Những cách tân về nghệ thuật trong truyện ngắn của một số cây bút nữ thời kỳ 1986 đến nay (nguyễn thị thu huệ, nguyễn ngọc tư, đỗ bích thúy)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THANH HỒNG NHỮNG CÁCH TÂN VỀ NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MỘT SỐ CÂY BÚT NỮ THỜI KÌ 1986 ĐẾN NAY NGUYỄN THỊ T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH HỒNG

NHỮNG CÁCH TÂN VỀ NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MỘT SỐ CÂY BÚT NỮ THỜI KÌ 1986 ĐẾN NAY (NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ, ĐỖ BÍCH

Hà Nội - 2016

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn,

Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Văn Đức

vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà

Nội

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Nguyễn Thanh Hồng (2010), “Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn

Ngọc Tư”, Tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam, (187), tr.17-20.

2 Nguyễn Thanh Hồng (2016), “Kiểu cốt truyện trong truyện ngắn

của một số tác giả nữ gần đây”, Tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam (262), tr 17-21.

3 Nguyễn Thanh Hồng (2016), “Nghệ thuật miêu tả nhân vật trong

truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ”, Tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam (263), tr.18-22.

4 Nguyễn Thanh Hồng (2016), “Kiểu kết cấu đảo lộn thời gian của sự

kiện trong truyện ngắn Bảy ngày trong đời (Nguyễn Thị Thu Huệ)”, Tạp chí Dạy và học ngày nay (11), tr.70,71,28.

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

1.1 Sau năm 1986, văn học Việt Nam đã có những khởi sắc đặc biệt.Không giống như ở thời kỳ trước, văn học thời kỳ này đã phản ánh hiệnthực theo cách mới, quan niệm mới Với đặc thù là một thể loại nhỏ gọn

và cơ động, truyện ngắn bắt nhịp rất nhanh với những vấn đề của đờisống

1.2 Bước vào thời kỳ đổi mới sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VInăm 1986, các cây bút nữ ngày càng thể hiện rõ thế mạnh của mìnhtrong lĩnh vực văn chương

1.3.Trong nền văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nguyễn Thị Thu Huệ,Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy chưa hẳn đã là những đại diện tiêubiểu nhất Nhưng họ là những phong cách riêng rất độc đáo không thểtrộn lẫn

2 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.1.1.Tìm hiểu một số cách tân về nghệ thuật của một số cây bút nữ

thời kỳ đổi mới có thể đem lại cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc trước

sự vận động, chuyển biến của một tư duy văn học mới về con ngườithời kỳ đổi mới

2.1.2 Chọn đề tài Những cách tân về nghệ thuật trong truyện ngắn của một số cây bút nữ thời kỳ 1986 đến nay (Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy), chúng tôi tìm hiểu ở ba phương diện:

- Những cách tân nghệ thuật trên phương diện tình huống và kếtcấu truyện

- Sự Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người và những cáchtân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Sự đổi mới về nghệ thuật trần thuật (Ngôn ngữ và giọng điệu)

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau: Khảosát, nghiên cứu, tổng kết và đưa ra nhận định về một số cách tân nghệthuật của một số cây bút nữ thời kì 1986 đến nay (Nguyễn Thị Thu Huệ,Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy)

3 Phương pháp nghiên cứu

Luận án mong muốn tìm hiểu để thấy được những nét độc đáoriêng trong phong cách nghệ thuật của ba cây bút nữ: Nguyễn Ngọc Tư,Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Bích Thúy

Luận án cũng góp phần khẳng định những thành tựu, đóng gópcủa ba cây bút nữ nói riêng và sáng tác của các nhà văn trong tiến trìnhđổi mới và hội nhập của văn học Việt Nam đương đại

Ứng dụng vào khảo sát một vài tác giả văn học Việt Nam đươngđại, kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa cung cấp phương pháp

luận và kiến văn cần thiết cho việc tham khảo trong nghiên cứu vàgiảng dạy ở nhiều cấp độ.

5 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và phần thư mục tham khảo,nội dung chính của luận án gồm bốn chương như sau:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Những cách tân về tình huống và kết cấu truyệnChương 3: Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người và nhữngcách tân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Chương 4: Những cách tân trên phương diện ngôn ngữ và giọngđiệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Giới thuyết về truyện ngắn và xu hướng cách tân nghệ thuật trong truyện ngắn Việt Nam thời kì 1986 đến nay

1.1.1 Giới thuyết về truyện ngắn

Truyện ngắn, một thể loại văn tự sự, nó thường là các câu chuyện

kể bằng văn xuôi, có xu hướng ngắn gọn, súc tích và hàm nghĩa hơn cáccâu chuyện dài như tiểu thuyết Thông thường, truyện ngắn có độ dài từvài dòng đến vài chục trang và chỉ tập trung vào một tình huống, một

chủ đề nhất định Trong Từ điển văn học do nhà xuất bản Khoa học Xã

hội ấn hành năm 1984, truyện ngắn được quan niệm là một loại

“truyện” Paul Bouurget, nhà văn và là nhà phê bình người Pháp cũng

có những nhận định về thể loại truyện ngắn, các công trình Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học của Nguyễn Lai, Những vấn đề của thi pháp truyện, tác giả Nguyễn Thái Hòa, hai cuốn sách Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí do Tạ Duy Anh chủ biên và Sổ tay truyện ngắn

do Vương Trí Nhàn sưu tầm, biên soạn, hai công trình Truyện ngắn – những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại của Bùi Việt Thắng và Truyện ngắn: lý luận tác gia và tác phẩm của Lê Huy Bắc đều đã cố

gắng đưa ra cách nhìn nhận tổng quan về truyện ngắn, phân loại truyệnngắn, vai trò của truyện ngắn trong cấu trúc của nền văn học, những đặcđiểm cơ bản của truyện ngắn và phân chia truyện ngắn thành những thểloại cơ bản

1.1.2 Xu hướng cách tân nghệ thuật trong truyện ngắn từ 1986 đến nay

Cách tân được coi là một vấn đề then chốt của sự phát triển Ta

có thể gọi bằng những khái niệm thay thế khác như “tiền phong”, “đổimới”, “thử nghiệm” hoặc “hậu hiện đại”

Trong giai đoạn từ 1986 đến nay, sự cách tân trong thể loại truyệnngắn có thể được khái quát ở một số nội dung cơ bản như sau:

Thứ nhất, bên cạnh yếu tố truyền thống, truyện ngắn Việt Nam

đã xuất hiện nhiều yếu tố của chủ nghĩa “hậu hiện đại”

Thứ hai, xuất hiện xu thế tiểu thuyết hóa truyện ngắn

Tuy nhiên, xét một cách tổng thể, trong xu hướng chung của một

“làn sóng mới” ít nhiều còn mang tính chất “tìm đường”, một số truyệnngắn còn mang tính chất “thử nghiệm”, chưa thực sự đạt đến độ hàihòa, nhuần nhuyễn giữa ý tưởng, ý nghĩa của tác phẩm với hình thứcnghệ thuật mới lạ

1.2 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ Việt Nam sau 1986

Trong lịch sử văn học Việt Nam trước 1986, đặc biệt là trước

1975, dường như ít thấy xuất hiện bóng dáng của các cây bút nữ Nhữngnăm sau chiến tranh, đặc biệt là thời kỳ đổi mới, văn học Việt Nam khởisắc với sự xuất hiện của hàng loạt cây bút nữ Ngày càng nhiều nhữnggương mặt nữ xuất hiện và chiếm ưu thế đã tạo nên sự mới mẻ, hấp dẫn.Các cây bút nữ thực sự khẳng định được tài năng và bản lĩnh nghệ thuậtcủa mình Sáng tác của các cây bút nữ thường đi sâu vào bi kịch, nhữngnỗi đau với sự trải nghiệm sâu sắc Không chỉ có những khám phá mới

về nội dung mà các cây bút nữ còn có những cố gắng trong tìm tòi nghệthuật nhằm xây dựng cho mình một phong cách riêng

1.3 Tình hình nghiên cứu về các tác giả

1.3.1 Nguyễn Thị Thu Huệ

1.3.2.Nguyễn Ngọc Tư

1.3.3 Đỗ Bích Thúy

CHƯƠNG 2: NHỮNG CÁCH TÂN TRONG NGHỆ THUẬT XÂY

DỰNG TÌNH HUỐNG VÀ KẾT CẤU TRUYỆN

2.1 Những cách tân trong nghệ thuật xây dựng tình huống truyện

Tình huống truyện ngắn thường là sự tái hiện ở mức đậm đặc nhất,tiêu biểu nhất những mâu thuẫn, xung đột, những vấn đề lớn của xã hội,của thời đại, của nhân loại thông qua một sự kiện có tác động mạnh mẽđến nhận thức, cảm xúc, sự lựa chọn và cách thức hành động, để thểhiện tính cách nhân vật Tình huống chi phối sự phát triển tính cáchnhân vật, chi phối diễn biến cốt truyện, và tính độc đáo, duy nhất,nhưng lại chứa đựng những vấn đề cốt lõi, phổ quát trong hiện thực củatình huống sẽ phản ánh kinh nghiệm sống, sự lịch lãm và khả năng sángtạo của nhà văn

2.1.1 Những cách tân trong nghệ thuật xây dựng tình huống trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay

Trong văn học kháng chiến, truyện ngắn thường khai thác nhữngtình huống liên quan đến các vấn đề về mối quan hệ giữa cá nhân vàcộng đồng, về số phận của nhân vật trong những biến cố lớn của lịch sử,của thời đại Bước sang giai đoạn sau năm 1975, đặc biệt là thời kì sau

1986, các nhà văn dần chuyển hướng, xây dựng những tình huốngtruyện liên quan đến thế sự - đời tư

2.1.2 Những kiểu tình huống chính trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy

2.1.2.1 Tình huống nhận thức

Truyện ngắn được xây dựng trên tình huống nhận thức đặt nhân

vật vào một thời điểm, một khoảnh khắc chứa đựng những sự kiện cóthể khiến nhân vật thay đổi một xác tín nào đó của mình về hiện thực,khiến cho những niềm tin mà nhân vật cho là lẽ phải trước đó bị lunglay, rạn vỡ, từ đó, nhân vật tiếp cận gần hơn với một chân lí mới Nói

khác đi, tình huống nhận thức chủ yếu cắt nghĩa giây phút “giác ngộchân lí” của nhân vật

2.1.2.3 Tình huống tâm trạng

Tình huống tâm trạng là kiểu tình huống phổ biến trong truyệnngắn trữ tình Với kiểu tình huống này, nhân vật trải qua một trạng tháiphức tạp, nhưng tính chất phức tạp đó không được chú trọng ở hànhđộng mà hiện lên qua những trạng thái tâm lí, tình cảm, cảm xúc củanhân vật Với tình huống tâm trạng, truyện để lại trong tâm trí ngườiđọc ấn tượng, dư ba về đời sống tinh thần, thế giới tâm hồn phong phúcủa nhân vật trong một hoàn cảnh nào đó

2.2 Những đổi mới trong kết cấu truyện ngắn

Kết cấu là phạm trù nằm ở trung tâm những nghiên cứu có tínhnội quan về tác phẩm văn học (thi pháp học, ký hiệu học, tự sự học…).Kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm, baogồm sự liên kết bề mặt và kiến trúc nội dung bên trong, đồng thời “kếtcấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật”, đảmnhận những chức năng nghệ thuật rất đa dạng.Trong văn học, kết cấu làmột phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, đảm nhận vai trò tổchức các thành tố: quan niệm, không – thời gian, điểm nhìn trần thuật,lời văn… Kết cấu góp phần truyền tải nội dung tư tưởng của nhà vănmuốn gửi gắm tới bạn đọc, tạo cho tác phẩm một bố cục chặt chẽ, rõràng, đồng thời, kết cấu cũng thể hiện bản lĩnh sáng tạo của mỗi tác giả

2.2.1 Kết cấu đảo lộn thời gian của sự kiện

Một trong những hình thức mới mẻ mà truyện ngắn Việt Namthời kỳ sau 1986 đem lại và đạt được nhiều thành tựu trên phương diệnkết cấu cốt truyện là sự đảo lộn thời gian của sự kiện – tức là nghệ thuậttrần thuật không theo trình tự diễn tiến của cốt truyện tự nhiên theo thờigian tuyến tính (đi từ nhân tới quả) Đây là kết cấu trong đó cách tổchức sắp xếp các chi tiết, sự kiện hoàn toàn không theo trật tự thời giantuyến tính Tức là, thời gian lịch sử và thời gian trần thuật không trùngkhít Việc tạo ra sự xáo trộn về thời gian của hệ thống sự kiện xảy ratrong truyện thực là do sự sắp xếp của nhà văn nhằm phục vụ ý đồ sángtác Một truyện ngắn thường bắt đầu từ sự xuất hiện của các nhân vật,phát triển thông qua các mối quan hệ, nảy sinh mâu thuẫn, đưa đến caotrào và kết thúc Không theo trình tự ấy, kiểu kết cấu hồi cố đưa kếtluận lên đầu tác phẩm, sau đó là quá trình tìm hiểu nguyên nhân Haynói cách khác là truyện ngắn có sự đan xen thời gian quá khứ, hiện tại,

tương lai Kiểu kết cấu này được thể hiện rõ trong các tác phẩm Bảy ngày trong đời (Nguyễn Thị Thu Huệ), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư), Tiếng kèn môi sau bờ rào đá (Đỗ Bích Thúy)

2.2.2 Kết cấu tâm lí

Trong truyện ngắn hôm nay, kết cấu tâm lí đã được sử dụng khánhuần nhuyễn Hẳn nhiên, mạch truyện được triển khai theo tâm lí nhânvật nhưng vẫn phải neo vào các sự kiện, dựa vào sự kiện Do vậy, để cómột truyện hay, người viết không chỉ miêu tả tâm lý mà là phân tíchtâm lý, phân tích gắn với sự kiện, bởi vì chỉ có sự kiện ấy thì tâm lýnhân vật mới có biểu hiện như vậy Ngoài việc sử dụng kết cấu đơntuyến, kết cấu đảo lộn thời gian của sự kiện, tác giả còn đi sâu khai tháckết cấu tâm lý trong các tác phẩm: Hậu thiên đường, Nước mắt

đàn ông, Cát đợi, Giai nhân, Biển ấm, Phù thủy…(Nguyễn Thị Thu Huệ), Ngày mai của những ngày mai (Nguyễn Ngọc Tư), Gió không ngừng thổi, Ngải đắng ở trên núi (Đỗ Bích

Thúy),…

2.2.3 Kết cấu mở (Kiểu kết thúc để ngỏ)

Kết cấu mở là cách thức tổ chức chi tiết, sự kiện trong thế pháttriển “chưa hoàn thành” của hiện thực; tác phẩm đã kết thúc nhưng vẫncòn những dư âm và khoảng để ngỏ trong lòng người đọc Truyện ngắn

có thể không có kết thúc hoặc kết thúc chưa đưa ra một kết luận thỏađáng sau cùng Ở những truyện ngắn theo kết cấu mở, nhà văn có vaitrò đặt vấn đề, gợi mở những cách tiếp cận, đánh giá…độc giả trở thànhngười đồng sáng tạo với tác giả, mỗi câu chuyện sẽ đi trọn hành trìnhcủa nó trong nhận thức, tư tưởng của bạn đọc Để tạo nên những khoảngtrống cho tác phẩm, nhà văn thường tạo ra những chi tiết bất ngờ vàocuối truyện mà không đưa ra lời giải thích thỏa đáng

2.2.4 Hiện tượng vượt khung thể loại trong truyện ngắn của các tác giả nữ

Một trong những đặc điểm nổi bật của văn học Việt Nam sau

1986 là sự đan xen, thâm nhập lẫn nhau giữa các thể loại Sự giao thoanày cho phép các thể loại mở rộng đường biên của mình, vừa phát huythế mạnh mà mình vốn có, vừa thu hút được những ưu thế của các thểloại khác Với những đặc điểm tương đồng và dị biệt, trong quá trìnhphát triển giữa truyện ngắn và tiểu thuyết có sự tương tác, ảnh hưởnglẫn nhau

CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐỔI MỚI TRONG QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁCH TÂN TRONG NGHỆ

THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT 3.1 Đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người

3.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người, là sự lí giải, cắt nghĩa, sựcảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phươngtiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệthuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó

3.1.2 Hình tượng con người trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy

Nằm trong mạch vận động và đổi mới của quan niệm nghệ thuật

về con người của văn học thời kì sau 1986, Nguyễn Thị Thu Huệ,Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy cũng có những quan niệm nghệ thuật

về con người rất đa dạng, phong phú

3.1.2.1 Con người có nhân cách cao đẹp

Trong sáng tác của các tác giả Nguyễn Thị Thu Huệ, NguyễnNgọc Tư, Đỗ Bích Thúy xuất hiện khá nhiều hình ảnh những con người

có nhân cách cao đẹp Chiếm đại đa số trong đó là những người mẹ,người chị, người phụ nữ, chấp nhận nhiều thiệt thòi, hi sinh, mất máttrong cuộc sống Tuy nhiên, con người có nhân cách cao đẹp trong tácphẩm của các nhà văn nữ không hẳn chỉ là người phụ nữ, những phẩmchất tốt đẹp còn có ở những người đàn ông chân chính

3.1.2.2 Con người tha hóa

Kiểu nhân vật tha hóa đã xuất hiện từ lâu trong văn học thế giới,tồn tại với tư cách là kiểu nhân vật trung tâm của trào lưu hiện thực.Trong sáng tác của các nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ BíchThúy, Nguyễn Ngọc Tư, ta thấy có một hệ thống các nhân vật tha hóa

Trước hết, đó là những nhân vật tha hóa có khả năng thức tỉnh Đây là

loại nhân vật chớm bước vào con đường tha hóa nhưng chưa lún sâu,nhiều người rơi vào tình trạng tự đánh mất mình mà không ý thức được.Bên cạnh đó, xuất hiện hàng loạt nhân vật tha hóa song không cókhả năng thức tỉnh, tha hóa đến không còn nhân tính, mù quáng trướcnhững dục vọng thấp hèn Nhân vật hầu hết không ý thức được sự thahóa của mình, không có khả năng phân biệt thiện – ác, bị sai khiến bởibản năng và thú tính.

Nhân vật bi kịch là loại nhân vật trong tư tưởng luôn chứa đầymâu thuẫn, xung đột, kết cục dẫn đến đau thương, bế tắc, tuyệt vọng.Mỗi cá nhân là một tiểu vũ trụ, ai cũng có những ước mơ, khát vọng,song thực tế cho thấy không phải bao giờ ước mơ cũng trở thành hiệnthực, những khát vọng chân chính thường va chạm với hoàn cảnh sống,với cái xấu, cái ác

Các nhà văn nữ thường hay khắc họa những bi kịch của conngười trên phương diện tâm lý và tình cảm Trong trang viết của cáccây bút nữ, nỗi đau khổ của con người hiện lên với nhiều hình nhiều vẻrất xúc động

3.1.2.4 Con người cô đơn

Văn học hiện đại vươn mình ra khỏi lãnh giới chật hẹp của vănchương trung đại để khám phá và thể hiện đắc lực như cầu giải phóngcái Tôi cá nhân của chính mình Với mảng văn học đương đại, và đặcbiệt là văn học đầu thế kỉ XXI, nổi lên những số phận bơ vơ, những cái

“Tôi” lạc loài giữa đồng loại, tự giải mã câu hỏi tâm hồn mình bằng