bản Biến nền chuyên chính của các nước tư bản thành nền chuyên chính của bọn đầu sọ tài chính, phục vụ cho lợi ích của chúng
Những biểu hiện mới của bọn tư bản tài chính trong giai đoạn hiện nay:
Phạm vi liên kết rộng, tính chất liên kết đa dạng
Hình thành các tập đoàn tài chính khu vực, khống chế sản xuất của nhiều nước, hình thành nên các ngân hàng xuyên quốc gia, đa quốc gia…
- Bọn đầu sỏ tài chính:
Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế, chính trị của toàn xã hội tư bản Lênin gọi
đó là bọn đầu sỏ tài chính
Sự thống trị của bọn đầu sỏ tài chính thực hiện bằng chế độ tham dự và chế
độ uỷ nhiệm
Chế độ tham dự, thực chất là nhà tư bản tài chính lớn hoặc tập đoàn tài
chính, nhờ nắm cổ phiếu khống chế mà chi phối các công ty gốc “công ty mẹ, rồi công ty con, công ty cháu…”
Trang 6Chế độ uỷ nhiệm, là sự uỷ thác cổ phần của mình cho cổ đông khác Vì vậy,
với một lượng tư bản nhất định, bọn đầu sỏ tài chính có thể chi phối một lĩnh vực sản xuất, lưu thông, dịch vụ rất lớn dẫn đến thao túng nền kinh tế, chính trị của xã hội tư bản
c Xuất khẩu tư bản
Xuất khẩu tư bản, là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi khác ở các nước nhập khẩu.
Xuất khẩu tư bản khác với xuất khẩu hàng hoá Xuất khẩu tư bản nhằm mục đích sản xuất giá trị thặng dư và vơ vét các nguồn tài nguyên rẻ mạt ở nước ngoài
- Nguyên nhân dẫn đến xuất khẩu tư bản:
Nhiều nhà tư bản, nhiều tổ chức độc quyền và bọn đầu sọ tài chính có khối lượng tư bản lớn muốn tìm nơi đầu tư để thu lợi nhuận cao.Trong khi đó ở các nước kinh tế kém phát triển muốn lôi cuốn vào trào lưu kinh tế thế giới nhưng lại thiếu vốn, cần có sự đầu tư của tư bản bên ngoài
- Các hình thức xuất khẩu tư bản:
Xuất khẩu tư bản có nhiều hình thức, trong đó có hai hình thức cơ bản là xuất khẩu tư bản trực tiếp và xuất khẩu tư bản gián tiếp
+ Xuất khẩu tư bản trực tiếp, là đưa tư bản ra nước ngoài trực tiếp kinh doanh thu lợi nhuận cao
+ Xuất khẩu tư bản gián tiếp, là hình thức cho vay rồi thu lợi tức
- Đối tượng tiến hành xuất khẩu tư bản :
Xét góc độ sở hữu thì đối tượng xuất khẩu tư bản chia làm hai loại: xuất khẩu tư bản nhà nước và xuất khẩu tư bản tư nhân
Xuất khẩu tư bản nhà nước, là nhà nước lấy ngân quỹ của nhà nước đầu tư
vào các nước nhập khẩu với hai hình thức hoàn lại và không hoàn lại
Mục đích cuối cùng là biến các nước nhập khẩu lệ thuộc vào các nước phát triển, lôi kéo các nước vào các khối quân sự, nhằm thực hiện mục đích của các nước xuất khẩu
Xuất khẩu tư bản tư nhân, là hình thức tư bản tư nhân trực tiếp đầu tư ra
nước ngoài
Xuất khẩu tư bản tư nhân có đặc điểm thường đầu tư vào các ngành vốn ít, quay vòng nhanh, lợi nhuận cao Chiếm tỷ lệ cao trong xuất khẩu tư bản và có xu hướng ngày càng tăng
- Quá trình xuất khẩu tư bản:
Quá trình xuất khẩu tư bản là quá trình mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài, là điều kiện để tư bản tài chính bành trướng sự thống trị của mình ra toàn thế giới; mặt khác xuất khẩu tư bản cũng có những yếu tố tích cực như đẩy nhanh xu thế mở cửa hội nhập kinh tế, công nghiệp hoá, toàn cầu hoá kinh
tế của các nước… Quá trình đó tác động trên hai mặt:
Thứ nhất: đối với các nước xuất khẩu tư bản, thu lợi nhuận bình phương; nô
dịch, tăng cường sự bóc lột trên phạm vi toàn thế giới
Trang 7Thứ hai: Đối với các nước nhập khẩu tư bản, có điều kiện rút ngắn khoảng
cách phát triển, nhưng có nguy cơ bị lệ thuộc về kinh tế và bị bóc lột nặng nề
- Những biểu hiện mới của xuất khẩu tư bản trong giai đoạn hiện nay:
Trước đây xuất khẩu tư bản chủ yếu là xuất sang các nước kinh tế chậm phát triển (khối lượng chiếm khoảng 70%), hiện nay xuất khẩu tư bản chủ yếu là xuất sang các nước kinh tế phát triển (khối lượng chiếm khoảng 65% - 70%)
d Các tổ chức độc quyền quốc tế phân chia thế giới về mặt kinh tế
- Phân chia thế giới về mặt kinh tế là sự phân chia lĩnh vực đầu tư tư bản, phân chia thị trường thế giới
- Việc xuất khẩu tư bản tăng lên về quy mô và mởi rộng phạm vi tất yếu dẫn đến phân chia thế giới về mặt kinh tế vì:
+ Dưới chủ nghĩa tư bản thị trường trong nước luôn gắn với thị trường ngoài nước
+ Đến giai đoạn chủ nghĩa đế quốc cuộc đấu tranh dành giật thị trường xẩy
ra hết sức giay giắt giữa các tổ chức độc quyền Những cuộc đụng đầu trên trường quốc tế giữa các tổ chức độc quyền quốc gia có sức mạnh kinh tế hùng hậu, lại được ủng hộ của nhà nước và các cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa chúng tất yếu dẫn đến xu hướng thoả hiệp, ký kết hiệp định cũng cố độc quyền của chúng trong những lĩnh vực và thị trường nhất định Từ đó hình thành nên các liên minh độc quyền quốc tế như: Cácten, xanhđica, tơrớt Đến năm 1934 đã có 350 cácten lớn, ảnh hưởng lớn đến đời sống kinh tế xã hội của toàn thế giới
Những cuộc đụng đầu trên trường quốc tế giữa các tổ chức độc quyền quốc gia có sức mạnh kinh tế hùng hậu, lại được nhà nước của mình và các cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa chúng tất yếu dẫn đến thoả hiệp, ký kết hiệp định thuế quan, thương mại, đầu tư… mà củng cố địa vị của các tổ chức độc quyền
e Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc
- Phân chia thế giới về lãnh thổ là sự phân chia thế giới về mặt chính trị , đó
là biến các khu vực kinh tế các nước khác thành thuộc địa và phụ thuộc vào các nước đế quốc
- Nguyên nhân dẫn đến sự phân chia thế giới về mặt lãnh thổ
Phân chia thế giới về lãnh thổ là kết quả trực tiếp của sự phân chia thế giới
về kinh tế
Lợi ích kinh tế đã thúc đẩy các cường quốc đế quốc đi xâm chiếm thuộc địa, dành thị trường, dành nơi đầu tư tư bản, dành căn cứ quân sư Từ những năm 1880 cuộc xâm chiếm thuộc địa đã xẩy ra mạnh mẽ, đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX các nước đế quốc về cơ bản đã hoàn thành việc phân chia lãnh thổ thế giới
Việc phân chia lãnh thổ thế giới gữa các cường quốc đế quốc thường phụ thuộc vào tương quan lực lượng, nên việc phân chia thế giới về lãnh thổ diễn ra không đều nhau, nhiều nước tư bản ra đời sau không có hoặc ít khu vực ảnh hưởng kinh tế thì cuộc đấu tranh đòi chia lại lãnh thổ thế giới lại tiếp tục diễn ra Hơn nữa một khi tương quan lực lượng có sự thay đổi thì cuộc đấu tranh đòi chia lại lãnh thổ
Trang 8thế giới cũng diễn ra Đó chính là nguyên nhân dẫn đến cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất và cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai và các cuộc chiến tranh cục bộ khác
Tóm lại, từ năm đặc điểm trên ta có thể rút ra kết luận rằng chủ nghĩa đế quốc về mặt kinh tế là sự thống trị của chủ nghĩa tư bản độc quyền độc quyền Về mặt chính trị là sự hiếu chiến, xâm lược và phản động
II - CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC
Thời gian: 50 phút
Phương pháp: Thuyết trình kết hợp nêu vấn đề là chính kết hợp gợi mở để
người học nghiên cứu nghiên cứu
1 - Nguyên nhân hình thành và bản chất chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Thời gian: 30 phút
Phương pháp: Thuyết trình kết hợp nêu vấn đề là chính
a Nguyên nhân hình thành
Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước hình thành và phát triển trên cơ sở các nguyên nhân chủ yếu sau:
- Trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất dẫn đến yêu cầu khách quan là nhà nước phải đại biểu cho toàn xã hội đứng ra quản lý và điều tiết nền sản xuất Lực lượng sản xuất phát triển cao mâu thuẫn với quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, tất yếu đòi hỏi một hình thức mới của quan hệ sản xuất để lực lượng sản xuất có thể tiếp tục phát triển, trong điều kiện còn sự thống trị của chủ nghĩa tư bản Hình thức mới của quan hệ sản xuất đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
- Sự phát triển của phân công lao động xã hội làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền tư bản tư nhân không thể hoặc không muốn đầu tư vào do vốn lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận…đòi hỏi nhà nước phải đảm nhận đầu tư
- Sự thống trị của của các tổ chức độc quyền làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai cấp tư sản với gia cấp vô sản và nhân dân lao động… đòi hỏi nhà nước tư sản phải có những chính sách xã hội để xoa dịu mâu thuẫn đó
- Cùng với xu thế quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào các quốc gia dân tộc, sự xung đột lợi ích kinh tế giữa các đối thủ cạnh tranh trên thị trường thế giới… tình hình đó, đòi hỏi có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế của nhà nước tư sản, nhằm giải quyết các mối quan hệ đó
- Sự ra đời và ngày càng phát triển của hệ thống xã hội chủ nghĩa, của phong trào giải phóng dân tộc và phong trào công nhân ở các nước đế quốc, một mặt vừa thu hẹp thị trường của Chủ nghĩa tư bản, mặt khác vừa đặt chủ nghĩa tư bản trước nguy cơ sụp đổ
Tất cả tình hình trên đã thúc đẩy nhà nước tư bản phải can thiệp sâu vào kinh tế để duy trì chủ nghĩa tư bản, làm cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Trang 9phát triển và trở thành phổ biến.
b Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước
Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước được thể hiện ở một số nội dung cơ bản sau:
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự can thiệp trực tiếp của nhà nước tư bản vào quá trình kinh tế
Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, nhà nước đóng vai trò là
kẻ canh gác tài sản cho giai cấp tư sản, bảo vệ các các điều kiện chung bên ngoài của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, còn quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa thì vận động dưới sự chi phối của các quy luật kinh tế nội tại của chủ nghĩa tư bản
Đến giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, nhà nước đần đần can thiệp sâu vào quá trình kinh tế Nhà nước tham gia trực tiếp vào việc điều tiết kinh
tế xã hội đối với sản xuất và phân phối, bởi nó không hoàn toàn là nhà nước của giai cấp tư sản mà chủ yếu là của bọn tư bản độc quyền
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp hay dung hợp giữa các
tổ chức độc quyền và bộ máy nhà nước tư sản
Nhằm điều chỉnh được nền kinh tế từ một trung tâm, các tổ chức độc quyền kết hợp với bộ máy nhà nước, phối hợp lực lượng của nhà nước với lực lượng của các tổ chức độc quyền thành một tổ chức thống nhất có đầy đủ sức mạnh kinh tế và chính trị chi phối tất cả V.I.Lênin nói: tổ chức độc quyền của tư nhân và tổ chức độc quyền nhà nước thâm nhập vào nhau trong thời kỳ tư bản tài chính, là sự liên hợp cá nhân giữa những ngân hàng và những xí nghiệp công nghiệp với chính phủ
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước còn là sự phụ thuộc của cơ quan nhà nước tư bản với các tổ chức độc quyền
Nhà nước có tính độc lập tương đối với cơ sở kinh tế đã sinh ra nó Nhưng
về cơ bản, nhà nước phụ thuộc vào cơ sở kinh tế và giai cấp thống trị nền kinh tế
đó Ở giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, tính đọc lập tương đối của nha nước còn bộc lộ rõ nét vì nhà nước ít can thiệp vào kinh tế và nó còn là công cụ của của toàn bộ giai cấp tư sản Đến giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền, nhà nước ngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền, điều này do chính sự thống trị của
tổ chức độc quyền quyết định
Như vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nha nước là sự can thiệp trưc tiếp của nhà nước tư bản vào quá trình kinh tế, là sự kết hợp giữa tổ chức độc quyền và nhà nước tư bản, là sự phụ thuộc vào nhà nước tư bản đối các tổ chức độc quyền
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền là hình thức mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Vì:
+ Dưới chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, quan hệ sở hữu tư bản tư nhân
đã có sự cải biến Ở giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh thì hình thức sở hữu tư bản tư nhân cá thể là hình thức sở hữu thống trị Đến giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản độc thì độc quyền tư nhân chiếm vị trí thống trị Sau đó hình thành sở hữu mới, sở hữu nhà nước Sở hữu độc quyền tư nhân và sở hữu độc quyền nhà
Trang 10nước kết hợp với nhau thống trị nền kinh tế.
+ Dưới chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, nhà nước đã trở thành nhà tư bản tập thể khổng lồ Nhà nước tư sản cũng là người chủ sở hữu những xí nghiệp
và doanh nghiệp đồ sộ, kinh doanh, sản xuất và bóc lột lao động làm thuê như một tên chủ tư bản Hơn nữa, nhà nước còn có nhiều điều kiện hơn tư bản tư nhân trong việc bóc lột giai cấp công nhân và nhân dân lao động Mối quan hệ giữa nhà nước
tư sản với giai cấp công nhân trước kia chủ yếu chỉ là mối quan hệ chính trị và bạo lực thì bây giờ còn là mối quan hệ kinh tế và giai cấp…
2 - Những hình thức của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Thời gian: 20 phút
Phương pháp: Thuyết trình kết hợp nêu vấn đề là chính kết hợp gợi mở để
người học nghiên cứu nghiên cứu
a Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước:
V.I Lê nin đã từng nhấn mạnh sự liên minh về nhận thức của các ngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh về nhân sự của các ngân hàng và công nghiệp với chính phủ theo kiểu: hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộ trưởng Điều đó thể hiện:
- Sự kết hợp về nhân sự được thông qua các đảng phái tư sản Các đảng phái
tư sản đã tạo ra tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị và trưc tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước
- Thông qua các hội chủ xí nghiệp, một mặt, các đại biểu của các tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; mặt khác các quan chức chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức độc quyền, nắm giữ những chức vụ trọng yếu chính thức hay danh dự, hoạc trở thành người đỡ đầu các tổ chức độc quyền
b Hình thành và phát triển của sở hữu tư bản độc quyền nhà nước:
- Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống, điểm nổi bật nhất là lĩnh vực kinh tế Cơ sở của nó là sự thay đổi các quan hệ
sở hữu, biểu hiện ở chổ sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân đan kết chặt chẽ với nhau trong quá trình tái sản xuất
- Các hình thức sở hữu nhà nước:
+ Xây dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn ngân sách
+ Quốc hữu hoá doanh nghiệp tư nhân
+ Mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanh nghiệp
tư nhân
Ví dụ: ở các nước Anh, Pháp, Đức nhà nước tư sản nắm khoảng từ 15-25% tài sản, 20% sản lượng công nghiệp Ở Mỹ sở hữu nhà nước chiếm gần 23% của cải quốc dân trong nước
c Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản:
- Nhà nước tư sản thường dung hợp cả ba cơ chế: Thị trường; độc quyền tư nhân; vai trò của nhà nước, sự kết hợp cả ba cơ chế nhằm phát huy nét tích cực