Dạy học Thơ Hồ Chí Minh ở lớp 7 và 8 Trung học cơ sở (miền núi) theo đặc trưng Thơ trữ tình

Thơ Hồ Chí Minh trong chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn THCS có tập “Nhật ký trong tù” trích giảng và ba bài thơ Người viết ở chiến khu Việt Bắc: Tức cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS Nguyễn Huy Quát

Tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện cho em trong suốt thời gian qua

Tác giả luận văn Đinh Thị Luyến

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc luận văn 7

NỘI DUNG 8

Chương một: Những vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.2 Cơ sở thực tiễn 28

Chương hai: Thực trạng dạy học thơ Hồ Chí Minh ở lớp 7 và 8 THCS (miền núi) và một vài định hướng cần thiết đối với giáo viên 38

2.1 Về thiết kế dạy học thơ Hồ Chí Minh của giáo viên THCS (miền núi) 38

2.2 Định hướng đối với giáo viên khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu Tức cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng theo đặc trưng thơ trữ tình 47

Chương ba: Thiết kế thực nghiệm và đánh giá kết quả thực nghiệm 61

3.1 Thiết kế thực nghiệm 61

3.2 Nhận xét, đánh giá kết quả thực nghiệm thực nghiệm 78

3.3 Một vài kết luận được rút ra sau khi thực nghiệm 81

KẾT LUẬN 82

Tài liệu tham khảo 85

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn 1

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

1.1 Thơ văn Hồ Chí Minh giữ vị trí quan trọng trong văn học dân tộc nói chung và văn học nhà trường nói riêng

Sinh thời, Hồ Chí Minh không xem mình là một nhà thơ Người không

coi thơ văn là phương tiện để lập thân, để “lưu danh hậu thế” Người đã từng

tán thưởng câu thơ của Viên Mai:

“Mỗi phạn bất vong duy trúc bạch, Lập thân tối hạ thị văn chương”

Tuy quan niệm về thơ như thế nhưng thơ của Người lại là những tác phẩm vô giá trong kho tàng văn học Việt Nam hiện đại

Có người nhận xét: Chất thép và chất tình luôn hoà quyện trong thơ,

nhất là thơ chiến khu của Hồ Chí Minh Thật vậy, không ít bài thơ của Hồ Chí

Minh vừa đậm chất trữ tình lại vừa mang tính cách mạng, tính tư tưởng cao Chính vì thế, đã từ lâu thơ Hồ Chí Minh có mặt trong sách giáo khoa từ bậc tiểu học đến bậc đại học Thơ Hồ Chí Minh được đưa vào chương trình SGK trong nhà trường với mục đích giáo dục cao đẹp đó là: góp phần bồi dưỡng tình cảm thẩm mỹ và cách làm người cho thế hệ trẻ Việt Nam.Và dạy học sinh cách làm người qua thơ Bác phải là một quá trình lao động nghệ thuật không mệt mỏi, rất công phu của nền giáo dục Việt Nam

1.2 Thơ Hồ Chí Minh trong chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn

THCS có tập “Nhật ký trong tù” (trích giảng) và ba bài thơ Người viết ở chiến khu Việt Bắc: Tức cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng

Tuy đã có mặt khá lâu trong chương trình THCS và được giáo viên, học sinh yêu thích, nhưng hiệu quả dạy học những bài thơ này đến nay vẫn chưa đạt yêu cầu mong muốn theo tinh thần đổi mới Việc dạy học thơ trữ tình Hồ Chí Minh ở THCS đến nay vẫn còn những hạn chế như: Đa số các em vẫn

chưa hiểu sâu sắc chất trữ tình, và nhất là mối quan hệ giữa chất thép và chất

tình trong những bài thơ của Bác Từ đó, dẫn tới hạn chế là học sinh chưa

hiểu được đầy đủ giá trị nội dung và nghệ thuật ở những bài thơ giản dị nhưng sâu sắc của Bác

1.3 Ba bài thơ Tức Cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng của Hồ

Chí Minh được ra đời ở căn cứ địa Việt Bắc – nơi học sinh các dân tộc thiểu

số sinh sống Từ ngữ, hình ảnh trong các bài thơ này có nét gần gũi với các

em Tuy nhiên, hàng rào ngôn ngữ vẫn là một vấn đề mà các trường học miền

núi dễ vấp phải Đó là việc dạy ý tứ thơ Bác đằng sau những ngôn từ giản dị như chính con người Bác cho các em ở độ tuổi 13, 14 Do đó, GV cần có cách vận dụng các biện pháp, phương pháp dạy - học thích hợp để đạt hiệu quả mong muốn Đây là những băn khoăn, trăn trở và đồng thời là lý do khiến

chúng tôi chọn đề tài: “Dạy - học thơ Hồ Chí Minh ở lớp 7 và 8 trường

THCS (miền núi) theo đặc trưng thơ trữ tình”

2 Lịch sử vấn đề

- Vài nét về lịch sử nghiên cứu thơ ca chiến khu của Hồ Chí Minh

Thơ trữ tình của Hồ Chí Minh đã được quan tâm, nghiên cứu ở những góc độ khác nhau Riêng về thơ ca chiến khu của Bác có một số nhà nghiên

cứu giàu kinh nghiệm tìm tòi, khảo cứu như: Hoàng Xuân Nhị, Tìm hiểu thơ

Hồ Chủ Tịch, Nxb ĐH và THCN, 1976; Hà Minh Đức, Hồ Chí Minh, nhà thơ lớn của dân tộc, Nxb KHXH, 1979; Nguyễn Đăng Mạnh, Mấy vấn đề phương pháp tìm hiểu phân tích thơ Hồ Chủ Tịch, Nxb GD 1981

Thơ ca chiến khu của chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Thanh Niên, 2000,

của hai tác giả Vũ Châu Quán và Nguyễn Huy Quát là những phát hiện, những thông tin khoa học đáng quý về thơ Bác trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp gian khổ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn 3

Là một người quan tâm đến vẻ đẹp trong thơ của Hồ Chủ tịch, tác giả

Thư Trai đã có bài viết khá sắc sảo về bài thơ Nguyên Tiêu với nhan đề Trăng

xưa ngời sáng với xuân này đăng trên tạp chí Thơ, số 1, năm 2006 Trong bài

viết của mình, tác giả phân tích, bình giá vẻ đẹp cổ điển mà hiện đại trong bài

thơ “Nguyên Tiêu” của Hồ Chí Minh

Vấn đề hoàn cảnh ra đời của những bài thơ Bác viết ở chiến khu Việt Bắc những năm chống Pháp cũng được nhiều người quan tâm Với nhan đề

“Cách mạng, trăng và thơ”, Văn nghệ số 3 (20-1-2007) của Hoàng Quảng Uyên và bài báo “ Tìm hiểu xuất xứ hai bài thơ của Bác”, Văn nghệ số 1 (6-

1-2007) của tác giả Trần Hành, đều nói về hoàn cảnh ra đời của hai bài thơ

Cảnh rừng Việt Bắc và Cảnh khuya Tuy nhiên, những suy luận của hai tác

giả trên vẫn mang tính chủ quan, thiếu chứng cứ lịch sử và chưa có sức thuyết phục người đọc PGS.TS Nguyễn Huy Quát đã có bài trao đổi, đính chính về

vấn đề này qua bài “ Bài thơ Cảnh rừng Việt Bắc và Cảnh khuya được ra đời

ở đâu?” [30, 151 - 158]

Là một nhà giáo, một người say mê nghiên cứu thơ văn Hồ Chí Minh,

tác giả Nguyễn Huy Quát có một công trình khoa học mang tên Nghiên cứu

văn học và đổi mới phương pháp dạy học văn, Nxb ĐHTN, 2008 Cuốn sách

này đã có những bài nghiên cứu về thơ ca chiến khu của Hồ Chí Minh Một phần trong công trình nghiên cứu là cảm nhận về những bài thơ trữ tình ở chiến khu của Bác, và tác giả đã khảo cứu, sưu tầm những bản dịch khác nhau

về bài thơ Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh

Ngoài ra còn có khá nhiều bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành

phân tích, bình giá vẻ đẹp cổ điển mà hiện đại trong bài thơ “Nguyên Tiêu” của Hồ Chí Minh Ví dụ như: Ngày Thơ Việt Nam đọc lại Nguyên Tiêu của

Bác Hồ” của tác giả Bùi Công Thuấn (Văn nghệ, số 8, ra ngày 23.8.2008) Ngày xuân đọc Nguyên Tiêu của Bác Hồ” của tác giả Nguyễn Quang Tuyên

(Văn nghệ, số 6, ngày 07.02.2009) “Tính cách mạng trong những bài thơ

mang phong vị cổ thi của Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn Huy Quát, (Văn

nghệ Thái Nguyên, số 270+271+272, năm 2009)

- Về nghiên cứu dạy - học thơ chiến khu của Hồ Chí Minh ở lớp 7 và

8 THCS

Trong cuốn sách về tác gia Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, Vũ Dương

Quỹ (Nxb Giáo Dục, 1998) có gợi ý tìm hiểu phân tích những bài thơ trữ tình

của Bác, như: Tức cảnh Pác Bó, Cảnh khuya và Rằm tháng giêng Đặc biệt hai bài thơ Cảnh khuya và Rằm tháng giêng được tác giả bình giảng kỹ hơn

cả

Cuốn sách Đến với những bài thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh của tác giả

Lê Xuân Đức là kết quả nghiên cứu khoa học rất công phu Trên cơ sở phân tích những bài thơ cụ thể, tác giả đã bước đầu khái quát, đúc kết phương pháp nghiên cứu, tìm hiểu thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh Việc chuyên tâm phân tích từng bài thơ của Bác với số lượng như của cuốn sách này thể hiện niềm say

mê đặc biệt trong nghiên cứu, thưởng thức văn học của tác giả Cuốn sách gồm hai phần:

I- Đọc thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh Phần này trình bày cách thức phân tích thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh Đó là, từ một quan niệm về thơ đến một thực

tế thơ và phương pháp đọc thơ Hồ Chí Minh

II- Đến với những bài thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh Phần này đi sâu phân tích những bài thơ cụ thể, bao gồm phần thơ chữ Hán và thơ tiếng Việt - những bài thơ tiêu biểu có giá trị về nhiều mặt

Ở cuốn sách này, mảng thơ trữ tình của Hồ Chí Minh được nghiên cứu với nhiều bài tiêu biểu Trong đó có ba bài thơ đã nói ở luận văn này: “Cuộc

đời cách mạng thật là sang” (Tức cảnh Pác Bó), “Chưa ngủ vì lo nỗi nước

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn 5

nhà” (Cảnh khuya), “Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền” (Nguyên tiêu

- Rằm tháng giêng)

Khi bàn về giải pháp dạy học thơ trữ tình hiện đại với bài viết “Đọc -

hiểu thơ trữ tình hiện đại Việt Nam trong SGK Ngữ Văn 7”(2003,Văn học tuổi

trẻ số 12) TS.Nguyễn Trọng Hoàn có đề cập đến việc hướng dẫn học sinh đọc

- hiểu thơ trữ tình hiện đại Việt Nam trong đó có hai bài Cảnh khuya và bài

Rằm tháng giêng, nhưng mới chỉ dừng lại ở những gợi ý cơ bản, chưa đi vào

khai thác sâu và có những câu hỏi gợi dẫn xác thực

Vấn đề hoàn cảnh cảm hứng của thơ trữ tình đã được một số nhà nghiên cứu chọn làm xuất phát điểm cho quá trình tìm hiểu và phân tích thơ Hồ chủ

Tịch “Đọc - hiểu thơ trữ tình trong mối quan hệ với hoàn cảnh cảm hứng của

tác giả” của tác giả Nguyễn Huy Quát là một bài viết thể hiện sâu sắc điều đó

[30, 232] Ở bài viết của mình, tác giả đã xác minh hoàn cảnh ra đời một số

bài thơ của Bác, trong đó có bài Cảnh khuya Tác giả khẳng định: “Hoàn

cảnh cảm hứng là yếu tố có liên quan mật thiết với nội dung tư tưởng và nghệ thuật của bài thơ Đọc hiểu, phân tích, bình giá thơ trữ tình trong nhà trường cần phải hiểu rõ điều này để khỏi làm mất đi giá trị đặc sắc của nó.” [30,

232]

Mặc dù những bài thơ Bác viết ở chiến khu đã được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu, nhưng vấn đề dạy những bài thơ đó theo đặc trưng thể loại vẫn có những khía cạnh cần được tiếp tục giải quyết Trong đó, mục đích chính của chúng tôi là làm thế nào để giúp học sinh miền núi có cách tiếp cận với những bài thơ trữ tình của Hồ Chí Minh đạt hiệu quả cao hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tế dạy - học thơ Hồ Chí Minh

ở THCS, chúng tôi đề xuất một số biện pháp để góp phần nâng cao hiệu

quả dạy - học ba bài thơ: Tức Cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng

giêng theo đặc trưng thơ trữ tình

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về đổi mới phương pháp dạy học văn ở trường phổ thông và lý luận về thơ trữ tình kết hợp với việc nghiên cứu lịch sử vùng căn cứ địa kháng chiến chống Pháp (ATK)

- Khảo sát tình hình dạy - học ba bài thơ của Hồ Chí Minh ở THCS: Tức

cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng theo đặc trưng thơ trữ tình

- Đề xuất định hướng hoạt động dạy - học ba bài thơ Tức cảnh Pác Bó,

Cảnh khuya, Rằm tháng giêng theo đặc trưng thể loại

- Đề xuất một số giải pháp và thiết kế thực nghiệm dạy ba bài thơ Tức

cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng theo hướng đổi mới phương

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Dạy học ba bài thơ Tức cảnh Pác Bó, Cảnh khuya, Rằm tháng giêng của

Hồ Chí Minh ở trường THCS miền núi Cao Bằng theo đặc trưng thơ trữ tình

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh tài liệu

5.3 Phương pháp khảo sát thực tế

5.3.Phương pháp thực nghiệm sư phạm

6 Cấu trúc luận văn

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read