Công tác địa chí trong thư viện: Tìm và giới thiệu tài liệu địa chí về các địa phương Bắc trung bộ

Kho tàng văn hóa dân gian phong phú, đa dạng, trong đó nổi bật là các điệu hò sông nước đặc trưng như: hò sông Mã Thanh Hoá, hò ví dặm Nghệ Tĩnh, Quê hương của nhiều danh nhân văn hóa,

Bài điều kiện môn:Công

tác địa chí trong Thư

viện

Gv: Ts Nguyễn Văn Cần Nhóm sv: Phan Thị Hiền Nguyễn Thị Khánh Huyền

Lê Vũ Quỳnh Nga Lục Thị Kim Nhung Nguyễn Thị Hoài Thương

Hoàng Thị Thúy

Tìm và giới thiệu tài liệu địa chí về

các địa phương Bắc trung bộ

1. Tổng quan sơ lược

Tổng quan sơ lược về vùng

Vị trí địa lý :

• Gồm 6 tỉnh : Thanh Hoá, Nghệ An, Hà

Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa

Thiên Huế

• Diện tích : 51.524,6km²

• Dân số : 10.189,600 người

• Dân tộc : 25 dân tộc khác nhau (Thanh

hóa: kinh, thái, mường, thổ, khơ mú,

h’mông, dao

Nghệ an: kinh, thái, mường, thổ, khơ

mú,h’mông, ơ đu

Hà tĩnh: kinh, thái, chứt, mường, lào)

• Là một trong 8 vùng kinh tế trọng điểm.

• Giao thông thuận lợi cho phát triển kinh tế

Tình hình kinh tế:

• Những năm gần đây, Bắc Trung Bộ có mức tăng trưởng đạt tốc độ khá so với cả nước nhưng nhìn chung, các tỉnh thuộc vùng này vẫn là các tỉnh nghèo.

• Có nguồn lao động dồi dào.

Điều kiện tự nhiên

Thời tiết khắc nghiệt, nhiều biến động, xảy ra nhiều thiên tai như bão, lũ, gió Lào, hạn hán, mà nguyên nhân cơ bản là do

vị trí, cấu trúc địa hình tạo ra Vùng này cũng chịu ảnh

hưởng của gió mùa Đông Bắc lạnh

• Nhìn chung, lãnh thổ Bắc Trung Bộ tuy kéo dài nhưng bề ngang khá hẹp, địa hình phân dị phức tạp với độ dốc lớn đại bộ phận lãnh thổ là núi, đồi, hướng ra biển, có độ dốc.

• Cấu trúc địa hình gồm các cồn cát, dải cát ven biển, tiếp theo là các dải đồng bằng nhỏ hẹp, cuối cùng phía Tây là trung du, miền núi thuộc dải Trường Sơn Bắc

Tài nguyên khoáng sản đa dạng (quặng sắt, thiếc, cromit,đá vôi, đá hoa cương)

tập trung một số mỏ khoáng sản giá trị: mỏ sắt Thạch

Khê (Hà Tĩnh), mỏ cromit Cổ Định (Thanh Hóa), mỏ thiếcQuỳ Hợp (Nghệ An)

• Sở hữu diện tích rừng rộng lớn với lớp phủ thực vật phong phú, nhiều lâm sản,chim thú quý hiếm

• Tài nguyên biển phong phú : Ven biên có nhiều đồng muối

chất lượng tốt, biển có nhiều đảo và quần đảo có ý nghĩa chiến lược về quốc phòng,an ninh, vùng biển có nhiều loài cá có giá trị như cá trích, mòi, nhồng,cá thu, cá mập, mối.

• Có điều kiện để phát triển du lịch với nhiều bãi tắm đẹp,

nhiều cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, nhiều di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc có giá trị,các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia

• Sầm Sơn, Cửa Lò, Thiên Cầm… nhiều cảnh quan thiên nhiên

kỳ thú, nhiều di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc có giá trị Nơi đây còn là quê hương của nhiều lễ hội truyền thống mang tính văn hóa đặc sắc Bên cạnh đó, các khu bảo tồn thiên nhiên,

vườn quốc gia đã và đang được mở rộng như: Bạch Mã, Bến

Én, Vũ Quang, Anh Sơn, Thanh Thủy,… đặc biệt là rừng thiên nhiên, tất cả tạo nên tiềm năng phát triển to lớn tại khu vực.

Lịch sử: đây là mảnh đất đầy biến động trong suốt chiều dài lịch sử với nhiều nét

tương phản sâu sắc đây là mảnh đất đầy biến động

trong suốt chiều dài lịch sử với nhiều nét tương phản sâu sắc

Là nơi hình thành nên các cuộc khởi nghĩa chống giặc ngoại xâm phong kiến Trung Hoa : cuộc khởi nghĩa của

bà Triệu Thị Trinh, Lý Bí, Mai Thúc Loan,…

Văn hóa : Là một trong những trung tâm văn hóa quan trọng của Việt Nam :

Có di sản văn hóa thế giới: thành nhà Hồ.

Kho tàng văn hóa dân gian phong phú, đa dạng, trong đó nổi bật là các điệu hò sông nước đặc trưng như: hò sông Mã (Thanh Hoá), hò

ví dặm (Nghệ Tĩnh),

Quê hương của nhiều danh nhân văn hóa, chính trị của Việt Nam :

Hồ Chí Minh, Nguyễn Du, Phan Bội Châu, Trần Phú, Lê Duẩn, Lê Hồng Phong…

2 Các tài liệu địa chí liên quan đến vùng

Bắc Trung Bộ

1.Nghi xuân địa chí

Nghi xuân địa chí / Lê Văn

Diễn.- Hà Nội: Thanh niên,

2010.- 250tr.; 20cm

Nghi Xuân Địa Chí có 2 quyển là sách chép địa chí văn hóa của huyện Nghi Xuân.

Cuốn sách viết về địa

giới, chợ, di tích, đình chùa, nhân vật lịch sử, điều lệ, tập quán dân

gian, dân ca của vùng đất Nghi Xuân thuộc tỉnh

Hà Tĩnh.

2.Quỳnh Đôi cổ kim sự tích hương biên

Quỳnh Đôi cổ kim sự tích

hương biên: Hay là ghi chép

về làng Quỳnh Đôi 600 năm/

Hồ Phi Hội - H Nxb Lao

động, 2004; 21cm.

Tuy nhiên những hạn chế đó không thể che lấp được những ưu điểm nổi bật đã nêu trên.

Đây là cuốn sách cổ rất quý, viết công phu, đề cập đến nhiều mặt: địa lý, lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội…giúp cho ngày

nay chúng ta có thể hiểu những gì đã diễn ra trong lịch sử hơn

600 năm của làng Quỳnh Đôi, rất bổ ích không chỉ bổ ích cho con em trong làng mà cả cho những người muốn nghiên cứu sử học, dân tộc học, xã hội học của một làng cổ xưa

“Quỳnh Đôi hương biên” đã nêu lên nhiều điều quý giá như

tình đoàn kết thương yêu giúp đỡ nhau trong làng xóm, đề cao

lẽ công bằng, dân chủ chống áp bức bất công, khuyến học,

khuyến khích sản xuất lao động, trọng lễ nghĩa, trọng pháp

luật….các tác giả có rất nhiều tâm huyết, công phu nhưng do tư liệu, thư tịch lâu ngày bị mất mát, cũng như do không thoát

được khỏi những quan niệm phong kiến thần quyền, đạo trung quân một chiều…nên có những điểm hạn chế như quá đề cao đạo Nho, kẻ sĩ, coi thường người lao động chân tay và phụ nữ

Ngày nay, chúng ta có thể từ hương biên rút ra nhiều kinh

nghiệm quý để xây dựng làng xóm văn hóa như chủ trương của Đảng và Nhà nước đề ra

Nguyên tác chia làm 2 quyển

Quyển 1 gồm 6 mục Một là địa thế, giáp với các làng khác; mục hai là thôn xóm và dân cư; mục ba là nhà Thánh, đền

Thần; mục bốn là nền đình, nền chùa; mục năm là sổ đinh, sổ ruộng; mục sáu là khoản ước và điều lệ, đậu đạt

Quyển 2 gồm 3 mục mục một là những họ có nhiều người thi đậu; mục hai là các ông làm quan và chức tước; mục ba là

Với sự thành công của cuốn

“Làng cổ Hà Tĩnh tập 1” , năm 2007 Chi hội Văn hóa dân gian tỉnh nhà đã cho ra đời cuốn “Làng cổ Hà Tĩnh tập 2” Với 35 bài viết về 35 làng cổ và những giá trị văn hóa quý báu của làng mà cha ông chúng ta đã dày công vun đắp từ thế hệ này sang thế hệ khác

Cuốn sách là sự kết tinh trí tuệ của nhiều tác giả địa phương( 18 người và cộng tác viên ) “Làng cổ Hà Tĩnh tập 2” không liệt

kê tất các làng xã cổ trong tỉnh mà chỉ nêu lên những làng cổ tiêu biểu(35) ở các huyện: Can Lộc, Đức Thọ, Hồng Lĩnh, Vũ Quang, Thạch Hà… nhưng cũng đã cho độc giả cái nhìn khá

khái quát về mảnh đất Hà Tĩnh- “địa linh nhân kiệt” về tự

nhiên, con người, sản vật, di tích danh thắng như: thôn Kẻ Việt Yên Hạ (Tùng Ảnh-Đức Thọ),làng Ngọc Sơn( Hồng

Hạ-Lĩnh), làng Cổ Đạm, Tiên Điền (Nghi Xuân),… Những làng xã chính là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách những danh nhân nổi tiếng như: Nguyễn Du,

Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Biểu,Phan Huy Chú,Nguyễn Thiếp, Nguyễn Biểu,Đặng Dung

Ẩn chứa trong mỗi ngôi làng là tinh thần hiếu học, sự cần cù, chịu thương, chịu khó của mỗi con người nơi vùng đất khắc

nghiệt này Nó đã tôi luyện thêm cho ý chí,nghị lực của những con người đã làm rạng danh non sông

Mỗi bài viết về làng đều đề cập đên vị trí địa lý, con người

những sản vật của chính làng đó, sự khắc nghiệt của thiên

nhiên , những giai thoại về con người, giúp độc giả trong và ngoài tỉnh càng thêm yêu mảnh đất này

Cuốn “Làng cổ Hà Tĩnh tập 2” ra đời đáp ứng được nguyện vọng của đông đảo bạn đọc và góp phần tích cực vào việc khai thác, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Hà Tĩnh

trong giai đoạn hội nhập và phát triển

4 Thanh Hóa thế và lực mới trong thế

kỷ XXI

Thanh Hóa thế và lực mới

trong thế kỷ XXI = Thanh

Hoa new image in century

XXI._H.: Chính trị Quốc gia ,

2009._598 tr.; 22cm

Thanh Hóa thế và lực mới trong thế kỷ 20 l à cuốn địa chí mới

do nhà xuất bản Chính trị quốc gia phối hợp với công ty cổ

phần kinh tế đối ngoại xuất bản

sẽ cung cấp cho người đọc cái nhìn khái quát nhất về mảnh

đấy Thanh Hóa- hình ảnh thu nhỏ của Việt Nam Cuốn sách gồm … trang với 8 phần bằng 2 thứ tiếng Anh và Việt

• Phần I: Làm quen với mảnh đất và con người Thanh Hóa

Cuốn sách đồ sộ này đề cập đến nhiều mặt của địa phương: tự nhiên và con người, kinh tế, văn hóa xã hội “Thanh Hóa thế và lực mới trong thế kỷ 20”sẽ cung cấp cho người đọc cái nhìn

khái quát về mảnh đất Thanh Hóa- Hình ảnh thu nhỏ của Việt Nam

Nếu chương I được coi là bước làm quen đầu tiên với mảnh

đất: vị trí địa lý, tự nhiên, các tộc người và các di tích danh

thắng thì các chương còn lại là những nỗ lực, cố gắng cũng như quyết tâm của Đảng bộ và nhân dân tỉnh nhà trong công cuộc xây dựng đất nước

Với nguồn tài nguyên dồi dào:tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên biển và tài nguyên khoáng sản , cùng với nguồn nhân lực đồi dào, nhiều chính sách ưu đãi của chính quyền địa

phương, Thanh Hóa đã phát triển một nền nông nghiệp toàn diện, phát triển công nghiệp khai khoáng, xản xuất vật liệu xây dựng, chế biến nông –lâm- thủy sản và phát triển tiềm năng du lịch, giao thông biển Lịch sử, cơ cấu tổ chức, thành tựu của các

tổ chức xã hội , tổ chức hành chính cũng được nhắc đến đem

đến cho độc giả cái nhìn cụ thể hơn về địa phương

Nhưng bên canh đó cuốn sách cũng nêu ra những khó khăn, thử thách mà Thanh Hóa đang gặp phải: đó là sự khắc nghiệt của thiên nhiên, chưa khai thách hết các thế mạnh của tỉnh Cuốn sách không chỉ là đơn thuần là một cuốn địa chí về địa phương

mà tư liệu, cơ sở khoa học giúp cho doanh nhân trong và ngoại tỉnh hểu thêm về vùng đất, để Thanh Hóa trở thành một điểm đầu tư mới , hấp dẫn của họ

Nghệ An ký gồm 2 quyển, khổ

28 x 18 cm, gồm 237 tờ (mỗi

tờ 10 dòng, mỗi dòng 20 chữ), chữ khắc in dễ đọc, đầu sách không thấy có tựa hoặc bạt

Sách có 3 chương lớn,

là: Thiên chí (ghi về trời), Địa

chí (ghi về đất) và Nhân

chí (ghi về người) Đây là theo

quan niệm "tam tài" (Thiên, Địa, Nhân) của Nho học, và được phân chia ra như sau:

Quyển I (95 tờ), gồm “Thiên chí” và “Địa chí”

• Thiên chí nói về giới phận thiên văn, vị trí các sao trên bầu trời và khí hậu của Nghệ An

• Địa chí tức địa lý hình thể có 5 mục: cương vực, địa lý, núi non, sông suối, của biển

• Nhân chí có phần đại cương khảo tả về tâm tính, thể chất

gồm ngữ âm, văn từ, bản tính, khí phách con người ( khí

chất) và về đời sống kinh tế địa phương ( sinh lý)

• Phần nhân vật gồm có các mục cổ đế ( Việt Thường Thị,

Mai Hắc Đế), văn nhân ( 143 người), võ nhân (32 người) Nghệ An ký là một bộ sách có gia trị về nhiều mặt nhất là về địa lý lịch sử

Là một nhân chứng của thời đại, lại thường đi du lãm khắp nơi trong xứ Nghệ, nên Bùi Dương Lịch biết nhiều và hiểu sâu về mảnh đất này Ngoài ra, tác giả còn là một nhà giáo, lại có kinh nghiệm biên soạn địa chí, đồng thời cũng là người có tâm

huyết, có một nhãn quan tiến bộ và khoa học…nên phần lớn sử

liệu ở trong sách Nghệ An ký đều có "giá trị và đáng tin

cậy" Vì lẽ đó, tác phẩm đã được giới nghiên cứu đánh giá cao, chủ yếu về phương pháp biên soạn nghiêm túc, về nguồn sử

liệu dồi dào và độc đáo

Tuy không tránh khỏi nhược điểm nhưng tác giả có thiên

hướng đi vào văn chương và lịch sử mà ít chú trọng về mặt

lkinh tế và sinh hoạt của nhân dân, đây vẫn là bộ địa phương chí có giá trị ở nước ta

6.Khoa bảng Nghệ An- Hà Tĩnh- Quảng Bình

Khoa bảng Nghệ An- Hà Tĩnh- Quảng Bình/Cục Văn thư lưu trữ nhà nước- Trung tâm lưu trữ quốc gia

IV._H.:Chính trị quốc gia,

Nhằm mục đích phát huy và tiếp tục quảng bá các giá trị của tài liệu Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đã

phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia – Sự thật xuất bản cuốn sách Khoa bảng Nghệ An – Hà Tĩnh – Quảng Bình qua tài liệu Mộc bản triều Nguyễn Đây là những thông tin gốc được khắc trên Mộc bản triều Nguyễn lần đầu tiên được công bố

Qua một thời gian dài dày công khảo cứu Mộc bản triều Nguyễn, những người biên soạn đã thống kê được 214 mặt khắc về các nhà khoa bảng Nghệ An – Hà Tĩnh – Quảng Bình đỗ khoa thi Hương, thi Hội, thi Đình

Cuốn sách đã thống kê được 742 người đỗ khoa thi Hương (trong

đó có một số người đỗ 2 khoa); 167 người đỗ khoa thi Hội (trong

đó có một số người đỗ 2 khoa); 8 người đỗ khoa thi Đình tại các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh,Quảng Bình, cùng với những thông tin

quan trọng đã được hệ thống khoa học

Nội dung cuốn sách gồm 3 phần:

Phần I: Các nhà Khoa bảng Nghệ An – Hà Tĩnh – Quảng

Bình đỗ Đại khoa qua tài liệu Mộc bản triểu Nguyễn

Phần II: Các nhà khoa bảng đỗ khoa thi Hương tại trường

Với những nội dung trên, cuốn sách sẽ giúp các nhà nghiên cứu

có thêm tư liệu khi nghiên cứu các lĩnh vực khoa cử, giáo dục, lịch sử, văn học đồng thời, giúp các địa phương, gia đình, dòng họ, tìm hiểu về truyền thống quê hương, truyền thống gia đình, dòng tộc

Đây là tài liệu gốc rất quý, khẳng định sự đóng góp rất lớn của các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình đối với việc đào tạo

nhân tài, xây dựng và bảo vệ đất nước

7 Sách địa chí văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh

Địa chí văn hóa dân gian

Nghệ Tĩnh/ Nguyễn Đổng

Chi.- Nghệ An: Nxb Nghệ

an, 1995.-547tr

Sách được biên soạn khá công phu, do tập thể tác giả là những nhà khoa học am hiểu về vùng đất Nghệ Tĩnh tham gia, và giáo

sư Nguyễn Đổng Chi là chủ biên Nội dung sách được chia làm 7 phần chính: Đất nước và con người Nghệ Tĩnh; tri thc dân gian; chuyện kể dân gian; thơ ca nhạc dân gia; trò chơi, múa, hội diễn

và sâ khấu dân gian; nghệ thuật và món ăn dân gian; phong tục tập quán dân gian Đương nhiên với đặc trưng nguyên hợp của văn hóa dân gian việc phâ chia chỉ mang tính ước lệ tương đối

để nhận diện toàn cảnh văn hóa dân gia ghệ Tĩnh mà thôi Điều

cơ bản và qua trọng nhất là bộ sách đã trình bày đầy đủ và hệ

thống toàn bộ diên mạo văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh

Địa chí Nghi Lộc là cuốn sách phản ánh nhiều lĩnh vực trong tiến trình phát triển hàng ngàn năm của huyện Nghi Lộc như: kinh tế, chính trị, nhân vật lịch sử, địa danh, di tích lịch sử, phong tục tập quán, truyền thống văn hóa Đồng thời đây là công trình đầu tiên tập hợp, hệ thống hóa những tư liệu qua điền dã và trong các kho tư liệu, các văn bia; trong thư tịch của các thư viện gia đình, thư viện Nhà nước, các công trình nghiên cứu, trong trí nhớ của các bậc cao niên…để làm rõ sức sáng tạo của nhân dân Nghi Lộc, đặc biệt là thấy rõ gia tài và giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương Nghi Lộc qua

các gia đoạn lịch sử

Văn bản hóa bước đầu các tri

thức cơ bản nhất trên các mặt địa

lý, kinh tế, dấu vết lịch sử, giáo dục, tổ chức làng xã, kiến trúc nhà cửa và các công trình công cộng, cùng các phong tục tập

quán, để bảo lưu, tôn vinh một gia tài văn hóa rất đỗi tự hào của quê hương Nghi Lộc,góp phần tích cực vào việc giáo dục truyền thống, phục vụ công cuộc đổi

mới, xây dựng và phát triển

huyện nhà trong tình hình mới

Địa chí Nghi Lộc được xuất bản sẽ cung cấp cho cán bộ,

đảng viên và nhân dân trong và ngoài huyện một nguồn tư liệu cần thiết về Nghi Lộc; để hiểu biết về Nghi Lộc một

cách sâu sắc hơn, đầy đủ hơn; giúp các nhà khoa học, cán bộ lãnh đạo quản lý các cấp nghiên cứu hoạch định các chủ

trương, chính sách về xây dựng phát triển Nghi Lộc một cách chính xác hơn, phù hợp hơn với truyền thống văn hóa, đất

nước và con người Nghi Lộc trong lịch sử, hiện tại và tương lai

9 Địa chí huyện Tương Dương

Cuốn sách đã ghi lại diện mạo và sức sáng tạo của nhân dân Tương Dương trong quá trình lịch sử để thấy được gia tài văn hóa của cộng đồng các dân tộc trên đất Tương Dương Cuốn sách đã văn bản hóa bước đầu các tri thức cơ bản nhất về các mặt: Địa lý, lịch sử, kinh tế, văn học, kiến trúc, nghệ thuật,

phong tục tập quán với những nét chủ yếu để bảo lưu một gia tài văn hóa đáng tự hào, đồng thời góp phần tích cực vào việc giáo dục lòng yêu nước, yêu quê hương, đất nước, phục vụ công cuộc đổi mới đất nước Đây cũng là nguồn tư liệu quỹ cung cấp cho bản đọc trong và ngoài huyện một cách xác đáng về huyện Tương Dương