Khi tiếp cận phương pháp “bàn tay nặn bột” cùng với “dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh” tôi rất băn khoăn và nhiều trăn trở, liệu
Trang 1TÊN ĐỀ TÀI: GIẢI PHÁP ĐƯA PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT VÀO DẠY HỌC VẬT LÍ CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ
I ĐẶT VẤN ĐỀ:
Trong năm học 2012-2013 ngành giáo dục tỉnh Bến Tre bắt đầu triển khai phương pháp “bàn tay nặn bột” trong dạy học cấp tiểu học, và đến năm học 2013-2014 phương pháp này được triển khai đến cấp trung học Trong năm học 2014-2015 thực hiện dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Tinh thần đổi mới này nhằm thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chổ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chổ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học Sự chuyển giao đó là động lực thúc đẩy người thầy phải “học nữa, học mãi” nhằm trao dồi kiến thức chuyên môn để thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng
về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề
Đối với giáo viên THCS tại Bến Tre thời gian tiếp cận với tinh thần đổi mới này là không nhiều, và cũng chỉ được tiếp thu qua các lớp tập huấn ngắn hạn do sở giáo dục và đào tạo Bến Tre tổ chức Khi tiếp cận phương pháp “bàn tay nặn bột” cùng với “dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh” tôi rất băn khoăn và nhiều trăn trở, liệu người thầy phải làm thế nào để thực hiện thành công bài dạy của mình theo đúng tinh thần đổi mới mà không gây quá tải, không tạo áp lực cho cả người dạy và người học trước khó khăn hiện nay:
+ Chủ đề dạy học theo phương pháp “bàn tay nặn bột” có thể thực hiện vượt quá số tiết qui định của khung phân phối chương trình, vậy thời gian nào dùng để lấp vào?
+ Nhiều trường thực hiện theo chỉ đạo của Sở giáo dục là thực hiện dạy hai buổi trên ngày, nên quỹ thời gian dành cho học sinh nghiên cứu, tìm tòi quả thật là điều nan giải
+ Đối với các trường thiếu nhân viên phục vụ phòng thực hành thí nghiệm thì việc cung cấp dụng cụ thí nghiệm cho học sinh là khó khăn, nếu học sinh chỉ trông chờ vào giáo viên bộ môn thì khó vào được phòng thực hành để tìm học cụ phục vụ cho việc tự nghiên cứu
Trang 2+ Nguồn lực phụ vụ cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường như: cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, hạ tầng công nghệ thông tin- truyền thông còn thiếu, chưa đồng bộ, làm hạn chế việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại
“Mỗi thầy cô giáo là một tấm gương đạo đức tự học và sáng tạo” câu nói này tôn vinh người thầy; nhưng với tôi nó lại là lời nhắc nhở: nhắc nhở tôi “phải luôn tự học” và
“phải luôn sáng tạo” để mỗi thầy cô giáo là một tấm gương học sinh noi theo “Không có việc gì khó chỉ sợ lòng không bền”, sau các lớp tập huấn chuyên môn tôi bắt tay ngay vào thực hiện, với vốn tích lũy của tôi là từ thành công của các sáng kiến kinh nghiệm: “Một số hình thức hoạt động đưa học sinh vào môi trường học tập thân thiện” đạt giải B cấp phòng trong năm học 2008-2009; “Kinh nghiệm viết các kiểu câu hỏi trắc nghiệm khách quan trong dạy học vật lí” đạt giải A cấp phòng, giải B cấp tỉnh, trong năm học 2009-2010;
“Thực hành thí nghiệm trong dạy học vật lí” đạt giải A cấp phòng trong năm học
2010-2011, đạt giải cấp tỉnh trong năm học 2011-2012; “Tích cực đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh, dần tiếp cận với phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học vật lý” đạt giải cấp phòng trong năm học 2013-2014, cùng với gần hai mươi năm kinh nghiệm tôi đã mạnh dạn đưa phương pháp “bàn tay nặn bột” vào trong tiết dạy bằng cách lồng ghép với kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh Số lần mà tôi đã thực hiện là không nhiều lắm, và chưa thật sự nhuần nhuyễn, kinh nghiệm chưa đủ để kết thành
“sáng kiến” hay, nhưng tôi vẫn mạnh dạn chấp bút báo cáo lại với tập thể sư phạm một sáng
kiến tôi đã nghĩ ra, bản thân đã, đang và sẽ tiếp tục thực hiện và hoàn chỉnh“Giải pháp đưa phương pháp bàn tay nặn bột vào dạy học môn vật lí cấp trung học cơ sở”
Xin được chia sẻ cùng quí đồng nghiệp
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
1 Cơ sở lí luận của vấn đề:
1.1 Đánh giá trong giáo dục
Đánh giá trong giáo dục là quá trình thu thập và xử lí kịp thời, có hệ thống thông tin
về hiện trạng, chất lượng, hiệu quả giáo dục Đánh giá là một khâu quan trọng không thể thiếu được trong quá trình giáo dục
Đánh giá chất lượng giáo dục gồm nhiều vấn đề trong đó hai vấn đề cơ bản nhất là đánh giá chất lượng dạy của thầy và đánh giá chất lượng học của trò Trong bài viết này tôi chỉ tập trung vào đánh giá chất lượng học của trò
Trang 3Đánh giá chất lượng học của trò là đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua các loại hình kiểm tra, có các loại hình kiểm tra như sau:
1 Kiểm tra miệng:
Đây là loại hình kiểm tra thường được tiến hành vào đầu mỗi tiết học Nội dung kiểm tra thường chỉ yêu cầu học sinh nhắc lại các kiến thức đã học bằng 1 hay 2 câu hỏi tự luận hoặc có kết hợp giữa trắc nghiệm khách quan với trắc nghiệm tự luận Hình thức kiểm tra là học sinh trực tiếp trả lời câu hỏi mà giáo viên đưa ra
2 Kiểm tra viết 15 phút:
Đây là loại hình kiểm tra mà học sinh phải viết trên giấy, và thực hiện ở 15 phút đầu hay cuối một tiết học Nội dung kiểm tra thường là nội dung của một hoặc vài bài vừa học với những câu hỏi mức độ biết (ghi nhớ, tái hiện); hiểu (giải thích, chứng minh, ) và bài tập vận dụng đơn giản Đề kiểm tra 15 phút có thể là những câu hỏi tự luận, trắc nghiệm khách quan hoặc kết hợp cả hai kiểu câu hỏi trên tuỳ theo nội dung và kinh nghiệm của giáo viên
3 Kiểm tra viết 45 phút:
Đây là loại hình kiểm tra mà học sinh phải viết trên giấy trong 1 tiết học Nội dung kiểm tra là nội dung của một chương, hay của một học kì Đề kiểm tra viết 45 phút bao gồm
cả trắc nghiệm khách quan và trắc nghiệm tự luận Đây là bài kiểm tra viết có vai trò quyết định trong hệ thống các bài kiểm tra của vật lí
4 Bài kiểm tra thực hành:
Đây là loại hình kiểm tra được tiến hành trong giờ thực hành Nội dung bài kiểm tra này được qui định và hướng dẫn rõ trong sách giáo khoa Phần lớn điểm (7điểm/10 điểm) của bài thực hành này được đánh giá trên bản báo cáo của cá nhân học sinh (học sinh viết theo mẫu báo cáo); 3đ còn lại giáo viên sẽ căn cứ vào thái độ tham gia vào giờ kiểm tra để đánh giá ghi điểm
Trong thời gian qua việc thực hiện kiểm tra đánh giá của giáo viên trong dạy học Vật
lí thường được áp dụng đúng theo qui trình trên, tuy nhiên riêng đối với bộ môn Vật lí thì việc kiểm tra đánh giá như thế thì theo tôi chưa là “đủ”, vì lí do bộ môn Vật lí là bộ môn khoa học thực nghiệm, nói đến môn Vật lí là nghĩ ngay đến thực hành thí nghiệm, mà việc kiểm tra như trên chỉ chủ yếu là kiểm tra về mặt kiến thức lí thuyết thuộc lòng của học sinh, còn về kĩ năng thực hành và thái độ thì hầu như chưa được đề cập đến trong các đề kiểm tra
1.2 Phương pháp dạy học:
Trang 4Các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, luyện tập luôn là những phương pháp quan trọng trong dạy học Đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống quen thuộc mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả và hạn chế nhược điểm của chúng Các phương pháp dạy học truyền thống có những hạn chế tất yếu vì thế bên cạnh các phương pháp dạy học truyền thống cần kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học mới Không có phương pháp dạy học toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội dung dạy học, mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu nhược điểm và giới hạn sử dụng riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng dạy học
2 Thực trạng của vấn đề:
* Thuận lợi:
- Thực hiện theo công văn số 1866/SGD&ĐT-GDTrH ngày 15/8/2014 của Sở giáo dục và đào tạo Bến Tre về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục trung học năm học 2014-2015, phòng GD&ĐT Châu Thành ban hành công văn số 812/PGD&ĐT-THCS ngày 29/8/2014 về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục THCS, tại mục II của công văn:
+ “Đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng chú trọng đánh giá phẩm chất và năng lực học sinh Các hình thức kiểm tra và đánh giá đều hướng tới phát triển năng lực của học sinh” (trích)
+ “ Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học nhằm phát huy tính tích cực chủ động sang tạo và vận dụng kiến thức kỹ năng của học sinh theo tinh thần công văn số 3535/BGD&ĐT-GDTrH ngày 27/5/2013 về áp dụng phương pháp “bàn tay nặn bột” và các phương pháp dạy học tích cực khác” ( trích)
- Rất may mắn tôi dạy môn Vật lí, đây là môn khoa học thực nghiệm, những gì mà tôi dẫn học trò tìm hiểu phần lớn là đi từ thực nghiệm: thực nghiệm để kiểm chứng hoặc thực nghiệm để tìm tòi Để có một thực nghiệm thành công thì đầu tiên phải có vấn đề, có vấn đề rồi tìm hiểu, đến thực nghiệm và cuối cùng là kết luận vấn đề đó, điều này hoàn toàn phù phù hợp với tiến trình năm bước của phương pháp “bàn tay nặn bột” Mặt khác kiến thức của vật lí là kiến thức của đời sống, do đó hoàn toàn phù hợp với việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo định hướng phát triển năng lực người học
* Khó khăn:
Trang 5Tuy nhiên tại các cơ sở giáo dục việc thực hiện theo tinh thần của công văn chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm là chủ yếu với nhiều lí do:
+ Nhận thức về sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá trong đội ngủ giáo viên còn chưa đồng đều Năng lực vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, sử dụng thiết bị dạy học trong giáo viên còn hạn chế
+ Lí luận về phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá chưa được giáo viên nghiên cứu và vận dụng một cách có hệ thống, còn tình trạng vận dụng lí luận một cách chắp vá nên chưa tạo sự đồng bộ, hiệu quả; còn nghèo nàn các hình thức tổ chức hoạt động dạy học, giáo dục
+ Giáo viên chưa thật sự có tâm huyết với nghề, chưa tận tụy với công việc vì khi được tham gia các lớp tập huấn về chuyên môn thì chủ yếu chỉ được nghe báo cáo chung về
lí thuyết, do đó để thực hiện theo đúng tinh thần của lớp tập huấn thì người giáo viên phải mất khá nhiều thời gian đầu tư nghiên cứu tài liệu, thực hiện thử nghiệm, trải nghiệm mới đúc kết kinh nghiệm thì mới thành thạo được trong công việc
+ Giáo viên còn ngại khó, ngại vất vả và chưa hết lòng vì học sinh Các trường qui
mô nhỏ, thiếu nhân viên phục vụ phòng thực hành thí nghiệm thì việc hổ trợ học cụ để học sinh nghiên cứu thì chỉ trong chờ vào giáo viên bộ môn, điều này sẽ làm mất nhiều thời gian quý báu của người thầy
+ Giáo viên còn e dè trong trao đổi chuyên môn với đồng nghiệp trong nghiên cứu thực hiện, đây là vấn đề tế nhị và cũng khá là nan giải vì sợ bị đồng nghiệp chê cười
+ Giáo viên chưa mạnh dạn chủ động ứng dụng công nghệ thông tin- truyền thông, các phương tiện hiện đại vào trong dạy học
+ Chỉ chú trọng đến đánh giá cuối kì mà chưa chú trọng việc đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học, giáo dục
Giáo dục phổ thong nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học trước bối cảnh đó và để chuẩn bị cho quá trình đổi mới chương trình, cần thiết phải đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học
và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục
3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:
“Thi gì học nấy” luôn là tiêu chí lựa chọn của đại đa số mọi người, các bài thi và kiểm tra hiện nay chủ yếu vẫn là kiểm tra sự ghi nhớ và vận dụng kiến thức lí thuyết của
Trang 6học sinh Do đó việc rèn luyện kĩ năng tự chủ trong thực hành thí nghiệm của học sinh trong học tập bộ môn Vật lí hay việc khai phá một số vấn đề mấu chốt trong từng thí nghiệm Vật
lí thì hầu như đã bị giáo viên Vật lí lãng quên Trong năm học 2012-2013 Sở giáo dục đã triển khai nhiều cuộc thi trong đó tôi tâm đắc nhất là cuộc thi “khoa học kĩ thuật dành cho học sinh trung học”, bởi vì cuộc thi này đã làm “thức dậy” điều mà giáo viên vật lí đã để
quên Từ đó tôi mạnh dạn “tăng cường đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm đưa phương pháp bàn tay nặn bột vào dạy học
môn vật lí cấp trung học cơ sở” vì theo tôi cách thực hiện kiểm tra, đánh giá kiến thức của
học sinh hiện nay cũng là một vấn đề gây cản trở đến việc đổi mới phương pháp dạy học Xin được trao đổi với quí thầy cô đồng nghiệp
3.1 Đổi mới trong kiểm tra miệng:
Tôi không thực hiện kiểm tra miệng như đã trình bày mà tôi thay thế bằng “đánh giá quá trình” “Đánh giá quá trình” được sử dụng trong “suốt thời gian học” của môn học,
“suốt thời gian học” của môn học được hiểu là suốt một tiết học, suốt một học kì, suốt một năm học và suốt cả một cấp học “Đánh giá quá trình” là cách đánh giá mà giáo viên hoặc học sinh cung cấp thông tin phản hồi về hoạt động học của người học giúp giáo viên điều chỉnh hoạt động dạy phù hợp hơn, giúp học sinh có những thông tin về hoạt động học và từ
đó cải thiện những tồn tại
Thực hiện “đánh giá quá trình” sẽ giúp cho giáo viên và học sinh tiếp cận với năm bước của phương pháp “bàn tay nặn bột”, đó là:
Bước 1: Tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề
Bước 2: Bộc lộ quan niện ban đầu của học sinh
Bước 3: Đề xuất câu hỏi hay giả thuyết và thiết kế phương án thực nghiệm
Bước 4: Tiến hành thực nghiệm tìm tòi - nghiên cứu
Bước 5: Kết luận và hợp thức hóa kiến thức
Xin minh chứng bằng các trãi nghiệm sau:
3.1.1 Đánh giá trong bài lí thuyết (không có thực hành thí nghiệm): trong tiết học
của bài hay trong giờ kiểm tra bài cũ tôi có thể đánh giá nhiều học sinh cùng lúc, mỗi học sinh thực hiện nhiệm vụ khác nhau Kiểu đánh giá này chỉ được thực hiện với kiểu bài có thể ra câu hỏi mở, và nội dung kiến thức của bài vừa sức để các em có đủ trí lực để tham
Trang 7gia Thực hiện cách đánh giá này là bồi dưỡng học sinh “kỹ năng phản biện” để các em thực hiện tốt bước hai của phương pháp “bàn tay nặn bột”
Ví dụ 1: Khi dạy bài “Nhận biết ánh sáng-nguồn sáng và vật sáng” (vật lí 7), tôi thực
hiện hoạt động đánh giá như sau: gọi 02 học sinh:
Học sinh 1: Ra đề bài bằng cách nêu 1 số vật sáng
Học sinh 2: Phân loại trong các vật sáng đó đâu là nguồn sáng, đâu là vật hắt sáng, đâu là nguồn sáng nhân tạo, đâu là nguồn sáng tự nhiên, đâu là nguồn sáng nóng, đâu là nguồn sáng lạnh
Sau đó học sinh 1 chấm bài học sinh 2 tập thể lớp và giáo viên là người ra kết quả cuối cùng
Ví dụ 2: Để trực quan hơn và làm cho không khí của lớp học sinh động hơn, vui vẽ
hơn khi dạy bài “Các máy cơ đơn giản” (vật lí 6), tôi chuẩn bị một số vật như: kìm, kéo, dũa, dao, muỗng, đũa, gương, … và gọi 3 học sinh cùng lúc để tìm trong các vật trên vật nào có dạng của mặt phẳng nghiêng, đòn bẩy, ròng rọc Hay tôi cho học sinh tự tìm trong học cụ của mình dụng cụ nào có thể hoạt động được như một trong các loại máy cơ đơn giản đã học
3.1.2 Đánh giá trong bài có thực hành thí nghiệm: tôi chọn phương án đánh giá
bằng việc cho học sinh tiến hành lại thí nghiệm mà các em đã có dịp thao tác ở nhóm Tuy nhiên giáo viên nên tạo tình huống có vấn đề trong phần kiểm tra này để rèn năng lực xử lí
vấn đề cho học sinh Thực hiện cách đánh giá này là bồi dưỡng học sinh để các em thực hiện tốt bước bốn của phương pháp “bàn tay nặn bột”
Ví dụ 1: Khi dạy bài “sơ đồ mạch điện, chiều dòng điện” (vật lí 7) tôi gọi học sinh
lắp lại sơ đồ mạch điện đơn giản sao cho khi đóng công tắc đảm bảo đèn sáng Dụng cụ được tháo rời và bày sẵn trên bàn, tình huống cố tình tạo ra có thể như sau:
Trang 8Ví dụ 2: Khi dạy bài “Sự nhiễm điện do cọ sát” (vật lí 7) tôi gọi đồng thời 02 học
sinh cùng thực hiện lại thí nghiệm cọ sát vật và kiểm chứng vật có bị nhiễm điện không Tình huống tạo ra có thể như:
+ Mảnh vải dùng để cọ sát bị ẩm
+ Mảnh polyêtylen đã bị cọ sát nhiều lần liên tục (bị nhão điện)
+ Vụn giấy là loại giấy bìa dày, bị ẩm,…
Khi thực hiện đánh giá như trên, tình huống “có vấn đề” trong thí nghiệm giáo viên chỉ nên tạo ra tối đa là 2 tình huống / 1 thí nghiệm để học sinh không bị “toát mồ hôi”, để các em có đủ tự tin “giải quyết tình huống” và đảm bảo thời lượng của hoạt động Nếu “vấn đề” các em không thể tự nhận ra thì các em có thể chon bạn mà mình tin tưởng để xin trợ giúp
3.1.3 Đánh giá trong quá trình hình thành kiến thức bài mới: Hình thức đánh giá
này ít được giáo viên chú ý thực hiện, vì theo thầy cô sẽ rất mất công nhất là trong việc ghi nhận điểm vào sổ, hay thầy cô lại cho rằng kiểm tra như thế thì tiến trình sư phạm của bài học mới sẽ bị khập khễnh, bị gián đoạn Tôi thì lại nghĩ khác, xin chia sẽ: nếu chúng ta chỉ tập trung kiểm tra bài cũ vào đầu tiết, thì sẽ tạo nhiều áp lực cho học sinh, vì các em sợ lắm mỗi khi thầy cô bước vào lớp, mở sổ “phong thần” ra, và các em xanh tái cả mặt khi thầy cô xướng tên của mình, các em lên trả bài trong tâm trạng run rẩy, lo sợ, áp lực rất lớn cho học sinh, sẽ dễ dẫn đến các em quên nhớ kiến thức và sẽ dễ bị đánh giá là không thuộc bài Do
đó tôi chọn phương án đánh giá trong quá trình hình thành kiến thức bài mới là cách đánh
giá trọng điểm trong hình thức kiểm tra miệng Thực hiện cách đánh giá này là bồi dưỡng
học sinh để các em thực hiện tốt bước hai của phương pháp “bàn tay nặn bột”
Có nhiều thời điểm để đánh giá học sinh trong quá trình hình thành kiến thức bài mới, chẳng hạn như:
- Đánh giá học sinh trong quá trình thảo luận, trình bày, phát biểu ý kiến tại lớp: Tại lớp học trong quá trình hình thành kiến thức bài mới, các vấn đề được đặt ra tôi đều mạnh dạn cho học sinh trình bày ý kiến giải quyết, kết quả câu trả lời của học sinh là cơ
sở để giáo viên ghi điểm hay không ghi điểm mà còn là thông tin phản hồi về hoạt động học của học sinh giúp giáo viên điều chỉnh hoạt động dạy phù hợp hơn Với cách làm này còn giúp giáo viên phát triển năng lực chuyên biệt của bộ môn cho các em và cũng là dịp giúp giáo viên phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài của bộ môn
Trang 9- Đánh giá học sinh trong quá trình làm thí nghiệm:
Trong tiến trình thực hiện thí nghiệm tại lớp, tôi theo dõi và quan sát các nhóm thực hiện, sau đó có thể ghi điểm cho các em trong quá trình làm thí nghiệm trên lớp theo cách như sau:
Cách 1: Nếu các thành viên trong nhóm có tinh thần hợp tác tốt, tích cực và nghiêm
túc trong thực hiện, thí nghiệm thành công tốt tôi mạnh dạn ghi 1 điểm cộng cho từng thành viên trong nhóm, nhằm thúc đẩy tinh thần học tập của các em
Cách 2: Sau khi các nhóm thực hiện thí nghiệm xong, tôi gọi một học sinh tiến hành
lại thí nghiệm vừa làm, trong quá trình học sinh tiến hành tôi có thể “chất vấn” học sinh bằng một hay hai câu hỏi tự luận Nếu học sinh thực hiện tốt, đạt yêu cầu tôi ghi điểm, nếu học sinh chưa thực hiện tốt thì tôi chỉ động viên nhắc nhở em, tuyệt đối không ghi điểm thấp cho em
3.1.4 Đánh giá thông qua sự tự nghiên cứu để tiếp cận bài mới của học sinh:
Đây là hình thức đánh giá theo tôi là nên có vì rất thiết thực đối với bộ môn Vật lí, và
sẽ giúp giáo viên và học sinh thực hiện thành công bước ba, bước bốn của phương pháp
“bàn tay nặn bột”
Để thực hiện thành công việc đánh giá thông qua sự tự nghiên cứu để tiếp cận bài
mới của học sinh đòi hỏi giáo viên phải thật sự có tâm huyết với nghề, tận tụy với công việc
vì cách đánh giá này đòi hỏi người thầy phải dành nhiều thời gian cho việc hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu theo định hướng để tiếp cận cái mới; cách đánh giá này còn đòi hỏi người thầy phải khéo léo, nhạy bén trong từng tiết dạy sao cho đảm bảo đủ lượng kiến thức truyền tải đến học sinh trong từng bài mà còn phải dành khoảng thời gian tối thiểu cần thiết trong hoạt động cuối cùng của giáo án “hướng dẫn tự học” Hoạt động “hướng dẫn tự học”
là hoạt động trước đây giáo viên còn xem nhẹ, trong tiết dạy chỉ dành 1 đến 2 phút, thậm chí
có tiết giáo viên quên mất hoạt động này Kể từ năm học 2001-2002 khi thực hiện chương trình sách giáo khoa mới cùng với việc cải tiến phương pháp dạy học truyền thống trước đây thì hoạt động “hướng dẫn tự học” cho học sinh đặc biệt được chú trọng và chiếm khoảng thời gian không nhỏ trong thời lượng của tiết học
Tôi xin minh chứng bằng các ví dụ cụ thể như sau:
Ví dụ 1: Trong chương trình vật lí 6, sau khi dạy xong bài “Đo thể tích chất lỏng” tôi
hướng dẫn học sinh tự làm dụng cụ: bình chia độ Đến tiết học sau, tôi mời học sinh dùng
Trang 10dụng cụ tự làm tiến hành đo thể tích của một cốc nước, và độ chính xác của dụng cụ sẽ được kiểm chứng thông qua việc so sánh kết quả vừa đo với kết quả đo được từ dụng cụ được trang bị tại phòng bộ môn Dụng cụ tự làm của học sinh sẽ giúp các em sử dụng để học tiếp bài của tiết học và còn được trưng bày tại phòng bộ môn Cách làm này không những giúp tôi kiểm tra được kĩ năng thực hành thí nghiệm của học sinh mà còn hình thành cho học sinh năng lực “thiết kế”, giúp tôi thực hiện thành công mục tiêu giáo dục về thái độ
và đến gần với cuộc thi “khoa học kĩ thuật”
Hình thức đánh giá này có thể thực hiện được rất nhiều trong chương trình vật lí 6 và
7, bởi vì ở hai khối lớp này, hầu hết các dụng cụ dùng phục vụ cho thí nghiệm đa phần là dụng cụ cơ, có cấu tạo đơn giản, dễ chế tạo bằng các nguyên vật liệu sẵn có, rẻ tiền (điều này tôi đã trình bày trong sáng kiến kinh nghiệm “thí nghiệm thực hành trong dạy học vật lí”), hiệu quả của hình thức đánh giá này mang lại là rất lớn vì nó giúp chúng ta thực hiện tốt bước 4 trong phương pháp “bàn tay nặn bột”
Ví dụ 2: Trong hoạt động hướng dẫn tự học và nghiên cứu sau khi dạy xong bài “Áp
suất chất rắn”, tôi đặt vấn đề: đối với những hồ nước lớn được sử dụng thông dụng trong gia đình được đúc bằng pêtông, theo em cách làm nào giúp ta nhận biết được lượng nước có trong hồ một cách nhanh nhất, đơn giản nhất?, có thể mô tả bằng sơ đồ, bằng mô hình, hay bằng ngôn ngữ
Đến tiết học sau tôi cho học sinh trình bày cách giải quyết vấn đề mà tôi đã đặt ra Cách đánh giá này theo tôi rất hay vì chúng ta thực hiện được mục tiêu dạy học ở cả
ba lĩnh vực: kiến thức, kĩ năng, thái độ Mục tiêu kiến thức được thể hiện ở ý tưởng giải quyết vấn đề (học sinh có kiến thức đúng mới có ý tưởng đúng), mục tiêu kĩ năng được thể hiện ở việc mô tả cách giải quyết vấn đề và nhất là mô tả bằng mô hình, mục tiêu thái độ
được hình thành trong suốt quá trình giải quyết vấn đề Thực hiện cách đánh giá này là bồi dưỡng học sinh để các em thực hiện tốt ý 2 trong bước 3 của phương pháp “bàn tay nặn bột”
Ví dụ 3: Để chuẩn bị học bài “Sự sôi” trong chương trình vật lí 6, ở hoạt động hướng
dẫn tự học và nghiên cứu trong tiết học trước, tôi yêu cầu học sinh ở nhà xin phép người lớn
để được hổ trợ các em nghiên cứu quá trình sôi của nước, trong khi quan sát các em dùng
vở thí nghiệm chi chép lại diễn biến toàn bộ quá trình sôi của nước Để khi tiến hành lại thí nghiệm trên lớp các em thuận tiện hơn trong việc ghi nhận diễn biến quá trình nước sôi
Trang 11Với cách làm này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện tốt bước 4 của phương pháp “bàn tay nặn bột”
Ví dụ 4: Trong hoạt động hướng dẫn tự học và nghiên cứu sau khi dạy xong bài “Sự
đông đặc” trong chương trình vật lí 6, tôi yêu cầu học sinh tự tiến hành thí nghiệm nghiên cứu ở nhà để tìm hiểu: Sự bay hơi xảy ra càng nhanh khi nào? Và viết lại bản tường trình theo qui trình đã làm
Trong tiết học sau tôi yêu cầu học sinh nộp báo cáo kết quả làm việc ở nhà của mình bằng ngôn ngữ viết, và sau đó tôi chọn một vài bài điển hình để học sinh trình bày trước lớp, các bài còn lại tôi sẽ nhận xét sau, và tiết học được bắt đầu bằng việc sữa chữa bài làm của học sinh để hoàn chỉnh kiến thức cho bài mới
Cách đánh giá này so với thực hiện theo ví dụ ba là khó hơn nhiều, bởi lẽ ở ví dụ ba học sinh biết trước mình sẽ tiến hành thí nghiệm gì, cách tiến hành thí nghiệm và trong thí nghiệm tập trung nghiên cứu vấn đề nào, do đó trong bài báo cáo học sinh định hướng được phải báo cáo như thế nào; còn với cách kiểm tra này thì hoàn toàn dựa vào năng lực của học sinh, tuỳ theo vốn sống của học sinh, và qua trãi nghiệm, thí nghiệm các em đưa ra có hợp lí hay không, có đáp ứng theo yêu cầu câu hỏi hay không và bài báo cáo có tập trung vào kiến thức hay không, do đó hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng của học sinh, và việc sửa bài trên lớp sẽ rất mất nhiều thời gian Chính vì thế giáo viên phải lựa chọn các bài điển hình cơ bản đúng, cơ bản sai để hướng dẫn trên lớp, các bài còn lại giáo viên chấm sau Thực hiện cách đánh giá này tốn thời gian nhiều hơn so với các cách đánh giá đã trình bày, tuy nhiên ở hình
thức đánh giá này đã giúp tôi phát hiện “thiên tài” của vật lí để nuôi dưỡng Và với cách đánh giá này sẽ đưa giáo viên dạy vật lí của chúng ta đến gần hơn với bước 5 của phương pháp “bàn tay nặn bột”, vì cách đánh giá này giáo viên đã tạo điều kiện để học sinh tư duy,
nghiên cứu, phát hiện và tự lực tiến hành thí nghiệm, sau đó phải sử dụng ngôn ngữ của bộ môn để diễn đạt đúng điều mà mình muốn nói Đây chính là tinh thần cốt lõi của phương pháp “bàn tay nặn bột”, tuy nhiên để thực hiện tốt cách đánh giá này thì giáo viên phải vất
vả vì phải chấm bài báo cáo của học sinh, những bài viết đúng, hay chúng ta nên mạnh dạn ghi điểm cao nhất cho các em để khích lệ, động viên, các bài có ý tưởng nên khuyến khích các em bằng điểm cộng và ghi nhận cả sự tiến bộ của học sinh
Như vậy với cách “đánh giá quá trình” tôi đã chia nhỏ 5 bước của phương pháp
“bàn tay nặn bột” để thực hiện, mỗi bước được thực hiện ở các thời điểm khác nhau, với
Trang 12nhiều nội dung khác nhau Qua đó học sinh sẽ dần từng bước tiếp cận với phương pháp học tập mới-phương pháp nghiên cứu khoa học, mà hoàn toàn không gây áp lực về mặt thời gian cho cả thầy và trò, nhu cầu về trang thiết bị dạy học hiện đại, cũng như không cần đến
sự trợ giúp của của nhân viên phục vụ phòng thực hành thí nghiệm Những điều mà tôi đã
và đang thực hiện hoàn toàn không phải là cái mới mà tôi chỉ cải tiến cái cũ , hoàn thiện dần để làm giàu các hình thức tổ chức hoạt động dạy học, giáo dục
3.2: Thực hiện đổi mới trong kiểm tra viết:
Thực hiện đổi mới trong kiểm tra viết là thực hiện kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực Tôi đã thực hiện:
3.2.1 Trên cơ bản tôi vẫn thực hiện kiểm tra viết như đã trình bày, tuy nhiên trong nội dung kiểm tra tôi dành nhiều cho đánh giá năng lực hơn là đánh giá ghi nhớ
Ví dụ 1: Trong bài kiểm tra 15 phút ở học kì 1 của vật lí 6 tôi kiểm tra:
- Trình bày qui trình đo độ dài
- Áp dụng: Tiến hành đo chiều dài của tờ giấy kiểm tra mà em đang làm bài
- Theo em nguyên nhân nào dẫn đến kết quả đo khác nhau của các bạn trong lớp khi
đo cùng một độ dài?
Ví dụ 2: Trong bài kiểm tra 15 phút ở học kì 2 của vật lí 7 tôi kiểm tra:
Theo em nguyên nhân nào dẫn đến khi đóng công tắc của một mạch điện đơn giản
mà đèn không sáng? Nêu cách khắc phục cho từng nguyên nhân đó?
Ví dụ 3: Trong bài kiểm tra 15 phút ở học kì 2 của vật lí 6 tôi kiểm tra:
Chất lỏng bay hơi càng nhanh khi nào? Trình bày phương án tiến hành thí nghiệm kiểm tra điều đó
3.2.2 Đánh giá năng lực không chỉ dừng lại trong các bài kiểm tra viết mà tôi còn mạnh dạn đưa vào bài dạy khi thực hiện “đánh giá quá trình”
Cụ thể khi dạy bài “An toàn khi sử dụng điện” vật lí 9, tôi thực hiện đánh giá với nội dung:
Ví dụ: Hình vẽ truyên truyền về an toàn sử dụng điện trong mùa mưa bão Em hãy
quan sát hình sau đó trả lời các câu hỏi sau:
Trang 13
Câu hỏi 1:
Em hãy cho biết bức tranh tuyên truyền trên nhắc nhở chúng ta điều nào trong số các điều nêu ở dưới đây? Để trả lời, em hãy khoanh tròn vào một trong hai từ “Đúng” hoặc
“Sai” ứng với mỗi điều
A Không đứng dưới gốc cây cao khi có giông sét! Đúng/Sai
B Không đứng dưới cột điện khi trời mưa hoặc lúc có giông sét! Đúng/Sai
C Không đứng dưới cột điện và gốc cây cao khi trời mưa hoặc
Câu hỏi 2: Em hãy đưa ra lời giải thích cho mỗi trường hợp A, B, C nêu ở câu hỏi 1?
Câu hỏi 3: Những điều nhắc nhở nào cần thực hiện để an toàn điện khi mưa bão, lũ lụt?
A Khi mạng điện gia đình có nguy cơ ngập nước, phải kịp thời
cắt (cầu dao, cầu chì, áp tômát…) đầu nguồn điện vào nhà ! Đúng/Sai
B
Các đơn vị, cá nhân cần tìm hiểu và tham gia các lớp huấn
luyện phương pháp tách người bị điện giật ra khỏi mạch điện
và sơ cấp cứu người bị điện giật!
Đúng/Sai
C
Khi thấy đứt dây, đổ trụ, trạm điện bị ngập nước cần cảnh
báo để không cho ai lại gần, đồng thời tìm cách báo ngay cho
Đơn vị quản lý điện hoặc chính quyền địa phương gần nhất!
Đúng/Sai
3.2.3 Không dừng lại ở đó trong năm học 2014-2015 này tôi đã mạnh dạn đưa câu hỏi Pisa (câu hỏi năng lực) trong kiểm tra viết
Cụ thể trong đề kiểm tra 15 phút học kì 1, vật lí 8, tôi kiểm nội dung:
Ví dụ: Ba bạn Hoàng, Lan, Minh ôn tập về Lực ma sát, các bạn không chỉ dùng sách
giáo khoa mà còn dùng cả internet để tìm kiếm thông tin Các bạn phát hiện thấy các hiện tượng liên quan tới lực ma sát rất phong phú, chẳng hạn: ma sát liên quan tới biến đổi khí hậu, tới an toàn giao thông, … Những câu hỏi dưới đây nêu một số nội dung mà các bạn thảo luận