Tìm hiểu vùng đất và con người Phổ Yên từ văn hóa đến văn học dân gian

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --- VI THỊ HÀ MY TÌM HIỂU VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI PHỔ YÊN TỪ VĂ

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

VI THỊ HÀ MY

TÌM HIỂU VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI

PHỔ YÊN TỪ VĂN HÓA ĐẾN VĂN HỌC DÂN GIAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2010

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

VI THỊ HÀ MY

TÌM HIỂU VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI

PHỔ YÊN TỪ VĂN HÓA ĐẾN VĂN HỌC DÂN GIAN

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS VŨ ANH TUẤN

THÁI NGUYÊN - 2010

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Em xin trân trọng cảm ơn khoa Sau đại học; khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành khóa học này!

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo trực tiếp giảng dạy lớp Cao học Văn học Việt Nam chuyên ngành văn học dân gian khóa 16 - những người đã cung cấp cho em tri thức và phương pháp khoa học cần thiết để em hoàn thành luận văn này!

Đặc biệt, em xin bày tỏ tình cảm kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Vũ Anh Tuấn - Người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em hoàn thành luận văn thạc sĩ này!

Trong quá trình điền dã, điều tra, khảo cứu các tư liệu phục vụ cho luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của Phòng văn hóa thông tin huyện Phổ Yên và các cá nhân trên địa bàn huyện Phổ Yên, Thái Nguyên Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2010

Tác giả

Vi Thị Hà My

Trang 4

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

I Lý do chọn đề tài 1

II Lịch sử nghiên cứu 3

III Phạm vi nghiên cứu 6

IV Đối tượng nghiên cứu 6

V Nhiệm vụ nghiên cứu 7

VI Đóng góp của luận văn 7

VII Phương pháp nghiên cứu 7

XVI Cấu trúc luận văn 8

PHẦN NỘI DUNG 9

Chương một PHỔ YÊN - MỘT VÙNG VĂN HÓA LỊCH SỬ 9

1 Đặc điểm địa lý 9

2 Đặc điểm lịch sử 11

3 Các danh nhân tiêu biểu 17

3.1 Lí Bí 17

3.2 Nguyễn Cấu 18

3.3 Đỗ Cận 19

4 Các địa danh văn hóa lịch sử 23

4.1 Các địa danh lịch sử tiêu biểu 24

4.1.1 Khu di tích lịch sử và đền Lục giáp 24

4.1.2 Tảo Địch - một cứ điểm của nghĩa quân Quận Hẻo 25

4.1.3 Đèo Nứa - Đèo Ông Cấn 26

4.1.4 Khu di tích lịch sử xã Tiên Phong 27

4.2 Các địa danh văn hóa gắn liền với các lễ hội dân gian tiêu biểu 28

4.2.1 Đình Phúc Duyên 28

4.2.2 Đình làng Thanh Thù 30

Trang 5

5 Văn học dân gian vùng Phổ Yên 31

Chương hai PHỔ YÊN - MỘT VÙNG VĂN HỌC DÂN GIAN ĐA THỂ LOẠI 37

1 Khái quát chung 37

2 Các thể loại tiêu biểu 38

2.1 Thể loại truyền thuyết 38

2.1.1 Số lượng 38

2.1.2 Phân loại 39

2.1.3 Kết cấu 46

2.1.4 Nhân vật 48

2.2 Thể loại tục ngữ 62

2.2.1 Nội dung tục ngữ 62

2.2.2 Các hình thức nghệ thuật của thể loại tục ngữ 64

2.3 Thể loại ca dao 65

2.3.1.Nội dung ca dao 66

2.3.1.1 Những câu ca dao nói về vùng đất và con người Phổ Yên 66

2.3.1.2 Những câu ca dao lưu hành ở vùng Phổ Yên 69

2.3.2 Các hình thức nghệ thuật của thể loại ca dao 76

2.3.2.1 Biểu tượng 76

2.3.2.2 Kết cấu 79

Chương ba VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG ĐỜI SỐNG SINH HOẠT VĂN HÓA CỦA NHÂN DÂN VÙNG PHỔ YÊN 83

1 Văn học dân gian trong đời sống văn hóa phong tục tín ngưỡng của nhân dân vùng Phổ Yên 83

1.1 Truyền thuyết về Mạnh Điền Quốc vương và lễ hội đền Giá 84

1.2 Truyền thuyết về Cao Sơn Quý Minh và lễ hội đình làng Xuân Trù 87

1.3 Truyền thuyết về Bà mẹ yêu nước và tục cúng “Cơm hòm” 90

Trang 6

2 Văn học dân gian trong đời sống sinh hoạt dân ca của nhân dân

vùng Phổ Yên 91

2.1 Làn điệu dân ca Hát ví 93

2.1 Làn điệu dân ca Hò gọi bạn 103

PHẦN KẾT LUẬN 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

Trang 7

khẳng định: “Nền văn hóa mà Đảng ta lãnh đạo toàn dân xây dựng là nền

văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [21, tr.1] Văn kiện hội nghị lần

thứ V Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản khóa VIII cũng đã chỉ rõ:

“Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa Cần phải hết sức coi trọng, bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể” [21, tr.1]

Vì vậy, nghiên cứu văn học dân gian là một việc làm cần thiết, góp phần quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc

2 Phổ Yên là huyện trung du nằm ở vùng phía nam tỉnh Thái Nguyên Tồn tại trong lịch sử ngàn năm cùng đất nước, vùng đất và con người nơi đây vốn có truyền thống lịch sử lâu đời Nhiều sự kiện nổi bật, nhiều chiến tích vẻ vang, nhiều con người tiêu biểu đã góp phần vun đắp nên truyền thống quý báu đó Nhân dân vùng Phổ Yên đã tham gia vào tất cả các phong trào đấu tranh yêu nước, đóng góp vào công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc Nơi đây còn là vùng đất ghi nhận sự có mặt của nhiều vị anh hùng dân tộc,

Trang 8

và các lễ hội dân gian (tiêu biểu như lễ hội đền Lục Giáp, lễ hội đền Giá)… Tất cả đã góp phần tô điểm, làm phong phú thêm đời sống văn hóa tinh thần

và văn học dân gian nơi đây Nhưng trải qua bao thăng trầm của lịch sử, sự biến đổi không ngừng của đời sống văn hóa, đến nay vốn văn hoa dân gian truyền thống đó đã bị mai một rất nhiều Hơn nữa, việc tìm hiểu về vấn đề này chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ phía các nhà nghiên cứu Cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu hệ thống chỉnh thể văn hóa và văn học dân gian của vùng Phổ Yên Vì vậy, việc nghiên cứu, lưu giữ, bảo tồn

và khôi phục vốn văn hóa truyền thống đó là việc làm vô cùng cần thiết

3 Là một người đam mê nghiên cứu về văn hóa và văn học dân gian, người thực hiện đề tài luôn mong muốn được tìm hiểu sâu hơn nữa, rộng hơn nữa về kho tàng văn hóa và văn học dân gian của dân tộc Những kiến thức thu nhận trên không chỉ làm giàu thêm vốn hiểu biết mà đó còn là những tri thức vô cùng quý báu giúp ích công tác giảng dạy sau này của người nghiên cứu

Trang 9

3

Với những lý do mang tính lý luận và thực tế trên, chúng tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: Tìm hiểu vùng đất và con người Phổ Yên từ văn hóa đến văn học dân gian

II Lịch sử nghiên cứu

Phổ Yên là một vùng đất được hình thành và có địa danh từ khá sớm

Trong những bộ sách lớn về lịch sử của dân tộc như Lịch triều hiến chương

loại chí (Phan Huy Chú), Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều

Nguyễn), địa danh Phổ Yên đều được các tác giả nhắc tới Gần đây hơn là

một số cuốn sách như Địa chí Thái Nguyên (Tỉnh ủy - UBND Thái Nguyên),

Vùng đất và con người Phổ Yên (Nguyễn Hữu Khánh) Ngoài những thông

tin về lịch sử, địa giới hành chính, tên gọi của huyện qua các giai đoạn lịch sử, những tư liệu trên còn giới thiệu về huyện Phổ Yên là vùng đất của truyền thống yêu nước, là nơi ghi nhận sự có mặt của nhiều vị anh hùng dân tộc,

danh nhân tiêu biểu Theo sách Đại Nam nhất thống chí: “Đỗ Cận: người

huyện Phổ Yên, đỗ đồng tiến sĩ đời Lê Hồng Đức, phụng mệnh đi sứ, có làm

bài “Kim lăng ký”, làm quan đến thượng thư” [39, tr.208] Theo sách Địa chí

Thái Nguyên: “Nhờ tài năng và sự cống hiến, Đỗ Cận đã làm tới chức

Thượng thư đứng đầu trong sáu bộ của triều đình nhà Lê với hàm Tòng nhị phẩm Thành đạt trên con đường sự nghiệp như ông, quả là ít người thời ấy

có thể phấn đấu vươn tới được” [46, tr.1990] Và “Lý Bí (còn gọi là Lý Bôn) quê ở ấp Thái Bình, châu Giã Năng (vùng đất Phổ Yên ngày nay), là người đã lãnh đạo nhân dân ta nổi lên đánh đuổi quân đô hộ nhà Lương, lập Nhà nước Vạn Xuân (năm 544); đánh dấu bước phát triển mới của phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc sau hơn 500 năm dưới thời Bắc thuộc [46,

tr.967] “Nguyễn Cấu, tức Nguyễn Đình Cấu, quê ở làng Thanh Thù, tổng

Tiểu Lễ, huyện Thiên Phúc tỉnh Bắc Hà, xứ Kinh Bắc, nay là thôn Thanh Thù,

xã Đồng Tiến, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên Ông đỗ đệ tam giáp đồng

Trang 10

4

tiến sĩ xuất thân khoa Quý Mùi (1463) niên hiệu Quang Thuận Năm thứ 4 đời

Lê Thánh Tông, làm quan tới chức Thị vệ Nguyễn Cấu làm quan suốt sáu đời vua Lê” [46, tr.1088]

Đã từ rất lâu, Phổ Yên là nơi sinh sống của đồng bào nhiều dân tộc Có thể nói, chính sự tập trung và giao thoa về văn hóa giữa các dân tộc trong vùng đã tạo nên một bức tranh văn hóa và văn học dân gian thật đa dạng và nhiều màu sắc Tuy nhiên, việc tìm hiểu về văn hóa dân gian nói chung và văn học dân gian của vùng Phổ Yên nói riêng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ phía các nhà nghiên cứu Hầu hết những tài liệu đề cập tới vấn đề này mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu về một yếu tố, một phương diện nào đó của văn hóa và văn học dân gian nơi đây

Trong cuốn Địa chí Thái Nguyên (Tỉnh ủy - UBND tỉnh Thái

Nguyên), các tác giả đã giới thiệu tới độc giả một số những đặc điểm nổi bật

về văn hóa dân gian của vùng Phổ Yên Đây là nơi diễn ra nhiều lễ hội dân gian truyền thống (theo số liệu thống kê năm 2008, huyện Phổ Yên có 48 lễ

hội), tiêu biểu như: “Lễ hội đền Giá (xã Đông Cao) tổ chức vào ngày 6 tháng

Giêng (âm lịch) hằng năm để tưởng niệm Thánh Gióng và Mạnh Điền Quốc Vương (là những người có công đánh đuổi giặc Ân đời Hùng Vương thứ 6) Trong lễ hội có dâng hương và các trò chơi dân gian, hát dân ca ” “Hội đền Lục Giáp (Miếu Vật), xã Đắc Sơn, tổ chức vào ngày 15 tháng Ba (âm lịch) hằng năm để tưởng niệm các danh nhân Dương Tự Minh, Lưu Nhân Chú, Đỗ Cận Trong lễ hội có dâng hương, rước kiệu, hát ví, đấu cờ, đấu vật”… [46, tr 967] Bên cạnh đó, cuốn sách cũng giới thiệu về các làn điệu

dân ca hát ví, hò gọi bạn, hát trống quân như những yếu tố góp phần làm nên

sự phong phú cho nghệ thuật diễn xướng dân gian của vùng Phổ Yên nói

riêng và tỉnh Thái Nguyên nói chung “Hò gọi bạn là hình thức sinh hoạt ca

hát dân dã, linh hoạt , nó có sức lôi cuốn nam nữ thanh niên vào một sinh

Trang 11

data error !!! can't not

read

Trang 12

read

Trang 13

read

Trang 14

read

Trang 15

read

Trang 17

read

Trang 18

read

Trang 19

read

Trang 20

read

Trang 21

read

Trang 22

read

Trang 23

read

Trang 24

read

Trang 26

read

Trang 27

read

Định dạng
Số trang	27
Dung lượng	299,7 KB