Tích hợp văn hóa trong dạy học văn học dân gian ở trường Trung học Phổ thông

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ------ NÔNG THỊ THU BẰNG TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

NÔNG THỊ THU BẰNG

TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN

Ở TRƯỜNG THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên - 2010

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

NÔNG THỊ THU BẰNG

TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN

Ở TRƯỜNG THPT

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY - HỌC VĂN TIẾNG VIỆT

Mã số: 60.14.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Nguyễn Gia Cầu

Thái Nguyên - 2010

Tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn Sở Giáo dục đào tạo Cao Bằng; Ban giám hiệu Trường THPT Cách Linh, Phục Hòa, Cao Bằng; bạn bè; đồng nghiệp đã tạo điều kiện cho em trong suốt thời gian qua

Tác giả luận văn

Nông Thị Thu Bằng

VHDG : Văn học dân gian

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 9

4 Đối tượng nghiên cứu 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Bố cục luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN 11

1.1 Một số vấn đề lý luận về VHDG 11

1.1.1 Bản chất và đặc trưng của VHDG 11

1.1.2 Hướng khai thác VHDG trong chương trình THPT 15

1.1.3.Văn học dân gian trong chương trình SGK Ngữ văn 10 tập 1 17

1.2 Văn hóa và văn hóa trong văn học dân gian 19

1.2.1 Khái niệm văn hóa 19

1.2.2 Văn hóa trong văn học dân gian 21

1.3 Lý thuyết tích hợp 24

1.4 Tích hợp văn hóa 30

1.5 Khảo sát thực tế dạy học VHDG ở trường THPT 31

CHƯƠNG 2: ĐỊNH HƯỚNG TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN Ở TRƯỜNG THPT 36

2.1 Nguyên tắc của việc đề ra phương hướng và biện pháp để thực hiện tích hợp văn hóa trong dạy học văn học dân gian ở trường THPT 36

2.2.Một số phương hướng và biện pháp để thực thi tích hợp văn hóa trong dạy học văn học dân gian ở trường THPT 38

2.2.1 Phương hướng thực thi tích hợp văn hóa trong dạy học VHDG ở trường THPT 38

2.2.1.1 Nắm vững những mục tiêu cơ bản của chương trình môn Ngữ văn THPT,

trong đó có mục tiêu tích hợp văn hóa 38

2.2.1.2 Trang bị kiến thức về tích hợp và kiến thức về văn hóa cho giáo viên để có thể vận dụng linh hoạt trong giờ dạy học VHDG 40

2.2.1.3 Nghiên cứu phần VHDG trong chương trình Ngữ văn THPT nhằm phát hiện khả năng tích hợp văn hóa 41

2.2.1.4 Thiết kế dạy học VHDG mang tính tích hợp văn hóa 44

2.2.1.5 Không biến giờ dạy học VHDG thành giờ dạy văn hóa 45

2.2.1.6 Đánh giá hiệu quả giờ dạy chất lượng dạy 46

2.2.2 Một số biện pháp thực thi tích hợp văn hóa trong dạy học văn học dân gian ở trường THPT 49

2.2.2.1 Giáo viên và học sinh chuẩn bị cho giờ dạy học một cách chu đáo 49

2.2.2.2 Dạy học tích hợp văn hóa ở mỗi văn bản VHDG 50

2.2.2.3 Không chỉ tích hợp ở nội dung mà tích hợp ở cả phương pháp .55

2.2.2.4 Không chỉ tích hợp văn hóa khi dạy học mà khi ôn tập VHDG cũng tích hợp tri thức văn hóa 56

2.2.2.5 Tổ chức hoạt động ngoại khóa 56

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ THỰC NGHIỆM DẠY HỌC TÍCH HỢP VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN Ở TRƯỜNG THPT 59

3.1 Nội dung của tích hợp văn hóa trong dạy học VHDG 59

3.2 Thiết kế thực nghiệm 77

3.2.1 Mục đích thực nghiệm 77

3.2.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 77

3.2.3 Thiết kế dạy học 78

3.3 Giải thích ý đồ thiết kế dạy học 88

3.4 Kết quả thực nghiệm 91

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 92

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

Chúng ta biết rằng văn học dân gian vừa là văn học vừa là văn hóa, VHDG có nguồn gốc từ trong văn hóa dân gian mà biểu hiện của nó là ở nội dung phản ánh VHDG đã phản ánh những vấn đề nằm trong nội dung của văn hóa truyền thống, thực hiện những chức năng của văn hóa truyền thống

Những gì SGK đưa đến cho học sinh chỉ là những văn bản ngôn từ, mà VHDG thì không phải là những văn bản ngôn từ như văn học viết mà VHDG chỉ thật sự sống khi nó nằm trong môi trường riêng của nó – môi trường diễn xướng Chúng ta đều biết VHDG không phải là văn hóa đọc mà là văn hóa diễn xướng Nó là sự kết hợp của cả nói, kể, hát, múa.v.v… Vì thế, để hiểu một cách trọn vẹn về một tác phẩm VHDG, học sinh (HS) cần nắm vững được thế giới đã tạo nên tác phẩm

Về vấn đề này, tác giả Hồ Liên đã viết: “Văn hóa dân tộc quốc gia là nguồn sữa tinh thần nuôi dưỡng và hình thành nhân cách của mỗi cá thể trong cộng đồng Vốn hiểu biết cơ bản và có hệ thống về văn hóa Việt Nam là hết sức cần thiết và bổ ích trong sự nghiệp đào tạo thế hệ trẻ, hình thành nhân cách văn hóa, bản lĩnh chính trị

và cả tiềm lực chuyên môn của họ Văn hóa Việt Nam phải là môn học bắt buộc và hữu ích không chỉ trong chương trình đại học, cao đẳng, dạy nghề, mà trước hết trong các cấp học phổ thông.” [22]

2

Vấn đề dạy học văn hóa trong nhà trường phổ thông hiện nay đang được chú ý đến Văn học có trở thành một môn học trong trường phổ thông như mong muốn của tác giả Hồ Liên hay không thì trước mắt tích hợp văn hóa trong dạy học VHDG nói riêng và văn học nói chung là một trong những hướng đi để tích lũy, kế thừa và phát huy văn hóa và văn học dân tộc Hơn thế nữa, giáo dục văn hóa cho học sinh góp phần hình thành nhân cách cho những chủ nhân tương lai của đất nước

1.2 Hiện nay, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, nội dung chương trình sách giáo khoa (SGK )cũng như phương pháp dạy học càng được quan tâm nhiều hơn Trong cuốn SGK Ngữ văn 10, tập 1(sách cơ bản), Nxb Giáo dục, 2006, phần VHDG đã có nhiều sự thay đổi so với chương trình SGK chỉnh lý hợp nhất năm

2000 Trích đoạn “Đi bắt nữ thần Mặt trời”(Sử thi Đăm Săn) được thay bằng trích

đoạn “Chiến thắng Mtao Mxây”(Sử thi Đăm Săn), gộp hai chùm bài cao dao Những

câu hát than thân; Những câu hát nghĩa tình thành chùm Ca dao than thân yêu thương tình nghĩa và có thêm chùm Ca dao hài hước Ngoài ra, chương trình còn

đưa thêm thể loại truyện cười vào phần đọc văn và thể loại chèo (chương trình nâng cao) vào phần đọc thêm Sự thay đổi này làm phong phú thêm lượng tri thức VHDG cho học sinh Tuy đã có những hướng dẫn cụ thể về việc thực hiện chương trình mới nhưng trong quá trình thực hiện, cả giáo viên và học sinh vẫn gặp phải một số khó khăn, lúng túng

Trên thực tế dạy học của bản thân và những lần dự giờ đồng nghiệp, người viết nhận thấy không phải giờ dạy học tác phẩm VHDG nào cũng giản dị, dễ hiểu như đặc trưng vốn có của những tác phẩm VHDG, và đôi khi không đạt được hiệu quả như mong muốn Trong những giờ dạy học đó, có những bài học giáo viên (GV) khai thác như bài học ở các thể thành văn, giáo viên chỉ phân tích một cách cô lập trên văn bản ngôn từ mà không đặt tác phẩm vào trong môi trường diễn xướng, môi trường văn hóa dân gian… để khai thác, hoặc là chỉ diễn nôm tác phẩm VHDG Một trong những phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học là phương pháp tích hợp Vấn đề dạy học theo hướng tích hợp đã được chú ý và thực thi không chỉ riêng bộ môn Văn mà bao gồm tất cả các môn học khác Đối với môn Văn, hiện nay

3

dạy học theo hướng tích hợp chủ yếu là tích hợp các kiến thức của cả ba phân môn (đọc văn, tiếng Việt, làm văn) trong môn Ngữ Văn hoặc tích hợp kiến thức của các môn học khác như: Lịch sử, Địa lý… còn vấn đề tích hợp văn hóa trong dạy học văn tuy cũng đã được đề cập đến song chưa nhiều Tích hợp văn hóa trong dạy học VHDG sẽ giúp nâng cao năng lực cảm thụ văn học nói chung và VHDG nói riêng Ngoài ra, trước hiện thực hội nhập của cuộc sống hiện đại, văn hóa cũng đang được hòa nhập và có nguy cơ hòa tan thì giáo dục văn hóa cho học sinh thông qua các môn học trong nhà trường cũng là một biện pháp để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Trong khi còn đang băn khoăn không biết có nên đưa văn hóa trở thành một môn học trong trường phổ thông hay không thì tích hợp văn hóa trong dạy học VHDG là một biện pháp giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa truyền thống, từ đó nâng cao ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Chính Tổng bí thư Nông Đức Mạnh cũng đã nói: “Văn hóa là một trong những đặc trưng của dân tộc; một dân tộc, nếu để mai một truyền thống văn hóa thì khó mà giữ được bản sắc văn hóa dân tộc Văn hóa là những lĩnh vực cốt lõi của sự tồn tại mỗi dân tộc Muốn xây dựng kinh tế phải có con người được đào tạo, rèn luyện trong một môi trường văn hóa lành mạnh” [23]

Hơn nữa, bản chất của VHDG vừa là văn học vừa là văn hóa, dạy học VHDG vừa để học sinh hiểu và cảm được những đời sống tinh thần của dân tộc Việt qua những tác phẩm VHDG, vừa biết gìn giữ những giá trị văn hóa lâu đời của người Việt để đến muôn đời sau

Vì vậy, người viết mạnh dạn chọn đề tài “Tích hợp văn hóa trong dạy học văn

học dân gian ở trường THPT” với mong muốn có một chút đóng góp cho sự nghiệp

giáo dục nói chung và việc dạy học Ngữ Văn nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Về vấn đề nghiên cứu phương pháp dạy học VHDG

Về dạy học VHDG trong trường trung học phổ thông (THPT), cho đến nay đã

có nhiều công trình nghiên cứu, chủ yếu tập trung vào việc dạy học theo loại thể

4

- “Mấy vấn đề về phương pháp giảng dạy - nghiên cứu văn học dân gian”, GS

Hoàng Tiến Tựu, Nxb GD, 1993 Trong cuốn sách này, GS đã khẳng định sự cần thiết xây dựng những quy phạm riêng cho việc dạy học VHDG ở trường phổ thông Tác giả đề cập đến các phương pháp nghiên cứu VHDG, làm sáng tỏ vấn đề dạy học VHDG theo đặc trưng loại thể như: Dạy truyện dân gian, tục ngữ, ca dao… Ở mỗi thể loại tác giả đưa ra cách khai thác theo từng bước, từng khâu; ở mỗi bước, mỗi khâu từng lớp ý nghĩa tác phẩm được dần dần khám phá

- “Những đặc điểm thi pháp của các thể loại VHDG”, GS Đỗ Bình Trị, Nxb

GD, 1999, đề cập tới mục đích của việc nghiên cứu thi pháp thể loại: “Thể loại được gọi là đơn vị cơ sở của văn hóa dân gian và là điểm xuất phát tất yếu của công việc nghiên cứu văn học dân gian Và mỗi thể loại văn học dân gian có cách nói riêng của nó Thi pháp thể loại chính là cách nói riêng ấy Có nắm được thi pháp thể loại mới có khả năng “giải mã” các tác phẩm thuộc thể loại” Tác giả cũng chỉ

rõ, trong nhà trường “việc nghiên cứu thi pháp thể loại người giáo viên không những có khả năng tự hiểu mình đúng, hiểu sâu hơn các tác phẩm văn học dân gian trong chương trình, mà còn có khả năng hoàn thiện hệ thống thao tác phân tích tác phẩm nhằm luyện tập cho học sinh cách đọc – hiểu tác phẩm ngay chính trong quá trình các em được hướng dẫn tìm hiểu tác phẩm”

Như vậy, tác giả một lần nữa nhấn mạnh tới vai trò của thi pháp thể loại, coi đó

là chìa khóa giúp cho người giáo viên mở cánh cửa VHDG trong nhà trường

- Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo loại thể), Nguyễn Viết Chữ,

Nxb Đại học sư phạm, 2004 Đây là một chuyên đề khoa học của ngành khoa học phương pháp dạy học văn với tính chất đặt vấn đề và bước đầu tìm đến, xác định những mấu chốt trong cơ chế: thầy, trò, tác phẩm, nhà văn… khi chủ quan, khi khách quan, khi ẩn, khi hiện

Trong cuốn sách này, về phần VHDG, tác giả đã phân VHDG thành hai loại hình tự sự dân gian và trữ tình dân gian Trong đó, tự sự dân gian gồm thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười, sử thi; trữ tình dân gian gồm có tục

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read