LA pháp luật thương mại điện tử ở việt nam hiện nay

Việc nghiên cứu có hệ thống, toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật thương mại điện tử sẽ làm rõ những khái niệm pháp lý gắn với những thuật ngữ có nội hàm kỹ thuật ca

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ VĂN THIỆP

PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các thông tin, số liệu nêu trong Luận án là trung thực Các luận điểm được kế thừa được trích dẫn rõ ràng Kết quả nghiên cứu của Luận án chưa từng được công bố trong công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Văn Thiệp

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1 Thương mại điện tử - TMĐT

(Electronic commerce)

(Electronic business)

(World Trade Organization)

6 Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - OECD (Organization for Economic Co-operation and Development)

7 Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương - APEC

(Asia-Pacific Economic Cooperation)

(ASEAN Economic Community)

9 Ủy ban Liên Hiệp Quốc về Luật thương mại quốc tế - UNCITRAL

(United Nations Commission on International Trade Law)

10 Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới - WIPO

(World Intellectual Property Organization)

15 Doanh nghiệp với Doanh nghiệp - B2B (Business-To-Business)

16 Doanh nghiệp với người tiêu dùng - B2C (Business-To-Consumer)

17 Người tiêu dùng với Doanh nghiệp - C2B (Consumer-To-Business)

18 Người tiêu dùng với người tiêu dùng - C2C (Consumer-To-Comsumer)

19 Người tiêu dùng với Chính phủ - C2G (Consumer-To-Government)

(Free Trade Agreement)

24 International Business Machines - IBM

25 Electronic Data Interchange - EDI

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN

ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1.2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 19

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN

TỬ VÀ PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 24

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 24 2.2 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG CỦA PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ CƠ CHẾ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ .29 2.3 CƠ CHẾ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN

TỬ 45 2.4 NGHIÊN CỨU PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ QUỐC TẾ VÀ MỘT SỐ QUỐC GIA - KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM 50

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA 61

3.1 KHUNG PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 61 3.2 THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CÁC NỘI DUNG CỦA PHÁP LUẬT VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 65 3.3 THỰC TRẠNG CƠ CHẾ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ .83 3.4 THỰC TRẠNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ XỬ LÝ VI PHẠM TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 89 3.5 XỬ LÝ VI PHẠM BẰNG CÁC BIỆN PHÁP KHÁC 97

CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆNPHÁP

LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 103

4.1 ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 103

4.2 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 122

KẾT LUẬN 143

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 146

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 157

1

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

Hiện nay trên thế giới, với sự phát triển nhanh chóng của khoa học - kỹ

thuật nói chung và công nghệ thông tin nói riêng, thì thương mại điện tử đang

nắm giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, chính nó đã góp

phần quan trọng thúc đẩy tăng tỷ trọng GDP của những quốc gia có nền kinh

tế phát triển Thương mại điện tử là sự phát triển của thương mại truyền

thống, được cấu thành bởi nhiều thành tố, trong đó có sự áp dụng các thành

quả của khoa học - kỹ thuật phục vụ đời sống con người cũng như việc thỏa

mãn các nhu cầu khác Đây là xu hướng tất yếu của sự phát triển trên mọi

phương diện về kinh tế - xã hội ở mọi quốc gia trong thời kỳ toàn cầu hóa

Thực tế cũng cho thấy, các quan hệ thương mại điện tử đã và đang hình thành

và phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới và cũng đang phát triển ở

Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,

hội nhập kinh tế quốc tế Vì vậy, để điều chỉnh các quan hệ xã hội mới vận

hành trên nền tảng của công nghệ điện tử và công nghệ viễn thông, đòi hỏi

phải có cơ chế điều chỉnh pháp luật phù hợp, tương thích nhằm đảm bảo để

các quan hệ về thương mại điện tử phát triển hiệu quả, khả thi, có tính định

hướng đúng đắn, lành mạnh và bền vững Pháp luật về thương mại điện tử ở

nhiều quốc gia tiên tiến đã và đang nắm giữ vai trò quan trọng trong việc điều

chỉnh các quan hệ thương mại điện tử

Thương mại điện tử được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp, bao

gồm cả hoạt động cung cấp hàng hóa và dịch vụ cùng với các ứng dụng

những thành tựu về công nghệ thông tin và truyền thông vào lĩnh vực kinh

doanh thương mại Với cách hiểu cụ thể, hoạt động thương mại điện tử là việc

tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động thương mại bằng

phương tiện điện tử có kết nối với mạng internet, mạng viễn thông di động

hoặc các mạng mở khác.Trong những năm qua, thương mại điện tử ở Việt

2

Nam đã phát triển khá nhanh, hoạt động giao dịch mua bán qua mạng rất sôi động và đã thực sự trở thành công cụ để doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh, đặc biệt là doanh nghiệp v a và nhỏ Mua bán hàng hóa qua các sàn giao dịch thương mại điện tử trong nước hiện đang ở giai đoạn bùng nổ Tuy nhiên, việc kiểm soát chất lượng và các hành vi gian lận thương mại khác khi mua qua các gian hàng trên mạng đang bị buông lỏng Rất nhiều vụ việc tranh chấp thương mại xuất phát t kênh phân phối qua thương mại điện tử, nhưng vai trò điều tiết quản lý và trọng tài của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền chưa thực sự được phát huy Có thể nói, sự phát triển của thương mại điện tử trên thế giới đã làm thay đổi cách thức kinh doanh, giao dịch truyền thống và đem lại những lợi ích to lớn cho xã hội Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng phải

th a nhận rằng, những rủi ro gặp phải trong quá trình giao dịch, kinh doanh trên mạng là hiện thực và việc này đòi hỏi phải có các giải pháp không chỉ về mặt kỹ thuật mà còn cần phải hình thành được một cơ sở pháp lý đầy đủ Những kinh nghiệm thực tế trên thế giới cho thấy, để thúc đẩy thương mại điện tử phát triển thì vai trò của Nhà nước phải được thể hiện rõ nét trên hai lĩnh vực: (i)Xây dựng chính sách, tạo môi trường thuận lợi trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ điện tử; và (ii) Xây dựng một hệ thống pháp luật đầy đủ, thống nhất và cụ thể để điều chỉnh các quan hệ thương mại điện tử Nếu như chúng ta thiếu đi một cơ sở pháp lý vững chắc cho thương mại điện tử hoạt động thì các doanh nghiệp và người tiêu dùng sẽ rất lúng túng trong việc giải quyết các vấn đề có liên quan và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cũng

sẽ rất khó có cơ sở để kiểm soát được các hoạt động kinh doanh thương mại điện tử

Với tốc độ phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử hiện nay, thì việc xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý được coi là yếu tố rất quan trọng Hơn thế nữa, thương mại điện tử là một lĩnh vực mới mẻ, cho nên tạo được niềm tin cho các chủ thể tham gia vào các quan hệ thương mại điện tử là một việc làm có tính cấp thiết, mà một trong những hạt nhân là phải tạo ra

3

được một sân chơi chung với những quy tắc được thống nhất một cách chặt chẽ Tuy nhiên, cho đến nay, do nhiều lý do cả về chủ quan lẫn khách quan, quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử chưa được quan tâm đúng mức, chưa phù hợp với thực tiễn cuộc sống Luật Giao dịch điện tử của Việt Nam được Quốc hội khóa XI ban hành ngày 29/11/2005, có hiệu lực thi hành t ngày 01/03/2006 và các văn bản hướng dẫn thi hành còn đơn giản, chưa có những khái niệm pháp lý đầy đủ và chưa dự liệu được những quan hệ pháp luật thương mại điện tử phát sinh khi áp dụng.Sau đó Chính phủ ban hành Nghị định số 57/NĐ-CP ngày 9/6/1006 về Thương mại điện tử để hướng dẫn các cá nhân, tổ chức khi họ thực hiện các hoạt động thương mại điện tử Với sự phát triển nhanh chóng các hoạt động thương mại điện tử, các quy định cũ trở nên bất cập nên sau 7 năm, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 52/NĐ- CP ngày 16/5/2013 về Thương mại điện tử Cho đến nay, khi Bộ luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cũng có những thay đổi nhất định về hình thức hợp đồng cũng như công nhận chứng cứ điện tử, tuy nhiên vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu giải quyết tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực này và Nghị định 52/NĐ-CP cũng chưa đáp ứng được các yêu cầu về tính đồng bộ, thống nhất dẫn đến các quy định không đảm bảo tính khả thi Pháp luật hiện hành cũng chưa quy định rõ về giải quyết tranh chấp phát sinh trong giao dịch thương mại điện tửtheo hướng các quy phạm nội dung phải phù hợp với các quy định về tố tụng hoặc các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng Thực tế cho thấy, các vấn đề liên quan đến giải quyết tranh chấp giao dịch thương mại điện tử cần phải được quy định chặt chẽ, đầy đủ và rõ ràng bởi tính đặc thù của nó, đặc biệt là các quy định liên quan đến việc sử dụng các văn bản điện tử hay chữ ký điện tử với tư cách là chứng cứ trong các hoạt động tố tụng Đồng thời cũng cần phải đưa ra các quy định về tội phạm trong thương mại điện tử để tăng cường đấu tranh, phòng ng a, ngăn chặn và xử lý các loại tội phạm mới xuất hiện cùng với quá trình phát triển của thương mại điện tử Pháp luật Việt Nam cũng

4

đang thiếu vắng những quy định mở đối với việc lựa chọn pháp luật trong các giao dịch thương mại nói chung và giao dịch thương mại điện tử nói riêng, cũng như việc bảo đảm lợi ích kinh tế và các lợi ích liên quan khác của quốc gia, của các doanh nghiệp và người tiêu dùng

T những phân tích khái quát ở trên cho thấy, việc đặt vấn đề nghiên cứu toàn diện về pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay là có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh các quan

hệ thương mại điện tử ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Việc nghiên cứu có

hệ thống, toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật thương mại điện tử sẽ làm rõ những khái niệm pháp lý gắn với những thuật ngữ có nội hàm kỹ thuật cao, tiên lượng những phát sinh có thể xảy ra trong thực tế

và trong tương lai, đóng góp những tri thức đối với khoa học pháp lý nói chung và hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh các hoạt động thương mại điện tử nói riêng, thúc đẩy nền kinh tế xã hội phát triển Đây cũng là lý do mà

nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay”để nghiên cứu và làm Luận án Tiến sĩ luật học

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận, đặc điểm, nội dung và thực tiễn thực hiện pháp luật thương mại điện tử nhằm đề xuất hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử và đáp ứng yêu cầu điều chỉnh các quan hệ pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích của đề tài, thì nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận của pháp luật về thương mại điện tử, làm rõ các đặc trưng cơ bản, cơ chế thực hiện của pháp luật về thương mại điện tử

5

- Nghiên cứu đánh giá về thực trạng pháp luật và cơ chế thực hiện pháp luật về thương mại điện tử, chỉ ra các hạn chế, bất cập và nguyên nhân là cơ

sở thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

- Đưa ra các kiến nghị về định hướng và giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả cơ chế thực hiện pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong thời gian tới

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam và thực trạng thực hiện pháp luật

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung nghiên cứu làm rõ các vấn đề

lý luận, đặc điểm và nội dung cơ bản về pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam,không dàn trải theo nền tảng của pháp luật thương mại truyền thống

Nội dung nghiên cứu liên quan đến một số nội dung cơ bản của pháp luật thương mại điện tử, cơ chế bảo đảm thực hiện pháp luật và xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp Luận án chú trọng đến giải quyết tranh chấp giữa các chủ thể giao dịch thương mại điện tử mà không đi sâu vào các biện pháp giải quyết khác

Việc nghiên cứu pháp luật của các quốc gia khác trên thế giới chỉ mang tính chất tham khảo, so sánh nhằm đánh giá những tiếp thupháp luật quốc tế

có phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện kinh tế - xã hội ở Việt Nam hay không

Về mặt thời gian, với đặc thù của hoạt động thương mại điện tử ở Việt

Nam, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu pháp luật thương mại điện tử t thời điểm Luật Thương mại 2005, Luật Giao dịch điện tử năm 2005 và Luật Công nghệ thông tin năm 2006 cùng hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành về vấn đề này được ban hành cho đến nay

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để làm rõ các vấn đề nghiên cứu, Luận án sử dụng các phương pháp mang tính truyền thống như phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử Ngoài ra, trên cơ sở tìm ra quy luật phát triển của thương mại điện tử và

6

sự phù hợp giữa phát triển thương mại điện tử với chính sách, pháp luật về thương mại điện tử Luận án nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống, luật học so sánh và dự báo trên cơ sở các tài liệu thu thập được t các công trình khoa học của các nhà khoa học trong và ngoài nước để trả lời các câu hỏi nghiên cứu trong phạm vi đề tài một cách thấu đáo

Trong t ng nội dung nghiên cứu, các phương pháp nghiên cứu được sử dụng một cách linh hoạt, cụ thể:

- Chương 1: Phương pháp tổng hợp, hệ thống hóa, thu thập, phân tích,

so sánh luật học nhằm đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến

đề tài luận án

- Chương 2: Phương pháp tổng hợp, thống kê, thu thập, phân tích, nhằm làm rõ khái niệm, đặc điểm của thương mại điện tử; phương pháp lịch

sử, thống kê, quy nạp, phân tích, diễn giảng, chứng minh để làm sáng tỏ một

số vấn đề lý luận cơ bản, đặc điểm cũng như cơ chế bảo đảm thực hiện của pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

- Chương 3: Phương pháp phân tích, so sánh, diễn giảng, quy nạp lịch

sử, khảo sát thực tiễn v.v nhằm khái quát và đánh giá thực trạng pháp luật cũng như cơ chế thực thi pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

- Chương 4: Phương pháp phân tích, tổng hợp, dự báo, khái quát hoá để xác định các yêu cầu cơ bản nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

- Trên cơ sở phân tích một cách khoa học các vấn đề lý luận của pháp luật về thương mại điện tử; đúc rút các bài học kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật đối với thương mại điện tử ở một số quốc gia trên thế giới, luận án đã làm

rõ nhu cầu điều chỉnh pháp luật trên cơ sở nghiên cứu các nguyên tắc cũng như nội dung cơ bản của pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

- Luận án đã đánh giá tổng thể về thực trạng pháp luật và cơ chế thực hiện pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam, làm rõ các yêu cầu cấp thiết

7

của việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về thương mại điện tử với những đặc thù về nội dung cũng như phương thức thực hiện ở Việt Nam hiện nay

- T các nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận án đưa ra các định hướng

và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN

Về mặt khoa học, luận án là công trình khoa học được nghiên cứu khá chuyên sâu về các vấn đề pháp lý nhằm đảm bảo tính an toàn, hợp pháp cho các quan hệ thương mại điện tử, t đó, góp phần làm rõ đặc trưng của pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của đề tài luận án sẽ là công trình khoa học có giá trị tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập về pháp luật thương mại điện tử Đồng thời Luận án có thể sử dụng như nguồn tư liệu nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả cơ chế thực thi pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam trong thời gian tới

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận án được kết cấu làm 4 chương (có kết luận cho t ng chương) với những nội dung

Chương 4: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật thương mại

điện tử ở Việt Nam

8

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến pháp luật về thương mại điện tử

Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, trong đó có mạng Internet và các mạng mở khác, việc ứng dụng các thành tựu này trong hoạt động thương mại đã hình thành thương mại điện tử.Trên thế giới và Việt Nam

đã có nhiều công trình nghiên cứu về thương mại điện tử dưới góc độ kinh tế cũng như pháp lý

Việc nghiên cứu, tìm hiểu các công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án có ý nghĩa quan trọng, bởi lẽ, những công trình này là cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài, mặt khác còn gợi mở những vấn đề tiếp theo cần phải giải quyết, đồng thời, đây cũng là những tài liệu tham khảo có ý nghĩa trong quá trình triển khai nghiên cứu đề tài

Qua nghiên cứu tổng quan, các công trình này có thể sắp xếp thành các nhóm như sau:

a) Những nghiên cứu lý luận về pháp luật thương mại điện tử

Các quốc gia phát triển đã xuất hiện hoạt động thương mại điện tử t rất sớm và đều có quá trình nghiên cứu sâu sắc để xây dựng khung pháp luật cho riêng mình nhằm điều chỉnh kịp thời các quan hệ xã hội mới phát sinh trong thương mại điện tử Để đảm bảo tính thống nhất trong ứng xử và giải quyết các vấn đề về thương mại điện tử, tại Phiên họp lần thứ 29 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc (tháng 12 năm 1996), Uỷ ban Liên Hợp quốc về Luật thương mại quốc tế (UNCITRAL) đã thông qua Luật mẫu về Thương mại điện tử Tinh thần của Luật mẫu là bảo đảm những giao dịch thương mại điện

tử được th a nhận giá trị pháp lý và nếu cần thiết thì sẽ có những hành động

9

thích hợp để tăng cường khả năng thi hành cho những giao dịch bằng phương tiện điện tử Tuy nhiên, cũng phải tới những năm đầu của thế kỷ XXI, một số quốc gia mới nghiên cứu, xây dựng và ban hành pháp luật để điều chỉnh các quan hệ về thương mại điện tử như: Hoa Kỳ, Đức, Áo, Hà Lan, Albania, Australia, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mehico, Thái Lan.v.v

Tài liệu nghiên cứu cả các Tác giả trong và ngoài nước chủ yếu nghiên cứu về thương mại điện tử dưới góc độ kinh tế nhưng trong đó có một phần

đề cập đến khung pháp lý về thương mại điện tử

Trước hết phải kể đến công trình “Thương mại điện tử” (Electronic Commerce) Đề tài Luận án Tiến sĩcủa tác giả Mihaela-Roxanafercală –

Romani - Trường Đại học Babes - Bolyai năm 2011 [52] Tác giả đã xây dựng khái niệm thương mại điện tử, các đặc điểm và vai trò của thương mại điện tử, khái quát khung pháp lý của một số quốc gia và chủ thể quốc tế cũng như pháp luật của Romani về TMĐT Qua nghiên cứu thấy rằng, khái niệm cũng như các đặc điểm cơ bản của thương mại điện tử trong công trình này có những điểm tương đồng với Luật mẫu về thương mại điện tử (UNCITRAL) của Ủy ban Thương mại Quốc tế khuyến nghị các quốc gia thành viên trong việc xây dựng pháp luật về thương mại điện tử của mình

Cuốn “Cẩm nang pháp lý về hợp đồng điện tử” do GS TS Nguyễn

Thị Mơ chủ biên [16] đã làm rõ các vấn đề nội hàm khái niệm của hợp đồng điện tử; những vấn đề pháp lý cần nắm bắt khi giao kết hợp đồng điện tử; khung pháp lý về giao kết hợp đồng điện tử trên cơ sở làm rõ các đặc điểm của hợp đồng thương mại điện tử, thời điểm phát sinh hiệu lực và giá trị pháp

lý, hậu quả pháp lý đối với việc giải quyết các tranh chấp

“Tài liệu hướng dẫn học tập thương mại điện tử” của tác giả Trần

Thanh Điện [9] Đại học Cần Thơ nghiên cứu và biên soạn năm 2013 đã phản ánh những vấn đề cơ bản về thương mại điện tử, vấn đề an toàn và bảo mật trên mạng, các chính sách và pháp luật về thương mại điện tử

10

Luận án Tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Thoan về “Ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử trong điều kiện Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế”[24] tại Đại học Ngoại Thương năm 2010 đã nghiên cứu chủ yếu dưới góc

độ kinh tế của hợp đồng điện tử như các loại hợp đồng điện tử, đưa ra định nghĩa về thương mại điện tử, các chủ thể tham gia, các mô hình hợp đồng điện tử, nghiên cứ vai trò, tác động đối với nền kinh tế, một số kiến nghị về xây dựng khung pháp luật để điều chỉnh hợp đồng điện tử, định hướng các giải pháp để thúc đẩy thương mại điện tử

Bên cạnh đó, Luận án Tiến sĩ kinh tế của Đào Anh Tuấn về “Quản lý nhà nước về thương mại điện tử” [28] tại Trường Đại học kinh tế Quốc dân

2014 đã nghiên cứu khái niệm thương mại điện tử theo nghĩa rộng, với quan điểm này thương mại điện tử được hiểu là việc tiến hành một khâu hoặc toàn

bộ quy trình của hoạt động kinh doanh bằng các phương tiện điện tử có kết nối với mạng Internet, mạng viễn thông di động hoặc các mạng mở khác Luận án đã nghiên cứu xây dựng và đề xuất bộ tiêu chí để đánh giá hoạt động quản lý nhà nước về thương mại điện tử trên cơ sở vận dụng mô hình Outcome và phương pháp luận về đánh giá chính sách của Ngân hàng thế giới

Dưới góc độ pháp lý liên quan đến hình thức hợp đồng điện tử, có một

tử, thời điểm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng điện tử, hậu quả pháp lý đối với hợp đồng điện tử có hiệu lực cũng như hợp đồng điện

tử vô hiệu

11

Ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Lê Hà Vũ [30] với đề tài:

“Xây dựng khung pháp lý nhằm phát triển thương mại điện tử ở Việt Nam” đã

đi sâu nghiên cứu những yêu cầu đối với pháp luật thương mại điện tử như:Th a nhận giá trị pháp lý của các thông điệp dữ liệu; quy định về giá trị pháp lý và các nội dung cụ thể của chữ ký điện tử và vấn đề bản gốc; đảm bảo

sự thống nhất giữa các quy định pháp luật về kinh tế - thương mại – dân sự và đảm bảo sự phù hợp với pháp luật thương mại quốc tế; hoàn thiện các quy định pháp luật về thuế và thanh toán điện tử; xây dựng các quy định pháp luật

về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phù hợp với thương mại điện tử; bảo vệ

bí mật cá nhân trong môi trường thương mại điện tử; quy định cụ thể về bảo

vệ quyền sở hữu trí tuệ trong thương mại điện tử; phòng chống tội phạm và các vi phạm hành chính trong thương mại điện tử; đảm bảo giá trị chứng cứ của thông điệp dữ liệu

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu ở trên đã bước đầu tiếp cận ở những mức độ khác nhau về lý luận của pháp luật thương mại điện tử nhưng chưa xây dựng được các khái niệm hoàn chỉnh hay chỉ ra các đặc điểm, cơ chế thực hiện, cơ chế giải quyết tranh chấp đặc thù của pháp luật thương mại điện tử so với pháp luật thương mại truyền thống Các tác giả chưa nghiên cứu các nguyên tắc, nội dung cũng như đặc điểm của pháp luật thương mại điện tử, cơ chế thực hiện pháp luật thương mại điện tử Các kết quả nghiên cứu của các tác giả chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận về hợp đồng điện tử

b) Những nghiên cứu về thực trạng pháp luật thương mại điện tử

Các công trình nghiên cứu về thương mại điện tử đều nghiên cứu về thực trạng pháp luật thương mại điện tử đặt trong mối quan hệ giữa thương mại điện tử với các quy định hiện hành và đặt ra các yêu cầu chung về hoàn thiện hệ thống pháp luật có liên quan Trong luận án Tiến sĩ nghiên cứu về

“Hợp đồng điện tử” của tác giả Trần Văn Biên [3] có nghiên cứu về chế định

hợp đồng của Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Giao dịch điện tử, Luật

Luận án Tiến sĩ của tác giả Lại Kiên Cường [4] với đề tài“Phòng chống tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử” Với mục đích góp phần xây

dựng hệ thống lý luận về tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử, luận án nghiên cứu những vấn đề cơ bản như khái niệm, đặc điểm của tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử [4, tr35] Trên cơ sở nghiên cứu, luận án đã xây dựng có hệ thống những vấn đề lý luận về hoạt động phòng ng a tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử như: khái niệm, cơ sở pháp lý, nội dung, biện pháp, mối quan hệ phối hợp và hợp tác quốc tế trong phòng ng a tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử

Luận án cũngđã nghiên cứu thực trạng pháp luật về các biện pháp chế tài của pháp luật thương mại điện tử, trong đó đi sâu vào nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội, chế tài hình sự, công cụ để đấu tranh, phòng chống tội phạm liên quan đến hoạt động thương mại điện tử của lực lượng cảnh sát Nhân dân, cơ chế phối hợp giữa các đơn vị trong lực lượng Phòng chống tội phạm chỉ là một phương diện trong tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ pháp luật thương mại điện tử nhằm đảm bảo an ninh trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ lợi ích nhà nước, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt động thương mại điện tử và ngăn ng a, răn đe các hành vi tương tự Luận án đã tiến hành khảo sát, đánh giá thực tiễn thực trạng phòng ng a tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử của lực lượng

Còn Luận án Tiến sĩ của tác giả Đào Anh Tuấn với đề tài “Quản lý nhà nước về thương mại điện tử” [28] đã nhận định về pháp luật thương mại điện

tử là chưa điều chỉnh hết nhiều lĩnh vực mới nảy sinh trong thương mại điện

tử, chưa đảm bảo độ an toàn, tin cậy dẫn đến niềm tin của người tiêu dùng đối với thương mại điện tử còn thấp, các chính sách pháp luật về phát triển nguồn nhân lực cho thương mại điện tử còn chưa đáp ứng được các yêu cầu thực tiễn pháp luật quy định về hoạt động kiểm tra, thanh tra thương mại điện tử chưa được chú trọng

Tác giả Lê Hà Vũ [30] với đề tài “Xây dựng khung pháp lý nhằm phát triển thương mại điện tử ở Việt Nam”khi đánh giá thực trạng pháp luật

vềthương mại điện tử thì cho rằng, chưa có quy định pháp luật điều chỉnh về vấn đề tài sản ảo; còn thiếu các quy định về thuế, quản lý thuế điện tử và thanh toán điện tử Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay cũng chưa thật phù hợp với việc phát triển thương mại điện tử v.v…

Khi nghiên cứu thực trạng pháp luật TMĐT, các tác giả chỉ nghiên cứu thực trạng của Hợp đồng điện tử, thực trạng và đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước và đấu tranh phòng chống tội phạm trong lĩnh vực này, kết quả nghiên cứu chưa được toàn diện và đầy đủ về các nội dung cũng như cơ chế thực hiện pháp luật thương mại điện tử trên cơ sở các quy định của pháp luật TMĐT, chưa nghiên cứu thực trạng bảo đảm thực hiện các nguyên tắc, nội

14

dung cơ bản của pháp luật thương mại điện tử Các tác giả chỉ quan tâm nghiên cứu đến các chế tài hành chính trong quản lý nhà nước và đấu tranh phòng chống tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử Việc nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp bằng các biện pháp thay thế hay trọng tài, giải quyết bằng thủ tục tố tụng tại tòa án chưa được nghiên cứu

c) Về những kiến nghị hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử

Những kiến nghị, đề xuất của các tác giả trong các công trình nghiên cứu về pháp luật thương mại điện tử hoặc có liên quan đều tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động thương mại điện tử Tác giả

Nguyễn Đức Tài trong “Giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đảm bảo an toàn trong thương mại điện tử ở Việt Nam” đề xuất một số giải pháp

như: Cần công nhận thương mại điện tử là một ngành trong hệ thống các ngành kinh tế quốc dân; quy định rõ về trách nhiệm, quyền hạn của các bên tham gia thương mại điện tử đối với các hình thức thương mại điện tử mới nảy sinh; hoàn thiện các quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới; công nhận giá trị pháp lý của chứng cứ điện tử; hoàn thiện các quy định về giải quyết tranh chấp trong thương mại điện tử” [23] Trong công trình về

“Hợp đồng điện tử” của tác giả Trần Văn Biên cũng đưa ra một số giải pháp

về hoàn thiện pháp luật liên quan đến hợp đồng và hợp đồng điện tử như: Bổ sung chế định riêng về hợp đồng điện tử trong Bộ luật Dân sự [3, 3, tr.186]; công chứng hợp đồng điện tử và công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật [3, tr.191] và một số giải pháp khác về hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng điện tử v.v…

Trên cơ sở nhận thức lý luận, khảo sát thực tiễn, Luận án của tác giả Lại

Kiên Cường [4] với đề tài “Phòng chống tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử” đã đưa ra những nhận định, đánh giá, kết luận có căn cứ, chỉ ra

những hạn chế và nguyên nhân tồn tại, dự báo những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động phòng ng a tội phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử Luận án

đã đề xuất 06 nhóm giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả phòng ng a tội

15

phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử ở nước ta trong giai đoạn hiện nay

Tác giả Lê Hà Vũ với đề tài “Xây dựng khung pháp lý nhằm phát triển thương mại điện tử ở Việt Nam” [30] cũng đưa ra ba nhóm giải pháp để hoàn

thiện khung pháp lý về thương mại điện tử và đề xuất những nguyên tắc cơ bản trong quá trình hoàn thiện như: Tiến hành song song giữa việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Giao dịch điện tử, Luật Thương mại với việc ban hành mới hoặc sửa đổi, bổ sung những văn bản pháp luật điều chỉnh các vấn đề cụ thể liên quan đến thương mại điện tử Kết hợp cụ thể hóa và đồng bộ hóa để đảm bảo sự thống nhất, tương thích giữa các quy định pháp luật về thương mại điện tử; hoàn thiện các quy định của pháp luật về thương mại điện tử theo chuẩn mực chung của thế giới Hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử để ngăn ng a, hạn chế các rủi ro nhưng tránh sự bó buộc, không phát huy những ưu thế vốn có của các giao dịch điện tử Hoàn thiện các quy định pháp luật về thương mại điện tử cần tính đến những đặc điểm về văn hóa, tâm lý, thói quen, sự sẵn sàng về thương mại điện tử và trình độ phát triển của công nghệ ở nước ta

Như vậy, các công trình nghiên cứu có liên quan đến TMĐT hay các Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Luật đều đưa ra kiến nghị, trong đó hoàn thiện pháp luật để thúc đẩy TMĐT phát triển là yếu tố tiên quyết Các công trình đều có điểm chung là đưa ra các định hướng hoàn thiện pháp luật dựa trên các tiêu chí như: Đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ, minh bạch, khả thi, kinh tế và phù hợp với điều kiện Việt Nam đang trong quá trình hội nhập vào nền kinh

tế thế giới; đảm bảo lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt động thương mại điện tử, qua đó thúc đẩy thương mại điện

tử phát triển tương xứng với lợi thế và tiềm năng.Tuy nhiên, các công trình chưa đưa ra được phương hướng và đề xuất tổng thể hoàn thiện pháp luật TMĐT trên cơ sở đảm bảo các nguyên tắc và nội dung đặc thù của pháp luật TMĐT cũng như cơ chế thực hiện trong đó có cơ chế giải quyết tranh chấp

Thứ nhất, các tác giả trong và ngoài nước khi nghiên cứu về thương

mại điện tử và pháp luật về thương mại điện tử đều xây dựng khái niệm thương mại điện tử, các đặc trưng cơ bản của thương mại điện tử nhằm phân biệt với thương mại truyền thống, mục đích điều chỉnh pháp luật đối với thương mại điện tử v.v Trong nội dung nghiên cứu, các tác giả nhấn mạnh đến những tác động của thương mại điện tử đối với sự phát triển kinh tế, đặc biệt là những vấn đề phát sinh liên quan đến thuế, chống rửa tiền, các yếu tố bảo mật và việc bảo đảm an toàn cho các giao dịch thương mại điện tử

Thứ hai, kể t khi thương mại điện tử hình thành và phát triển tại Việt

Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu về thương mại điện tử dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng chủ yếu là nghiên cứu góc độ kinh tế xã hội của thương mại điện tử, vị trí, vai trò của thương mại điện tử đối với đời sống xã hội cũng như xu hướng phát triển của thương mại điện tử trong giai đoạn trước mắt cũng như về lâu dài Nhìn chung, tất cả các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đều tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về thương mại điện tử, đặc điểm của thương mại điện tử, tính ưu việt cũng như xu hướng phát triển tất yếu của thương mại điện tử trong thời kỳ toàn cầu hóa trên mọi phương diện của thế giới hiện đại Những nghiên cứu chuyên sâu đối với t ng yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động thương mại điện tử, chính sách phát triển thương mại điện tử của mỗi quốc gia cũng như trên bình diện toàn cầu Yếu tố hợp tác quốc tế đối với những vấn đề phát sinh trong giải quyết tranh chấp liên quan đến hoạt động thương mại nói chung và thương mại điện tử nói riêng cũng được nghiên cứu tương đối đầy đủ và được coi như khung cơ bản của các kiến nghị

17

Mặc dù, các nghiên cứu về thương mại điện tử không phải là dưới góc

độ khoa học pháp lý thuần túy, nhưng trong các kiến nghị, giải pháp được nêu

ra trong các công trình nghiên cứu trên luôn đặt vấn đề chính sách pháp luật, khung pháp luật cũng như yêu cầu hoàn thiện pháp luật giữ vai trò quan trọng, tiên quyết cho việc phát triển thương mại điện tử, đặc biệt là trong điều kiện Việt Nam hiện nay

Thứ ba, trên cơ sở dữ liệu của Thư viện Quốc gia và các công cụ tìm

kiếm trên internet, thì trong các công trình nghiên cứu đã công bố, nhu cầu xây dựng hành lang pháp lý để đảm bảo tính an toàn cho các giao dịch điện

tử, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động công tác này cũng

đã được đề cập nhưng chỉ mang tính khái quát, chưa có tác giả nào nghiên cứu một cách tổng quát, toàn diện về pháp luật thương mại điện tử kể t khi thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử hình thành và phát triển ở Việt Nam

Thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử còn mới mẻ ở Việt Nam nhưng đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ Để kịp thời điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực thương mại điện

tử, Nhà nước cần phải hoàn thiện pháp luật trên cơ sở nghiên cứu khoa học cũng như các kết quả khảo sát, điều tra xã hội học để xây dựng cho phù hợp Qua một số công trình nghiên cứu của các tác giả về thương mại điện tử và một số khía cạnh của pháp luật thương mại điện tử, quản lý nhà nước về thương mại điện tử đã công bố cho thấy, các tác giả đã phân tích và hệ thống một cách tương đối toàn diện, đầy đủ những vấn đề lý luận về thương mại điện tử cũng như xây dựng, làm rõ khái niệm, đặc điểm cũng như vai trò của thương mại điện tử đối với nước đang phát triển như Việt Nam Các nghiên cứu về pháp luật thương mại điện tử cũng đã bước đầu làm rõ khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc của pháp luật thương mại điện tử trên phương diện lý luận, thực trạng cũng như đề xuất các kiến nghị giải pháp trong việc hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử

18

Thứ tư, thông qua các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và

ngoài nước, trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc những giá trị cơ bản, thiết yếu mang tính nền tảng của thương mại điện tử, tác giả sẽ kế th a và tiếp tục phát triển những vấn đề lý luận đã được nghiên cứu làm tư liệu để xây dựng và

hoàn thiện đề tài “Pháp luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay” đó là

những vấn đề sau đây: (i) Khái niệm và đặc điểm của thương mại điện tử; những bộ phận hợp thành của thương mại điện tử; mục tiêu điều chỉnh pháp luật (ii) Đặc trưng cơ bản của pháp luật thương mại điện tử xuất phát t các đặc điểm của phương thức giao dịch TMĐT cũng như nhu cầu điều chỉnh pháp luật; (iii) Thực trạng pháp luật về thương mại điện tử tại Việt Nam hiện nay với khung pháp luật hợp thành bởi những văn bản có liên quan cũng như

áp dụng tập quán trong thương mại quốc tế và cơ chế thực hiện còn nhiều bất cập; (iv) Những kiến nghị, giải pháp về hoàn thiện chính sách, pháp luật của Việt Nam nhằm phát triển thương mại điện tử một cách bền vững và hiệu quả trên cơ sở của những dự báo chính xác

1.1.3 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Trên cơ sở kế th a những công trình khoa học đã được nghiên cứu, tác giả cho rằng, thương mại điện tử là xu thế tất yếu trong sự phát triển thương mại, có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và năng cao khả năng cạnh tranh của nền sản xuất, thương mại trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Để đưa ra các

đề xuất, kiến nghị, giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử thì cần phải nghiên cứu đầy đủ các tri thức lý luận về thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử Có như vậy mới có cơ sở lý luận vững chắc, sát với thực tiễn để đảm bảo tính thống nhất, minh bạch, khả thi của các ngành luật, văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động thương mại của các cá nhân, tổ chức được thực hiện bằng phương tiện điện tử

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu trong lĩnh vực này trên phương diện luật học không nhiều, những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra chưa được

19

giải quyết triệt để hoặc chỉ còn mang tính lịch sử trong khi các quan hệ xã hội

đa dạng đã thay đổi mạnh mẽ Vì vậy, đề tài cần được tiếp tục nghiên cứu một cách nghiêm túc, thỏa đáng:

Thứ nhất, trên cơ sở khái niệm về thương mại điện tử, cần xây dựng

khái niệm về pháp luật thương mại điện tử, chỉ ra các nguyên tắc cơ bản của pháp luật thương mại điện tử, yêu cầu thực hiện pháp luật và những nội dung chủ yếu của pháp luật thương mại điện tử Nghiên cứu cơ chế thực hiện pháp luật và cơ chế giải quyết tranh chấp trong thương mại điện tử cũng như cơ chế phối hợp giữa các chủ thể quản lý nhà nước trong việc tổ chức thực hiện, thực thi pháp luật thương mại điện tử.Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm những vấn

đề lý luận về pháp luật thương mại điện tử

Thứ hai, kế th a kết quả nghiên cứu trước đây, Luận án tiếp tục nghiên

cứu để giải quyết những vấn đề chưa phù hợp, hạn chế; trên cơ sở lý luận và nghiên cứu thực trạng pháp luật, thực trạng thực thi pháp luật, luận án đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử bảo đảm tính khả thi và mang lại hiệu quả thực hiện pháp luật đối với các quan hệ xã hội phát sinh trong thương mại điện tử

Thứ ba, Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng vào nền

kinh tế thế giới, tham gia các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) và đã ký Hiệp định TPP đã đặt ra nhiều thách thức đối với khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nước Nên việc hoàn thiện pháp luật để thúc đẩy phát triển thương mại điện tử là một giải pháp vô cùng quan trọng và hiệu quả

1.2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU

1.2.1 M t số l thuyết nghiên cứu đư c sử dụng trong luận án

- Các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng thể chế kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế quốc tế với những cam kết quốc tế về thương mại, dịch vụ theo cơ chế thị trường Đặc biệt là các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật với tầm nhìn đến năm 2020

20

- Các quan điểm của Đảng, Nhà nước về việc đẩy mạnh ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, trong đó có yêu cầu về tập trung phát triển các dịch vụ điện tử trong các lĩnh vực thương mại bảo đảm sự cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững của thị trường

- Các lý thuyết được áp dụng trong quá trình thực hiện đề tài như:Lý thuyết về tự do kinh doanh, Lý thuyết về công bằng trong thương mại, Lý thuyết về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Lý thuyết về Xã hội học pháp luật; Lý thuyết về tính công khai, minh bạch;

1.2.2 Hướng tiếp cận nghiên cứu đề tài

Đề tài sẽ tiếp cận đến các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực thương mại điện tử mà luật điều chỉnh, đồng thời tiếp cận những quy phạm pháp luật thương mại điện tử không chỉ khung pháp luật thương mại mà trong các ngành luật khác nhau nhưng có liên quan đến thương mại điện tử như công nghệ thông tin, viễn thông, bảo mật và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ người tiêu dùng v.v Nghiên cứu các quy phạm pháp luật thực định, đánh giá tiêu chí, yêu cầu chung đối với các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ TMĐT đặc thù cũng như cơ chế thực hiện Luận án tiếp cận dựa trên các yêu cầu mang tính chuyên ngành phù hợp với đặc điểm của thương mại điện tử và pháp luật thương mại điện tử

1.2.3 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Để giải quyết các vấn đề thuộc nội dung của đề tài nghiên cứu, các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu được xây dựng và đặt ra như sau:

a Về khía cạnh lý luận, câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là:

Câu hỏi nghiên cứu 1: Khái niệm, đặc điểm và của thương mại điện tử

có phù hợp với thực tiễn hiện nay hay không?

Giả thuyết nghiên cứu: Thương mại điện tử là lĩnh vực thương mại đặc

thù, có sự khác biệt với thương mại truyền thống Các thành tố nền tảng hợp thành thương mại điện tử cũng có những đặc điểm riêng Hiện nay khái niệm

21

về thương mại điện tử đã được ghi nhận, tuy nhiên, do sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử thì khái niệm về thương mại điện tử có còn phù hợp hay không? Việc xây dựng khái niệm đó có bao quát được hết các quan

hệ xã hội phát sinh trong hoạt động thương mại điện tử mà luật điều chỉnh hay không

Câu hỏi nghiên cứu 2: Yêu cầu điều chỉnh pháp luật đối với thương

mại điện tử?

Giả thuyết nghiên cứu: Do thương mại điện tử có nhiều các yếu tố đặc

thù, đặt ra nhu cầu có các quy định pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình các cá nhân tổ chức mua bán hàng hóa, dịch vụ thông qua phương tiện điện tử Sự tác động của pháp luật đối với các quan hệ

xã hội phát sinh trong hoạt động thương mại điện tử sẽ đảm bảo tính an toàn

và hiệu quả cho các giao dịch thương mại điện tử

Câu hỏi nghiên cứu 3: Khái niệm và đặc điểm của pháp luật thương

mại điện tử?

Giả thuyết nghiên cứu: Pháp luật về thương mại điện tử là một lĩnh vực

đặc thù của pháp luật thương mại truyền thống với những đặc trưng riêng Vì vậy, cần nghiên cứu để nhận diện đặc trưng của pháp luật thương mại điện tử với các ngành luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Câu hỏi nghiên cứu 4: Cơ chế thực hiện của pháp luật thương mại điện

tử?

Giả thuyết nghiên cứu: Cơ chế thực hiện pháp luật về thương mại điện

tử là cách thức mà các chủ thể áp dụng pháp luật sử dụng các quy phạm pháp luật tác động lên các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực thương mại điện tử; quy định các chủ thể và thiết chế tổ chức thực hiện pháp luật về thương mại điện tử

Câu hỏi nghiên cứu 5: Những nội dung cơ bản của pháp luật thương

mại điện tử?

22

Giả thuyết nghiên cứu: Những nội dung cơ bản của pháp luật thương

mại điện tử bao gồm các vấn đề chủ yếu điều chỉnh trong quá trình thực hiện giao dịch thương mại trên các phương tiện điện tử nhằm bảo đảm tính an toàn, hiệu quả và công bằng trong các quan hệ này

b Về thực trạng pháp luật câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là:

Câu hỏi nghiên cứu 6: Thực trạng hệ thống các quy định pháp luật

thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay?

Giả thuyết nghiên cứu: Thực trạng pháp luật thương mại điện tử hiện

nay đã bao quát các vấn đề liên quan đến thương mại điện tử, tuy nhiên chưa đồng bộ, thống nhất và chưa thật sự hiệu quả

Câu hỏi nghiên cứu 7: Thực trạng cơ chế áp dụng pháp luật thương

mại điện tử ở Việt Nam hiện nay như thế nào?

Giả thuyết nghiên cứu: Do hệ thống pháp luật về thương mại điện tử

chưa toàn diện, thống nhất và hiệu quả, nên thực trạng thực thi pháp luật trong lĩnh vực này kém hiệu quả, còn nhiều hạn chế và bất cập, năng lực của các cơ quan thực thi và cơ chế phối hợp của các chủ thể áp dụng pháp luật thương mại điện tử còn hạn chế

Câu hỏi nghiên cứu 8: Yêu cầu hoàn thiện pháp luật thương mại điện

tử ở Việt Nam là gì?

Giả thuyết nghiên cứu: T các vấn đề thuộc khung lý luận về pháp luật

thương mại điện t , t thực trạng pháp luật và thực trạng cơ chế thực hiện, đặt

ra các yêu cầu là phải hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả cơ chế thực hiện pháp luật về thương mại điện tử

c Về đề xuất, kiến nghị câu hỏi nghiên cứu được đặt ra là:

Câu hỏi nghiên cứu 9: Các quan điểm, định hướng hoàn thiện pháp luật

thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay là gì?

Giả thuyết nghiên cứu: Các quan điểm, định hướng hoàn thiện pháp

luật thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay phải xuất phát t yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế

Giả thuyết nghiên cứu: Pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

cần được hoàn thiện nhằm đáp ứng các yêu cầu của các giao dịch TMĐT trong bối cảnh tăng cường, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như đảm bảo yêu cầu phát triển của thương mại điện tử ở Việt Nam và tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật về thương mại điện tử ở Việt Nam

tử đối với nước đang phát triển như Việt Nam Các nghiên cứu về pháp luật thương mại điện tử cũng đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc của pháp luật thương mại điện tử trên phương diện lý luận, thực trạng cũng như

đề xuất các kiến nghị giải pháp trong việc hoàn thiện pháp luật thương mại điện tử

T việc nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu, cho phép tác giả chỉ ra được các vấn đề về lý luận và thực tiễn cần kế th a, t đó làm rõ những nội dung cần phải triển khai nghiên cứu trong nội dung luận án của mình Cũng t tổng quan tình hình nghiên cứu, trong Chương 1, tác giả đã dự kiến được cơ sở lý thuyết nghiên cứu, đặt ra các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu nhằm hình thành các luận điểm nghiên cứu chính trong nội dung luận án

24

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ PHÁP LUẬT

THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

2.1.1 Khái niệm thương mại điện tử

Thương mại điện tử, hiểu theo nghĩa thông thường nhất là giao dịch

thương mại thông qua môi trường điện tử Khái niệm của International Business Machines (IBM) - một tập đoàn công nghệ máy tính đa quốc gia

đưa ra trong thập niên 1990 về thương mại điện tử là: “Hiểu theo nghĩa rộng, thương mại điện tử bao gồm tất cả các loại giao dịch thương mại mà trong đó các đối tác giao dịch sử dụng các kỹ thuật thông tin trong khuôn khổ chào mời, thảo thuận hay cung cấp dịch vụ” Chiến dịch quảng cáo của IBM trong năm 1998 dựa trên khái niệm “E-Commerce” được sử dụng t khoảng năm

1995, khái niệm mà ngày nay được xem là một lĩnh vực nằm trong kinh doanh điện tử (E-Business) Các quy trình kinh doanh điện tử có thể được nhìn t phương diện trong nội bộ của một doanh nghiệp hay t phương diện ngoài doanh nghiệp (thị trường điện tử, E-Commerce,…)

Các tổ chức quốc tế đã xây dựng khái niệm dựa vào phân tích về nghĩa

hẹp và nghĩa rộng của thương mại điện tử Hiểu theo nghĩa hẹp, thương mại điện tử chỉ đơn thuần bó hẹp trong việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phương tiện điện tử, nhất là qua Internet và các mạng liên thông khác.Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), thương mại điện tử bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán

và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình,

cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số hoá thông qua mạng Internet Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), thương mại điện tử là việc làm kinh doanh thông qua mạng Internet, bán những hàng hoá

25

và dịch vụ có thể được phân phối không thông qua mạng hoặc những hàng hoá có thể mã hoá bằng kỹ thuật số và được phân phối thông qua mạng hoặc không thông qua mạng.Uỷ ban Thương mại điện tử của Tổ chức hợp tác kinh

tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) cũng định nghĩa, thương mại điện tử là công việc kinh doanh được tiến hành thông qua truyền thông số liệu và công nghệ tin học kỹ thuật số Còn theo Hiệp hội Thương mại điện tử (AEC), thương mại điện tử là làm kinh doanh có sử dụng các công cụ điện tử Định nghĩa này rộng, coi hầu hết các hoạt động kinh doanh t đơn giản như một cú điện thoại giao dịch đến những trao đổi thông tin EDI phức tạp đều là thương mại điện tử

Luật mẫu về thương mại điện tử của Uỷ ban Liên Hợp Quốc về thương mại quốc tế (UNCITRAL) định nghĩa: “Thương mại điện tử là việc trao đổi thông tin thương mại thông qua các phương tiện điện tử, không cần phải in ra giấy bất cứ công đoạn nào của toàn bộ quá trình giao dịch [42].Thuật ngữ thương mại (commerce) cần được diễn giải theo nghĩa rộng để bao quát các vấn đề phát sinh t mọi quan hệ mang tính chất thương mại dù có hay không

có hợp đồng Các quan hệ mang tính thương mại (commercial) bao gồm, nhưng không chỉ bao gồm, các giao dịch sau đây: bất cứ giao dịch nào về cung cấp hoặc trao đổi hàng hoá hoặc dịch vụ; thoả thuận phân phối; đại diện hoặc đại lý thương mại, uỷ thác hoa hồng (factoring), cho thuê dài hạn (leasing); xây dựng các công trình; tư vấn, kỹ thuật công trình (engineering); đầu tư; cấp vốn, ngân hàng; bảo hiểm; thoả thuận khai thác hoặc tô nhượng, liên doanh và các hình thức về hợp tác công nghiệp hoặc kinh doanh; chuyên chở hàng hoá hay hành khách bằng đường biển, đường không, đường sắt hoặc đường bộ” Theo định nghĩa này, phạm vi hoạt động của thương mại điện tử rất rộng, bao quát hầu hết các lĩnh vực hoạt động kinh tế, trong đó, hoạt động mua bán hàng hoá và dịch vụ chỉ là một phạm vi rất nhỏ trong thương mại điện tử

26

Theo Uỷ ban châu Âu, thương mại điện tử gồm nhiều hành vi như hoạt động mua bán hàng hoá; dịch vụ; giao nhận các nội dung kỹ thuật số trên mạng; chuyển tiền điện tử; mua bán cổ phiếu điện tử, vận đơn điện tử; đấu giá thương mại; hợp tác thiết kế; tài nguyên trên mạng; mua sắm công cộng; tiếp thị trực tiếp với người tiêu dùng và các dịch vụ sau bán hàng; đối với thương mại hàng hoá (như hàng tiêu dùng, thiết bị y tế chuyên dụng) và thương mại dịch vụ (như dịch vụ cung cấp thông tin, dịch vụ pháp lý, tài chính); các hoạt động truyền thống (như chăm sóc sức khoẻ, giáo dục) và các hoạt động mới(như siêu thị ảo) v.v Với cách định nghĩanày, “thương mại” (commerce) trong “thương mại điện tử” không chỉ là buôn bán hàng hoá và dịch vụ (trade) theo các hiểu thông thường, mà bao quát một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, do

đó việc áp dụng thương mại điện tử sẽ làm thay đổi hình thái hoạt động của hầu hết nền kinh tế Theo ước tính đến nay, thương mại điện tử có tới trên 1.300 lĩnh vực ứng dụng, trong đó, buôn bán hàng hoá và dịch vụ chỉ là một lĩnh vực ứng dụng

Ở Việt Nam, khái niệm thương mại điện tử cũng được các nhà nghiên cứu đưa ra.Theo tác giả Nguyễn Hữu Anh, thương mại điện tử là hình thái sử dụng các phương tiện và phương pháp điện tử để thực hiện các hoạt động thương mại không cần đến giấy tờ tại bất kỳ công đoạn nào của quá trình giao dịch (còn được gọi là thương mại không giấy tờ - paperless trade).Còn theo tác giả Mai Anh thì thương mại điện tử bao gồm mọi giao dịch được thực hiện nhờ công nghệ số, nhất là việc dùng Internet, các mạng riêng để trao đổi thông tin (EDI) và thẻ tín dụng [1]

Ở Việt Nam, khái niệm thương mại điện tử đã được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật, theo đó thương mại điện tử là việc tiến hành một phần hay toàn bộ quy trình của hoạt động thương mại bằng phương tiện điện

tử có kết nối với mạng Internet, mạng viễn thông hoặc các mạng mở khác

Như vậy, theo định nghĩa đó, thương mại điện tử được hiểu theo nghĩa rộng, trên cơ sở đó khái niệm về thương mại điện tử được hiểu một cách

27

thống nhất là:

“Thương mại điện tử là việc thực hiện một ph n ho c toàn bộ các quy trình của hoạt động thương mại bằng phương tiện điện tử được kết nối với mạng Internet, mạng vi n thông di động ho c các mạng mở khác”

Việc xây dựng khái niệm thương mại điện tử theo nghĩa rộng đặt ra yêu cầu điều chỉnh pháp luật thương mại điện tử tương ứng

2.1.2 Đặc điểm của thương mại điện tử

So với các hoạt động thương mại truyền thống, thương mại điện tử có một số đặc điểm cơ bản như sau:

Thứ nhất,các bên trong giao dịch thương mại điện tử không tiếp xúc

trực tiếp với nhau và không đòi hỏi phải có quan hệ quen biết từ trước.Trong

thương mại truyền thống, các bên thường gặp gỡ trực tiếp để tiến hành đàm phán, thỏa thuận và ký kết các hợp đồng T khi xuất hiện mạng máy tính toàn cầu Internet thì việc trao đổi thông tin trong các hoạt động thương mại đa dạng đã mở rộng nhanh chóng trên phạm vi toàn thế giới với số lượngngười tham gia ngày càng gia tăng Những người tham gia là cá nhân hoặc doanh nghiệp, có thể đã biết hoặc hoàn toàn chưa biết nhau bao giờ

Thứ hai, thương mại điện tử được thực hiện trong một thị trường

không có biên giới hay nói cách khác, thương mại điện tử được thực hiện trên một thị trường thống nhất trên toàn c u Trong nền kinh tế số, thông tin được

số hóa thành các byte, lưu trữ trong máy tính và truyền qua mạng với tốc độ cao Điều này tạo ra những khả năng hoàn toàn mới làm thay đổi thói quen tiêu dùng và mua bán của con người, mà trong đó người bán và người mua hàng có thể giao dịch với đối tác ở bất cứ đâu trên thế giới

Nếu như trong thương mại truyền thống,biên giới quốc gia có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, đặc biệt là đối với hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa thì trong thương mại điện tử, khái niệm biên giới quốc gia không còn ý nghĩa quá lớn

Thứ ba,ngoài các chủ thể tham gia quan hệ giao dịch thương mại

28

truyền thông, trong giao dịch thương mại điện tử xuất hiện thêm một bên thứ

ba là các nhà cung cấp dịch vụ qua mạng, các cơ quan chứng thực và quản lý Đây là những người tạo môi trường cho các giao dịch thương mại điện tử

được thực hiện Nhà cung cấp dịch vụ mạng và cơ quan chứng thực, quản lý

có nhiệm vụ chuyển đi, lữu trữ các thông tin giữa các bên tham gia giao dịch thương mại điện tử, đồng thời họ cũng xác nhận tính xác thực của các thông tin trong giao dịch thương mại điện tử

Thứ tư,đối với thương mại truyền thống thì mạng lưới thông tin chỉ là

phương tiện để trao đ i dữ liệu, còn đối với thương mại điện tử thì mạng lưới thông tin chính là thị trường Các trang Web nổi tiếng như Yahoo! America

Online, Google hay AltaVista v.v đóng vai trò như các website gốc đưa khách hàng truy cập vào nhiều trang web khác với vô số thông tin Các trang web này đã trở thành các “khu chợ" khổng lồ trên mạng Internet

Thứ n m, các loại hình giao dịch trong thương mại điện tử là rất

phong ph , bao gồm:(i) Mô hình giao dịch giữa doanh nghiệp với doanh

nghiệp (B2B - Business to Business) được xem như là một trong hai mô hình phát triển mạnh nhất trong ngành thương mại điện tử, mô hình B2B áp dụng trong việc giao tiếp, mua bán, sử dụng dịch vụ sản phẩm giữa các doanh nghiệp với doanh nghiêp; (ii) Mô hình giao dịch giữa doanh nghiệp với khách hàng (B2C - Business to Consumer) là mô hình phát triển mạnh nhất, phổ thông nhất ở Việt Nam, chúng ta có thể bắt gặp rất nhiều Website, phương tiện hoạt động theo mô hình này; (iii) Mô hình giao dịch giữa doanh nghiệp với cơ quan nhà nước (B2G - Business to Government) là mô hình Website thương mại trong đó các doanh nghiệp có vai trò trong việc cung cấp thông tin, dịch vụ, sản phẩm cho Nhà nước Việc tiêu thụ các sản phẩm phục vụ cho công việc quản lý, điều hành của Nhà nước cũng được xếp trong mô hình này; (iv)

Mô hình giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân với nhau (C2C - Consumer to Consumer) là mô hình trong đó các cá nhân là những người mua bán hàng hóa hoặc sử dụng dịch vụ của cá nhân khác mà không phải là tổ chức kinh doanh

29

Thứ sáu, hoạt động thương mại điện tử có tính rủi ro cao do lệ thuộc

vào các yếu tố kỹ thuật

Hoạt động thương mại điện tử được thực hiện qua các phương tiện điện

tử có kết nối mạng internet, mạng viễn thông di động hoặc các mạng mở khác, do vậy, tiềm ẩn nhiều rủi ro như: Thông tin có thể bị đánh cắp hoặc bị tiết lộ phục vụ mục đích khác, an toàn hệ thống có thể bị ảnh hưởng do các nguyên nhân khách quan như trục trặc kỹ thuật, hệ thống hoạt động không ổn định v.v

Như vậy, có thể nói đây là đặc điểm quan trọng của thương mại điện tử

so với thương mại truyền thống

2.2 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG CỦA PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ CƠ CHẾ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

2.2.1 Khái niệm pháp luật thương mại điện tử

Trong bối cảnh công nghệ phát triển với một tốc độ nhanh chóng và các tiến bộ kỹ thuật được sử dụng trong hoạt động thương mại, và thương mại điện tử đã hình thành và phát triển, làm cho các loại hình thương mại trở nên phong phú, đa dạng, đáp ứng được nhu cầu của các cá nhân, tổ chức cũng như thúc đẩy thương mại phát triển Những quan hệ xã hội phát sinh khi các chủ thể là các cá nhân, tổ chức tiến hành các hoạt động thương mại được thực hiện bằng các phương tiện điện tử có kết nối mạng internet, mạng viễn thông

di động và các mạng mở khác ngày càng trở nên phổ biến và có tỷ trọng đáng

kể trong hoạt động thương mại bởi những ưu điểm của thương mại điện tử Trên thực tế, những ưu điểm của thương mại điện tử luôn ẩn chứa những rủi

ro, là môi trường mà ở đó các chủ thể tham gia hoạt động thương mại luôn có thể bị xâm hại bởi các hành vi vi phạm của các đối tượng khác và có thể gây

ra những tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức tham gia hoạt động thương mại điện tử Để bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ

30

chức tham gia hoạt động thương mại điện tử, Nhà nước phải xây dựng, banhành các quy định chứa đựng trong các văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động thương mại điện tử

Do những đặc điểm của thương mại điện tử rất đa dạng nên pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực này cũng có sự tương ứng Các vấn đề pháp lý trong thương mại điện tử liên quan đến nhiều chế định pháp luật thuộc các lĩnh vực khác nhau Trong thương mại truyền thống, các bên thường gặp nhau trực tiếp để tiến hành giao dịch hoặc là những người đã quen biết nhau t trước Còn trong thương mại điện tử, các chủ thể không tiếp xúc trực tiếp với nhau và không đòi hỏi phải biết nhau t trước Các giao dịch thương mại truyền thống được phân định rõ ràng về ranh giới quốc gia, trong khi đó thương mại điện tử lại được thực hiện trong môi trường hay thị trường phi biên giới Tuy nhiên, thương mại điện tử không thể thực hiện được nếu không có người thứ ba là các nhà cung cấp dịch vụ mạng Nếu như trong thương mại truyền thống mạng lưới là phương tiện để trao đổi thông tin thì trong thương mại điện tử, mạng Internet chính là một thị trường,

do vậy các vấn đề pháp lý nảy sinh trong thị trường ảo là hoàn toàn khác

Trên thực tế, thương mại điện tử về cơ bản là việc ứng dụng các phương tiện điện tử vào hoạt động kinh doanh, thương mại Chủ thể tham gia hoạt động thương mại điện tử bên cạnh việc tuân thủ các quy định trực tiếp về thương mại điện tử, còn phải thực hiện các quy định pháp luật liên quan khác như đầu tư kinh doanh, thương mại, dân sự và công nghệ thông tin v.v… Vì vậy, với tư cách là nhằm đảm bảo tính an toàn về mặt pháp lý cho những hoạt động kinh doanh, thương mại trên thị trường ảo là mạng Internet, pháp luật về thương mại điện tử tập trung điều chỉnh những quan hệ phát sinh chủ yếu trong lĩnh vực này mà hệ thống pháp luật kinh doanh, thương mại truyền thống chưa điều chỉnh hoặc không thể điều chỉnh vì những đặc thù riêng của các quan hệ thương mại trong môi trường điện tử

Như vậy, với khái niệm như trên, các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động thương mại điện tử đều được pháp luật điều chỉnh và đảm bảo được lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt

động thương mại điện tử

2.2.2 Đặc điểm của pháp luật thương mại điện tử

T đặc thù của thương mại điện tử, pháp luật về thương mại điện tử bao gồm những đặc trưng cơ bản như sau:

Thứ nhất,quá trình hình thành các quy phạm pháp luật thương mại

điện tử được ra đời do sự xuất hiện của công nghệ thông tin và mạng Internet trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam

Khi công nghệ thông tin, viễn thông, trong đó có mạng Internet được

sử dụng thì việc mua bán hàng hóa đã được nâng lên một tầm cao mới và ngày càng phát triển nhanh chóng Khi sản phẩm máy tính cá nhân phổ cập,

hạ tầng viễn thông phát triển, việc kết nối Internet trở thành nhu cầu tất yếu của mọi cá nhân, gia đình, tổ chức, doanh nghiệp thì hoạt động thương mại truyền thống đã có bước ngoặt lớn, thúc đẩy quá trình lưu thông hàng hóa Sự hình thành các quan hệ thương mại điện tử luôn tiềm ẩn những rủi ro xuất phát t những đặc thù của phương thức thương mại mới cần sự điều chỉnh bằng pháp luật để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ này.Trước yêu cầu đó, pháp luật TMĐT được xây dựng kịp thời

để điều chỉnh các hoạt động thương mại điện tử

32

Thứ hai,nguồnpháp luật thương mại điện tử của các quốc gia có sự

tiếp thu từ pháp luật thương mại điện tử quốc tế và có sự vận dụng để điều chỉnh phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh phát triển ở từng quốc gia

Khi tham gia vào các tổ chức thương mại khu vực hay toàn cầu hoặc các điều ước quốc tế liên quan thì các quốc gia cũng phải xây dựng pháp luật của mình trong lĩnh vực thương mại điện tử đảm bảo các nguyên tắc chung cơ bản theo luật chơi của các thiết chế đó Trên thực tế, khi xây dựng pháp luật thương mại điện tử, các quốc gia thường hoàn thiện theo hướng tiệm cận với các tiêu chuẩn chung của quốc tế để đảm bảo các yếu tố, điều kiện hội nhập của mình cũng như thực hiện các cam kết quốc tế khác mà mình công nhận hoặc tham gia Việc tiếp thu các quy định của luật quốc tế cũng dựa trên đặc điểm của thương mại điện tử là tính chất phi biên giới của các hoạt động thương mại điện tử

Thứ ba, đối tượng điều chỉnh của quan hệ pháp luật thương mại điện

tử là một bộ phận của quan hệ pháp luật dân sự và quan hệ pháp luật thương mại truyền thống

Tuy nhiên, quan hệ pháp luật thương mại điện tử là những quan hệ đặc biệt, được thực hiện một phần hoặc toàn bộ thông qua phương tiện điện tử như điện thoại, điện thoại thông minh, máy tính có kết nối mạng internet, mạng nội bộ hoặc các mạng mở khác Về bản chất thì thương mại điện tử cũng như thương mại truyền thống, tuy nhiên một phần hay toàn bộ các hành

vi thương mại thực hiện bằng phương tiện điện tử

Thứ tư,các nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật thương mại điện tử

được xây dựng trên cở sở khuyến cáo bởi Luậtt mẫu của ULCITRAL

Nhằm tạo khung pháp lý cho phát triển thương mại điện tử, năm 1996,

Uỷ ban Luật Thương mại Quốc tế của Liên Hợp Quốc (UNCITRAL) đã soạn thảo Luật mẫu về thương mại điện tử [42], hình thành những quy định mẫu về

th a nhận giá trị pháp lý của các thông điệp dữ liệu Luật mẫu có thể được sử dụng như một tài liệu tham khảo cho các nước trong quá trình xây dựng pháp

33

luật về thương mại điện tử của mình Tinh thần của Luật mẫu là bảo đảm những giao dịch thương mại điện tử được th a nhận giá trị pháp lý và nếu cần thiết thì sẽ có những hành động thích hợp để tăng cường khả năng thi hành cho những giao dịch bằng phương tiện điện tử Nhiều quốc gia đã thể hiện các nguyên tắc và nội dung của Luật mẫu UNCITRAL vào hệ thống pháp luật quốc gia của mình

Thứ n m,quan hệ pháp luật thương mại điện tử có sự tham gia của

người thứ ba – chủ thể cung cấp dịch vụ thông tin, kỹ thuật, dịch vụ chứng thực nội dung số, thanh toán trung gian hay các đơn vị cung cấp dịch vụ logictis

Đặc điểm của thương mại điện tử, việc thực hiện các hành vi thương mại điện tử còn có một thành tố quan trọng là bên thứ ba bảo đảm sự vận hành liên tục của mạng Internet, máy chủ lưu trữ dữ liệu, các đơn vị cung cấp các dịch vụ liên quan như đăng ký tên miền, cho thuê đường truyền v.v Đặc điểm này đặt ra yêu cầu điều chỉnh pháp luật phức tạp hơn khi xây dựng các quy phạm pháp luật nội dung cũng như hình thức (quy phạm pháp luật tố tụng) để xác định hiệu lực pháp luật, xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực thương mại điện tử, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước liên quan khi thực thi pháp luật đảm bảo các yêu cầu về quản lý nhà nước theo chức năng nhiệm vụ của các chủ thể này

Thứ sáu, nội dung của pháp luật thương mại điện tử quy định ch t chẽ

về an ninh, an toàn trong hoạt động thương mại điện tử

Do việc tiến hành một phần hay toàn bộ quy trình thương mại dựa trên mạng internet, mạng viễn thông di động hay các mạng mở bằng thiết bị điện

tử nên việc đảm bảo an toàn hệ thống thông tin, viễn thông, bảo mật thông tin

cá nhân là vấn đề được quan tâm đặc biệt khi xây dựng pháp luật điều chỉnh các quan hệ thương mại điện tử Trong thương mại điện tử, các thông tin được chuyển thành thông điệp dữ liệu hoặc thông tin chuyển tải bằng kỹ thuật

34

tương tự (Analog) nên tất cả đều tiềm ẩn các rủi ro như: Sập hệ thống, trục trặc kỹ thuật, bị mất dữ liệu hoặc bị đánh cắp dữ liệu cho các mục đích khác v.v chính vì vậy để bảo vệ thông tin cá nhân, bảo đảm an toàn thông tin, pháp luật thương mại điện tử phải quy định rõ các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể cung cấp dịch vụ viễn thông, thông tin về việc bảo đảm an ninh, an toàn trong thương mại điện tử

2.2.3 Các n i dung cơ bản của pháp luật thương mại điện tử

Hoạt động thương mại điện tử là việc tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động thương mại bằng phương tiện điện tử có kết nối với mạng Internet, mạng viễn thông di động hoặc các mạng mở khác, bởi vậy, nội dung pháp luật điều chỉnh hoạt động thương mại điện tử ngoài các vấn đề chung nhằm đảm bảo tính an toàn, hiệu quả và hợp pháp của một giao dịch thương mại điện tử được trình bày trong cơ chế điều chỉnh pháp luật như các quy định của pháp luật dân sự và thương mại truyền thống, các vấn đề liên quan đến khía cạnh pháp lý của giao dịch điện tử, các yêu cầu về mặt pháp lý liên quan tới giải quyết tranh chấp, bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, phòng chống tội phạm Các nghiên cứu về vấn đề này đã khái quát các nội dung chủ yếu của pháp luật về thương mại điện tử bao gồm các vấn đề sau đây:

Một là: Chủ thể tham gia hoạt động thương mại điện tử

Pháp luật thương mại điện tử là một bộ phận của pháp luật thương mại

và do vậy, việc quy định cụ thể các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật thương mại điện tử một cách cụ thể sẽ xác lập địa vị pháp lý của chủ thể đó Trong pháp luật thương mại điện tử, các chủ thể được quy định cụ thể gồm:

- Người sở hữu website thương mại điện tử bán hàng là các thương nhân, tổ chức, cá nhân tự lập website thương mại điện tử để phục vụ hoạt động xúc tiến thương mại, bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ