Một số yếu tố xã hội tác động đến việc bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ bắc ninh

Với các lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Một số yếu tố xã hội tác động đến việc bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh” 2.. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2.1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-Chu Thị Huyền Yến

MỘT SỐ YẾU TỐ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BẢO TỒN GIÁ TRỊ TRUYỀN THÓNG QUAN HỌ BẮC

HÀ NỘI - NĂM 2016

đại học quốc gia hà nội

trờng đại học khoa học x hội và nhân vănã hội và nhân văn

* -Chu Thị Huyền Yến

MỘT SỐ YẾU TỐ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BẢO TỒN GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG

QUAN HỌ BẮC NINH

Chuyờn ngành: Xó hội học

Mó số: 62310301

DỰ THẢO TểM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2016

Công trình đã được hoàn thành tại Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội.

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Đinh Thị Vân Chi

2 TS Mai Thị Kim Thanh

Vào hồi giờ , ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại :

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

3

1 Chu Thị Huyền Yến (2016), “Toàn cầu hóa với việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống”, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật (387), tr.27 – 30.

2 Chu Thị Huyền Yến (2016), “Quan điểm cấu trúc – chức năng trong nghiên cứu giá trị văn hóa”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội (09), tr.101 – 109

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

Trong thời đại ngày nay, việc bảo tồn văn hóa nói chung và giá trị văn hóatruyền thống quan họ nói riêng gặp những khó khăn, thách thức do nhiều vấn đềkhách quan và chủ quan mang tính thời đại, tính toàn cầu

Lễ hội quan họ Bắc Ninh, các giá trị văn hóa quan họ Bắc Ninh đáp ứng nhucầu đời sống tinh thần của cộng đồng, đảm bảo nhu cầu gắn kết của cộng đồng Đócũng là môi trường nghệ thuật tạo cho con người những cảm xúc trở về với nguồncội Vì vậy, bảo tồn các giá trị truyền thống quan họ đồng nghĩa với việc sáng tạo

và thụ hưởng văn hóa, bảo tồn, làm giảu và phát triển nền văn hóa dân tộc

Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa,con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã nhấn mạnh:xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân

- thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học

Trong quá trình hội nhập quốc tế hiện nay, chúng ta tiếp thu được nhiều cáihay, nhiều điều tiến bộ của thế giới, cần thiết cho công cuộc đổi mới có hiệu quả.Đồng thời, ta cũng phải tiếp nhận sự du nhập ồ ạt của các sản phẩm nghệ thuật ởnước ngoài và công chúng có thêm nhiều sự lựa chọn Do đó, trong quá trinh tiếpthu, học tập tinh hoa văn hóa của nhân loại, chúng ta luôn phải ý thức để giữ vữngbản sắc và giá trị truyền thống văn hóa dân tộc

Với các lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Một số yếu tố xã hội tác động đến

việc bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh”

2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

2.1 Ý nghĩa khoa học

Tác giả cố gắng chỉ ra khả năng vận dụng các lý thuyết xã hội học trong lĩnhvực văn hóa để phân tích thực trạng bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ BắcNinh cũng như lý giải các nhân tố ảnh hưởng tới việc bảo tồn các giá trị truyền thốngcủa quan họ Bắc Ninh Ngoài ra, nghiên cứu mong muốn đóng góp về mặt khái niệm

5

khoa học, cụ thể là làm hoàn thiện, sâu sắc hơn khái niệm bảo tồn giá trị truyền thốngcủa quan họ.

2.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần đưa ra một số ý kiến tư vấn đối vớiNhà nước, chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên trách, các cán bộ trong lĩnhvực văn hóa và người dân nhằm giúp cho hoạt động bảo tồn các giá trị truyền thốngquan họ Bắc Ninh hiệu quả hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Vận dụng các quan điểm và lý thuyết xã hội học để phân tích thực trạng và các yếu

tố tác động tới việc bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh hiện nay, từ

đó đưa ra những khuyến nghị về giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động bảotồn các giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

- Xác định cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thực trạng và các yếu tốtác động đến việc bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh

- Dùng phương pháp định tính và định lượng để thu thập, phân tích thông tinnhằm chứng minh các giả thuyết

- Đưa ra một số khuyến nghị về giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của việcbảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh hiện nay

4 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

- Người dân sống tại xã Hiên Vân, huyện Tiên Du, Bắc Ninh

- Cán bộ quản lý chung và các cán bộ văn hóa tại huyện Tiên Du và xã HiênVân

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Các yếu tố xã hội tác động đến việc bảo tồn giá trị truyền thống của quan họBắc Ninh

4.3 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Thực trạng và các yếu tố tác động đến việc bảo tồn cácgiá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh

- Thời gian: năm 2012 - 2015

- Không gian: huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh

5 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

- Thực trạng hoạt động bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh nhưthế nào?

- Những nhân tố xã hội nào tác động đến hoạt động bảo tồn các giá trịtruyền thống của quan họ Bắc Ninh?

- Mức độ tác động của các nhân tố xã hội đối với hoạt động bảo tồn giá trịtruyền thống quan họ Bắc Ninh như thế nào?

6 Giả thuyết nghiên cứu

- Cộng đồng nhận thức được mục đích của việc bảo tồn di sản văn hóa quan

họ Các hoạt động cụ thể được triển khai trong quá trình bảo tồn là bảo tồn cảnhquan môi trường sinh hoạt quan họ, bảo tồn âm nhạc truyền thống và bảo tồn cáchình thức hát quan họ

- Chính sách, chính quyền, gia đình, nhà trường, cộng đồng và truyền thôngđại chúng là những nhân tố xã hội tác động đến bảo tồn giá trị truyền thống quanhọ

- Mức độ tác động của các yếu tố xã hội đối với bảo tồn giá trị truyền thốngquan họ là khác nhau Yếu tố có tác động mạnh nhất là nhà trường, sau đó là giađình và hoạt động của truyền thông đại chúng

7 Phương pháp nghiên cứu

7 1 Phương pháp phân tích tài liệu

Luận án sử dụng một số tài liệu có liên quan như: các nghiên cứu, bài viết trongnước và ngoài nước về các chủ đề: bảo tồn giá trị văn hóa, bảo tồn giá trị truyền thốngcủa quan họ, các số liệu thứ cấp, các báo, văn bản của các cơ quan ban ngành trên địabàn Tỉnh Bắc Ninh và huyện Tiên Du

7

7.2 Phương pháp phỏng vấn sâu

Tác giả thực hiện 30 phỏng vấn sâu bao gồm:

- 25 trường hợp người dân xã Hiên Vân, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh

- 5 trường hợp cán bộ trạm y tế tại xã trên

- Thảo luận nhóm

7.3 Phương pháp quan sát

Tác giả sử dụng phương pháp quan sát phi cấu trúc hoạt động đến việc bảo tồngiá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh tại hoạt động cộng đồng của người dân(sinh hoạt hàng ngày, vui chơi, giải trí,…), tại các lễ hội (Hội Lim,…), tại các cuộc thi,hội diễn

Ngoài ra, phương pháp quan sát được sử dụng trên các cá nhân trả lời phỏngvấn để bổ trợ cho các phương pháp nghiên cứu khác

7.4 Phương pháp xử lý thông tin và báo cáo kết quả

Luận án sử dụng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences)

để xử lý các thông tin thu thập được

8 Khung phân tích

ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - CHÍNH TRỊ- VĂN HÓA – XÃ HỘI TỈNH

BẮC NINH

CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG

- Các chính sách liên quan đến văn hóa

- Các đặc điểm liên quan đến gia đình

- Các đặc điểm liên quan đến nhà trường

- Vai trò của sự tham gia của cộng đồng

- Các đặc điểm nhân khẩu xã hội CÔNG TÁC VĂN HÓA TẠI ĐỊA BÀN HUYỆN TIÊN DU

Nội dung bảo

Hình thức bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh VIỆC BẢO TỒN CÁC GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CỦA QUAN

HỌ BẮC NINH

8 Kết cấu của luận án

Luận án “Một số yếu tố xã hội tác động đến việc bảo tồn các giá trị truyềnthống của quan họ Bắc Ninh” gồm:

- Phần mở đầu

- Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

- Chương 2: Cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

- Chương 3: Hoạt động bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh

- Chương 4: Các yếu tố căn bản tác động đến việc bảo tồn các giá trị truyềnthống của quan họ Bắc Ninh

- Kết luận và khuyến nghị

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan một số cơ sở lý thuyết cho các nghiên cứu về việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống

Trong phần tổng quan một số cơ sở lý thuyết xã hội học cho các nghiên cứu vềvăn hóa truyền thống, tác giả đã bàn về một số lý thuyết: lý thuyết cấu trúc chức năng,

lý thuyết nghiên cứu văn hóa của M.Weber Các luận điểm trong mỗi nhóm lý thuyếttrên đã trở thành cơ sở lý luận cho các nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực văn hóa Mặc

dù nội dung mỗi trường phái lý thuyết đều rất rộng, nhưng tác giả chỉ khoanh vùng lại

một số luận điểm quan trọng có liên quan đến các chủ đề nghiên cứu được trình bàytrong phần 1.2.

1.2 Tổng quan các nghiên cứu về việc bảo tồn các giá trị truyền thống

Tài liệu liên quan đến đề tài bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống khá phongphú và đa dạng Đó là các nguồn tài liệu bao gồm: báo cáo khoa học, sách, bài viết,luận văn của các tác giả trong và ngoài nước Dưới đây là những khía cạnh chínhđược các tác giả đi trước nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án “ một số yếu tố

xã hội tác động đến bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh”

11

1.2.1 Các nghiên cứu về tính tất yếu của việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Gregory J.Ashworth, John Kleinen (2007) , Oscar Salemink (2007) khi

nghiên cứu về xã hội và văn hóa đều đặt hoạt động bảo tồn giá trị văn hóa truyềnthống trong bối cảnh toàn cầu hóa Các tác giả Trần Đình Hượu, Phan Ngọc (1995),Trần Lâm Biền – Trịnh Sinh (2010), Trần Quốc Vượng (2010), Nguyễn Chí Bền(2010) đã cung cấp những đánh giá sâu sắc về giá trị to lớn của các khía cạnh lịch

sử, tư tưởng, xã hội, mỹ thuật của hệ thống di sản văn hóa của dân tộc Qua đó,khẳng định sự cấp thiết cần bảo tồn những giá trị này với sự chung tay của cả xãhội Nhìn chung, những nghiên cứu đề cập đến tính tất yếu của việc bảo tồn giá trịvăn hóa truyền thống trong quá trình toàn cầu hóa đều đã mô tả tương đối khái quátnhững thách thức và khó khăn của việc thực hiện hoạt động bảo tồn trong bối cảnh

và xu thế của quá trình toàn cầu hóa

1.2.2 Các nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống

Rất nhiều nhà nghiên cứu xã hội học như Ngô Đức Thịnh ( 2007), Đỗ ThịThủy (2004), Lưu Trần Tiêu (2007), Nguyễn Xuân Kính (2007) đều đề cập đến vaitrò của cộng đồng trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể Hầu hết, cáctác giả chỉ khái lược những chi tiết về địa điểm làng xã tổ chức và những lễ tục liênquan đến tâm linh Trong khi đó, cần đặt giá trị văn hóa truyền thống trong khônggian của hệ thống văn hóa như các giá trị văn hóa, hệ thống chuẩn mực, hệ thốngbiểu tượng và đặc biệt là không gian diễn xướng

1.2.3 Các nghiên cứu về vai trò của gia đình trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống

Tác giả Ngô Đức Thịnh ( 2007), Võ Quang Trọng (2009), Nguyễn Thị Song

Hà (2015), Nguyễn Bá Hòe nhấn mạnh vai trò của gia đình trong quá trình bảo tồncác giá trị văn hóa truyền thống đã cho thấy: văn hóa phi vật thể tiềm ẩn trong trínhớ và tâm thức của con người và được bộc lộ thông qua hành vi hoạt động củacon người

1.2.4 Các nghiên cứu về hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học trong việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống

Phạm Lê Hòa, Nguyễn Chí Bền (2010), Đặng Văn Bài (2007), Trịnh NgọcChung (2009), Ngô Đức Thịnh (2010), Xu Honggang (2001),… nhấn mạnh giáodục về di sản văn hóa cho cộng đồng để giúp cộng đồng hiểu biết sâu sắc hơn vềquá khứ, nguồn gốc, giúp cộng đồng ý thức hơn về chính mình, gắn công tác đàotạo với bảo tồn Kết hợp đào tạo tại các trường lớp với việc đi thực tế Việc cọ sátvới thực tế sẽ giúp người biểu diễn sống trong các không gian tự nhiên và xã hộinơi sản sinh ra giá trị văn hóa truyền thống, từ đó họ sẽ có những cảm xúc thực hơnkhi học tập và biểu diễn

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

2.1 Các khái niệm công cụ

2.1.1 Khái ni m giá tr truy n th ng ệm giá trị truyền thống ị truyền thống ền thống ống

2.1.2 Khái niệm bảo tồn giá trị truyền thống dân ca quan họ

2.1.2.1 Khái niệm bảo tồn

Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, “bảo tồn” có nghĩa là giữ lại không

để cho nó mất đi, còn “ phát huy” là làm cho cái hay, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tụcnảy nở thêm [tr.39, 768] Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể củaUNESCO giải thích rằng bảo tồn là “ các biện pháp có mục tiêu đảm bảo khả năngtồn tại của di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm việc nhận diện, tư liệu hóa,bảo vệ,phát huy,củng cố, truyền dạy, đặc biệt là thông qua hình thức giáo dục chính thứchoặc không chính thức cũng như việc làm sống lại các phương diện khác nhau củaloại hình di sản này” [tr 84-85]

2.1.2.2 Khái niệm bảo tồn giá trị truyền thống của quan họ

Quan họ Bắc Ninh là một loại hình sinh hoạt văn hóa âm nhạc độc đáo,không chỉ mang đặc trưng riêng của vùng quê Kinh Bắc mà còn mang đậm dấu ấnvăn hóa của của vùng đồng bằng Bắc Bộ Giá trị di sản văn hóa quan họ được thể

13

hiện trên hai khía cạnh cơ bản, đó là âm nhạc và trang phục Nét đặc trưng của âmnhạc quan họ là hát đối đáp giữa một bên là liền anh và một bên là liền chị trongkhông gian văn hóa quan họ.

Như vậy, bảo tồn giá trị truyền thống của quan họ là nghiên cứu phát hiệncác giá trị kết hợp với những giải pháp gìn giữ lâu dài nhằm khai thác giá trị phục

vụ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

2.1.3 Khái niệm yếu tố xã hội tác động đến bảo tồn các giá trị truyền thống dân ca quan họ

Các yếu tố xã hội tác động đến bảo tồn giá trị văn hóa là những điều kiện màtrong đó mọi người được sinh ra, lớn lên, trưởng thành phát triển, lao động làmviệc và già đi… trong đó, nhấn mạnh đến hệ thống quản lý, văn hóa, giáo dục,truyền thông Những điều kiện này được hình thành bởi sự phân bố về quyền lựcquảnlý, tài chính, và các nguồn lực khác ở nhiều cấp độ địa phương, dân tộc, quốc

tế

Các yếu tố xã hội tương đối rộng, do vậy để làm sáng tỏ tác động của yếu tố

xã hội đối với bảo tồn giá trị truyền thống, luận án hướng đến nghiên cứu các yếu

tố sau: (1) yếu tố chính sách và hoạt động của chính quyền cấp cơ sở, (2) yếu tố giađình và nhà trường; (3) yếu tố cộng đồng và (4) yếu tố truyền thông đại chúng

2.2 Các lý thuyết sử dụng trong đề tài

2.2.1 Lý thuyết cấu trúc chức năng của E.Durkheim

2.2.2 Lý thuy t nghiên c u văn hóa c a M.Werber ết nghiên cứu văn hóa của M.Werber ứu văn hóa của M.Werber ủa M.Werber

2.3 Tổng quan địa bàn nghiên cứu – huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh

Một số điểm đặc trưng cơ bản về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, hành chính,văn hóa, dân cư và điều kiện kinh tế huyện Tiên Du đã được tác giả luận án chọn lọcnhững khía cạnh có liên quan với vấn đề nghiên cứu về hoạt động bảo tồn các giá trịtruyền thống quan họ Bắc Ninh Từ đó, những thông tin này được sử dụng làm cơ sở

lý giải rõ ràng hơn cho những phân tích cụ thể trong chương 3 và 4 của luận án

CHƯƠNG 3 HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN CÁC GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CỦA

QUAN HỌ BẮC NINH 3.1 Khái quát về quan họ Bắc Ninh

Quan họ là một loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian phổ biến ở vùng KinhBắc xưa nay thuộc tỉnh Bắc Ninh Tên gọi Quan họ và lịch sử ra đời của thể loại sinhoạt này cho tới nay vẫn chưa tìm được những cứ liệu xác đáng Giải thích về cụm

từ “quan họ” có nhiều giả thuyết khác nhau: “ họ nhà quan”, “ quan viên hai họ”; “quan dừng lại (họ) và được gắn với các giai thoại như tiếng hát của “ hai họ nhàquan”, là tiếng hát trong đâm cưới, hay các quan dừng lại khi nghe thấy tiếng háthay Hồ sơ Quốc gia đệ trình UNESCO đăng ký vào danh sách Di sản văn hóa phivật thể đại diện của Nhân loại do Viện Văn hóa Nghệ thuật soạn thảo cho rằng loạihình hát đối đáp nam nữ này vốn tồn tại ở 49 làng quan họ gốc và hiện vẫn đanghiện diện ở hơn 300 làng thuộc tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang

Trong khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Kinh Bắc được xem là mộttiểu vùng văn hóa đặc biệt Dân ca quan họ là một di sản văn hóa đặc biệt của cộngđồng nơi đây Đó là một loại hình văn hóa tổng hợp, vừa chứa đựng trong nó nhiềukhía cạnh có liên quan đến nghệ thuật, từ âm nhạc, lời ca diễn xướng, gắn bó sâusắc với thiên nhiên, con người, với văn hóa, văn minh làng xã vừa phản ánh nhiềumặt hoạt động của đời sống cộng đồng nông thôn vùng Kinh Bắc xưa Nói cáchkhác, đó là sự kết tinh quan niệm về tình người, tình yêu, giá trị đạo đức, lối ứng xử

và là một nét đẹp trong văn hóa dân gian của vùng đất giàu truyền thống như BắcNinh

3.2 Mục đích bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh

Trong tiến trình phát triển cộng đồng xã hội, có hai loại nhu cầu không thểtách rời đời sống của con người, đó là nhu cầu về vật chất và nhu cầu tinh thần.Gắn với việc đáp ứng thỏa mãn hai loại nhu cầu đó, hoạt động sống của con ngườicũng hướng đến hai loại hình sản xuấtcơ bản, đó là sản xuất ra vật chất và sản xuấttinh thần Chính từđó, hình thành nên văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể Căn

15