Ơû Việt Nam, trong những năm giữa - cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, những đóng góp của khoa học Địa lý chủ yếu là vào các vấn đề đánh giá tiềm năng tự nhiên, phân vùng hệ sinh thái cảnh
Trang 1KHOA HỌC ĐỊA LÝ VỚI SỰ PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC THỜI KỲ
CÔNG NGHIỆP HÓA – HIỆN ĐẠI HÓA
Phạm Xuân Hậu∗
Đặt vấn đề:
Từ khi ra đời đến nay, khoa họa Địa lý bao giờ cũng được ứng dụng vào thực tiễn
và có nhiều đóng góp to lớn Trong những thời kỳ đầu của khoa học này, chức năng chủ yếu của nó là tra cứu thông tin Địa lý học đã trực tiếp trả lời nhiều câu hỏi lớn xuất phát từ chính nhu cầu của cuộc sống xã hội như: Cái gì? ở đâu? Như thế nào? Tại sao ở đó? Phát triển ra sao? … Địa lý với tư cách là khoa học đã giúp cho con người hiểu biết các quá trình, hiện tượng và các mối quan hệ qua lại giữa chúng, đồng thời cung cấp và rèn luyện kỹ năng nhìn thấy trước chúng
Quá trình phát triển của khoa học Địa lý gắn bó chặt chẽ, khắng khít với sự phát triển chung của các khoa học khác như sinh vật học, vật lý, hóa học, toán học, nhân chủng học, lịch sử và ngày càng đáp ứng tốt hơn các nhu cầu đa dạng của thực tiễn
Ơû Việt Nam, trong những năm giữa - cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, những đóng góp của khoa học Địa lý chủ yếu là vào các vấn đề đánh giá tiềm năng tự nhiên, phân vùng hệ sinh thái cảnh quan, đánh giá tác động môi trường, bảo vệ tài nguyên, chống suy thoái về phương diện kinh tế – xã hội của đất nước Địa lý thật sự có ý nghĩa quan trọng Chẳng hạn, vấn đề tổ chức sản xuất qui hoạch vùng lãnh thổ, các cụm trung tâm công nghiệp, vùng sản xuất nông nghiệp, thiết lập các tuyến điểm du lịch, vấn đề đào tạo nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
… Không thể kể hết những đóng góp to lớn của khoa học Địa lý đối với phát triển đất nước trong hàng chục năm qua ở Việt Nam Tuy nhiên, trên những nét lớn, có thể điểm qua một số đóng góp như sau:
1 Từ điều tra cơ bản và đánh giá tài nguyên
Việc kiểm kê đánh giá tài nguyên và các đặc điểm thiên nhiên là việc làm cần thiết, ban đầu của tất cả mọi quốc gia trên thế giới Việt Nam lại càng không phải ngoại
lệ, đặc biệt qua những mốc son chói lọi của đất nước sau thắng lợi của hai cuộc kháng chiến bước vào xây dựng, kiến thiết đất nước “to đẹp hơn”, “đàng hoàng hơn” Lãnh thổ rộng lớn cùng với vùng trời, vùng biển giàu có nhưng phức tạp đa dạng, tiềm ẩn nhiều nguy cơ thiên tai đã là những thách thức to lớn đối với các ngành khoa học, trong đó có địa lý học Non nửa thế kỷ qua, những bước chân của địa lý học đã phủ khắp mọi miền đất nước, từ Việt Bắc, Tây Bắc đến Tây Nguyên, Đông Nam Bộ; từ đồng bằng sông Hồng đến đồng bằng sông Cửu Long, qua duyên hải miền Trung; từ vùng than Quảng Ninh giàu có ở phía Đông Bắc tổ quốc đến
TS Khoa Địa lý – Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh
Trang 2vùng thềm lục địa phía Nam với vỉa dầu Bạch Hổ, Côn Sơn ở Đông Nam lãnh thổ hình chữ S Bao nhiêu lặng lẽ, âm thầm chịu đựng, hy sinh mồ hôi và cả máu đã thấm nhiều tuyến thực địa tỏa ra khắp mọi vùng lãnh thổ Bù lại, các thế hệ hôm nay có một “Thiên nhiên Việt Nam”, có một “Địa lý tự nhiên Việt Nam”, điểm đến từng khe đá, ngọn gió, cành cây … ở tất cả mọi địa phương trong cả nước
Cả nước hiện đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa Các nguồn lực lại được phát huy tối đa vào sự phát triển của đất nước Công tác đánh giá cụ thể, chính xác, đa diện về tài nguyên và điều kiện tự nhiên Việt Nam đòi hỏi rất nhiều công sức và tâm trí của khoa học địa lý Các nhà địa lý học cần mẫn trong nhiệm vụ xã hội của mình Điều đáng nói ở đây là đã xuất hiện một số cách thức, phương pháp đánh giá tổng hợp mới với sự có mặt của máy vi tính và toán học Kết quả đó làm giàu thêm kho tàng phương pháp nghiên cứu của địa lý học Việt Nam
2 Đến phân vùng, quy hoạch tổ chức lãnh thổ
Từ những năm 60 của thế kỷ 20, trong khuôn khổ của Ủy ban Phân vùng Nhà nước, công tác phân vùng ở Việt Nam đã đạt được một số thành tựu quan trọng trong việc phân ra các vùng địa lý tự nhiên Đó là cơ sở quan trọng phục vụ cho công tác chỉ đạo và phát triển các vùng, miền đất nước trong thời kỳ miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội Mặt khác, điều đó đặt ra các tiền đề quan trọng làm cơ sở cho các nghiên cứu về sau của Địa lý tự nhiên Việt Nam Các nhà khoa học Địa lý, với quan điểm tổng hợp của mình đã đóng một vai trò quan trọng trong công tác trên Trên cơ sở của phân vùng kinh tế tự nhiên, cùng với sự phát triển kinh tế đất nước, việc phân vùng kinh tế và quy hoạch lãnh thổ đã trở thành nhiệm vụ quan trọng trong những năm 70 – 80 Bên cạnh các vùng nông nghiệp, lâm nghiệp, sản phẩm phân vùng kinh tế do các nhà khoa học Địa lý đưa ra phần nào đẩy nhanh tiến độ đi lên sự thống nhất xác định 8 vùng kinh tế phát triển như hiện nay
Công tác quy hoạch trong những năm 90 lại được đẩy nhanh khắp trong cả nước Khoa học Địa lý lại có mặt cùng với các cán bộ kế hoạch đầu tư và các ngành du lịch, thủy sản với nhiệm vụ nặng nề và phức tạp hơn: quy hoạch tổng thể KT – XH cấp tỉnh, quy hoạch KT – XH cấp ngành (du lịch, thủy sản …) giai đoạn 1995 –
2010 Quan điểm tổng hợp, quan điểm lãnh thổ trong địa lý một lần nữa lại được cọ xát với thực tế, góp phần tích cực vào các chiến lược phát triển vùng, lãnh thổ đất nước
Có thể nói tổ chức lãnh thổ là nhiệm vụ quan trọng hiện nay của địa lý hiện đại, xuất phát từ đối tượng của khoa học Địa lý theo quan điểm hệ thống là một hệ thống gồm nhiều thành phần cấu tạo có quan hệ chặt chẽ với nhau và với bên ngoài Hệ thống (hay không gian) đó theo R Brunet là bộ phận của bề mặt trái đất
Trang 3được các xã hội lòai người sử dụng và tổ chức lại để làm cho nó tái sản xuất theo nghĩa rộng Từ năm 1992, trong phạm vi của Bộ kế hoạch – Đầu tư và Bộ KHCN –
MT, 3 đề tài trọng điểm cấp nhà nước “Tổ chức lãnh thổ đồng bằng sông Hồng và tuyến trọng điểm”, “Tổ chức lãnh thổ địa bàn trọng điểm phía Nam”, “Tổ chức lãnh thổ địa bàn trọng điểm miền Trung” đã được thực hiện với sự có mặt tích cực của địa lý học trong các miền đất nước Cố giáo sư Lê Bá Thảo, trong một bài viết tại hội thảo ở ĐHQG Tp HCM (tháng 7/2000) đã cho rằng “Tổ chức không gian là lĩnh vực mà địa lý có thể phát huy tác dụng nhiều nhất để hoạch định các hành động đóng góp vào sự phát triển đất nước (chứ không phải chỉ liệt kê mô tả như trước)” và “Với tổ chức không gian, địa lý học phấn đấu trở thành khoa học hành động”
3 Không gian mở ra từ Địa lý du lịch
Vào khoảng những năm 90 của thế kỷ 20, ở Việt Nam, cùng với sự chuyển mình của ĐLKT sang ĐLKT – XH, cùng với sự đổi mới nền kinh tế theo hướng hội nhập toàn cầu, đã xuất hiện và phát triển với tốc độ nhanh chóng một ngành mới Địa lý
du lịch Lịch sử địa lý học sẽ ghi nhận những nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực này Ơû đây sự ngưỡng mộ dành cho các tác giả nằm ở chỗ: địa lý du lịch đã góp phần mở bung ra và đã đẩy nhanh một hướng phát triển mới của thực tiễn du lịch, trong đó sự đóng góp của địa lý học vào các lĩnh vực: du lịch lữ hành, quy hoạch du lịch và giáo dục, đào tạo du lịch thật đáng trân trọng và tự hào
Khó có thể đánh giá hết vai trò của địa lý học trong lĩnh vực này Chỉ biết rằng: chưa đầy trong vòng 10 năm, hầu hết các tài nguyên du lịch đất nước – dưới phương pháp nghiên cứu địa lý – đã hiện ra rõ mồn một và từ đó lấp lánh trên các bản đồ, trong các tài liệu, sách chỉ dẫn về du lịch Một cách nhanh chóng nhất – qua địa lý học – mọi người hiểu thêm về thiên nhiên, đất nước, con người Việt Nam
Và cũng trong từng ấy năm, hàng nghìn cử nhân du lịch đã từ các khoa du lịch với xương sống là Địa lý du lịch đã tỏa đi khắp mọi miền Tổ quốc, mang cái đẹp, cái đặc trưng, cái yêu quí của đất nước cho hàng vạn du khách từ trong và ngoài nước đến Việt Nam Con đường đi của địa lý du lịch còn dài và rộng mở, khi mà càng ngày nhu cầu nghỉ ngơi, giải trí của mọi công dân trở nên thiết yếu, khi mà tốc độ
đô thị hóa đang ngày càng chóng mặt ở khắp mọi nơi trên trái đất
4 Với vai trò tất yếu trong lĩnh vực môi trường
Từ rất sớm địa lý đã quan tâm đến những thay đổi trong tự nhiên do tác động của con người gây ra Nhà địa lý học Mỹ G P March (1801 – 1882) vào năm 1864 đã nghiên cứu kỹ về điều đó và đề xuất các nguyên lý bảo vệ thiên nhiên (sau này F Engels đã phân tích sâu sắc một cách biện chứng quá trình tác động của con người vào tự nhiên)
Trang 4Các hoạt động xây dựng, kỹ thuật, kinh tế, chính trị của con người có tác động lên môi trường ở mức hẹp hoặc rộng Các công trình xây dựng của con người được đặt vào trong thiên nhiên trở thành một bộ phận của môi trường và luôn luôn chịu tác động bởi các quy luật của môi trường; hoạt động khai thác tài nguyên của con người đã làm thay đổi điều kiện sinh thái của nhiều vùng biển rộng lớn; s? can thiệp của con người vào tự nhiên như đập thủy điện, hồ chứa nước đã tạo ra những phản ứng dữ dội của tự nhiên ở phần hạ lưu và cửa sông; chiến tranh vùng Vịnh đã làm khói dầu đen kịt cả bầu trời; các cuộc nội chiến khu vực đã gây những áp lực nặng nề đến cả môi trường nhân tạo lẫn sinh thái; các nhà máy cũng đã tuôn vào bầu trời một lượng khí thải đáng sợ Con người là một bộ phận của thiên nhiên Hoạt động của con người đã tham gia vào sự thay đổi vật chất và năng lượng trong
tự nhiên, kết quả tất yếu là làm biến đổi tự nhiên theo chiều hướng tiêu cực
Con người không thể ngừng các hoạt động vì sự phát triển, cũng như không thể làm cho tự nhiên quay trở lại thời nguyên thủy được Hiểm họa cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường ngày càng nguy kịch hơn đi cùng với sự phát triển đã đặt con người trước một thách thức to lớn: Làm thế nào để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa môi trường và phát triển? Địa lý vừa chỉ rõ ra điều đó, đồng thời vừa chia sẻ trách nhiệm, tìm các giải pháp tối ưu cho sự phát triển bền vững
Càng ngày, khoa học Địa lý không thể thiếu được trong việc tìm ra các giải pháp tổng hợp giúp cho con người có những ứng xử hợp lý, thông minh với môi trường Quan niệm chung sống với thiên tai hay nói ở mức khái quát hơn là chung sống thích nghi thông minh với tự nhiên đòi hỏi phải hiểu biết cặn kẽ tự nhiên “nhận thức được quy luật của giới tự nhiên và có thể sử dụng được những quy luật đó một cách chính xác” (F Engels – Biện chứng tự nhiên) Địa lý với đặc trưng là một khoa học tổng hợp có nhiều ưu thế hơn trong việc đó so với các khoa học khác Toàn bộ đời sống và hoạt động sản xuất xã hội của con người luôn luôn gắn liền với tự nhiên Giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa con người với tự nhiên để vừa
“thỏa mãn nhu cầu hiện tại mà không xâm phạm đến việc thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ tương lai” (Tương lai chung của chúng ta – Hội nghị thế giới về môi trường
và phát triển, 1987) mãi mãi vẫn là một thách thức nặng nề đối với nhân loại Vì lẽ
đó, trách nhiệm của khoa học địa lý gắn liền với nhiệm vụ liên quan đến việc đáp ứng thách thức trên Đó là vinh dự dài lâu của chính khoa học này Trong nhiều năm tại các trường đại học có ngành địa lý, đã dạy và học chuyên đề địa lý và môi trường, hoặc bảo vệ tài nguyên môi trường; hoặc con người và môi trường Bảo vệ
và sử dụng hợp lý môi trường là một thành phần không thể thiếu trong quá trình phát triển kinh tế xã hội đất nước Khoa học nghiên cứu về kinh tế xã hội dưới góc
độ địa lý lại càng cần chú trọng việc tăng cường các kiến thức về môi trường cho người học
Trang 5Trong thực tế, các nhà khoa học Địa lý đã tham gia vào các nhiệm vụ giải quyết nhiều vấn đề môi trường bức xúc tại các địa phương trong toàn quốc càng chứng tỏ khả năng thực tế rộng rãi của khoa học Địa lý Điều đó góp phần quan trọng vào chất lượng đào tạo cán bộ địa lý và cán bộ môi trường tại nhiều cơ sở đào tạo khác nhau
Trong hệ thống khoa học Địa lý, các bộ phận hợp thành như địa lý tự nhiên, địa lý dân cư, địa lý các ngành công, nông nghiệp, giao thông vận tải, địa lý du lịch… có lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu của mình Nhờ vậy, tất cả các khía cạnh của môi trường đều được đề cập trong địa lý Khả năng góp phần vào đào tạo cán bộ môi trường của địa lý, do đó cũng được mở rộng phạm vi về nội dung và đối tượng tác động Có thể nói địa lý có khả năng mở rộng trong viêc góp phần đào tạo cán bộ môi trường
Cùng với việc đào tạo các chuyên gia môi trường, thì công tác giáo dục môi trường trong các trường học, cơ sở đào tạo chuyên nghiệp, nâng cao nhận thức môi trường cho mọi tầng lớp nhân dân đặt ra cấp bách thường xuyên Sự nghiệp cơng nghi?p
hố - hi?n d?i hĩa đất nước đẩy nhanh tốc độ khai thác và sử dụng tài nguyên, đẩy nhanh tốc độ phát triển các ngành sản xuất cũng như tốc độ đô thị hóa Đồng thời với điều đó là các hậu quả về môi trường ngày càng phổ biến nhiều hơn, ở mức nghiêm trọng hơn, nếu thiếu sự quản lý, giám sát chặt chẽ và ý thức môi trường của mọi người không tốt Từng cá nhân cụ thể phải được hiểu rõ về bản chất của những biến đổi môi trường, nguyên nhân sâu xa của nó và giải pháp phòng tránh Xét ở bình diện này, các tri thức về địa lý là hết sức cần thiết Có thể lấy hàng loạt ví dụ
về nội dung tài nguyên môi trường, điều kiện phát triển sản xuất, điều kiện quần cư,
du lịch sinh thái… để chứng minh cho sự tất yếu của khoa học Địa lý trong công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ môi trường và nâng cao nhận thức môi trường cho nhân dân
Kết luận
Mục tiêu của khoa học Địa lý là cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng ngày càng tốt hơn các điều kiện tự nhiên và các nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm thỏa mãn những nhu cầu khác nhau của xã hội, cho sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, cho sự phân bố sức sản xuất và cải thiện cơ cấu kinh tế của lãnh thổ (I P Gheraximô, 1976) Để làm được điều đó, cùng với nhiệm vụ làm rõ các đặc điểm, các quy luật tự nhiên, đánh giá tổng hợp chúng đối với sản xuất và đời sống con người Địa lý học còn nghiên cứu tổ chức lãnh thổ với mục tiêu sử dụng tối ưu không gian địa lý (môi trường) vào sản xuất và đời sống của con người Những điều đó làm cho địa lý gần gũi hơn, cần thiết hơn đối với thực tiễn Những thành quả có được trong nhiều thế kỷ qua về đóng góp đối với phát triển kinh tế xã hội
Trang 6đất nước là cơ sở quan trọng để khoa học Địa lý tiếp tục đạt được những kết quả to lớn hơn trong quá trình phát triển của mình
SUMMARY:
GEOGRAPHY WITH DEVELOPMENT OF OUR COUNTRY IN THE STAGE OF INDUSTRIALISATION AND MODERNISATION
Dr Pham Xuân Hâu
Geography has existed for long As a science having a characteristics of integration, the development of Geography has been closely attaa©”d to other sciences such as Biology, Physics, Chemistry, Mathematics, Ethnography, History…Since the beginning, Geography started to meet the answers generated from basic demands of life: What? Where? How? Why at that location? How about its development? During its development process, Geography has not only made descriptions but also realistic contributions to life As a subject of System, modern Geography has generated considerable contributions, from basic survey and resource evaluation, to regional division and territorial organisation… The Geography has been a “science of action” The report presents significant contribution of the subject to our country, especially in its stage of industrialisation and modernisation