Lý thuyết tuần hoàn và chu chuyển tư bản

Do đó chính trên cơ sở của t liệu sản xuất vàsức lao động hoàn toàn tách rời nhau, quan hệ giai cấp giữa nhà t bản và ngời lao động làm thuê đã có, mà tiền của nhà t bản ứng ra để thực h

LỜI MỞ ĐẦU

Lý thuyết tuần hoàn và chu chuyển t bản của K.Marx là một trong những lýluận quan trọng hàng đầu và nó có giá trị rất lớn đối với hệ thống lý luận của

ông Việc chúng ta nghiên cứu nó để vận dụng là một công việc hết sức cần thiết

và đòi hỏi sự tỉ mỉ và sáng suốt cao Cần đứng trên một cái nhìn khách quan màkhông phải là một cách hiểu áp đặt và tuỳ tiện Bởi sản xuất t bản chủ nghĩa là sựthống nhất biện chứng giữa quá trình sản xuất và quá trình lu thông, giữa quátrình tạo ra giá trị thặng d và quá trình thực hiện giá trị thặng d Vì vậy sau khinghiên cứu quá trình sản xuất, cần nghiên cứu quá trình lu thông cùng nhữngquan hệ bóc lột của t bản, giải thích đợc đầy đủ những biểu hiện bên ngoài củachủ nghĩa t bản

Theo nghĩa hẹp: lu thông t bản là quá trình biến t bản từ hình thái tiền tệsang hình thái hàng hoá và từ hình thái hàng hoá sang hình thái tiền tệ diễn ratrên thị trờng hàng hoá và thị trờng lao động

Qua sự nghiên cứu, tìm hiểu kỹ càng về lý thuyết tuần hoàn chu chuyển của

t bản chúng ta nên vận dụng nó một cách linh hoạt, tránh cứng nhắc và máymóc, rập khuôn nh một kiểu sao chép không chọn lọc Kinh tế thị trờng là mộtlĩnh vực hết sức nhạy cảm, đặc biệt là khi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trungXHCN sang nền kinh tế thị trờng có điều tiết của Nhà nớc và định hớng xã hộichủ nghĩa thì điều đó càng là một vấn đề mới mẻ Vận dụng lý luận tuần hoàn,chu chuyển t bản là điều tất yếu, khách quan, nó giúp cho các nhà kinh doanh sửdụng và lu thông t bản nhanh chóng, có hiệu quả, thu đợc nhiều lợi nhuận từ đótăng khả năng mở rộng đầu t và khả năng tái sản xuất, làm cho nền kinh tế trởnên sôi động hơn

Muốn làm đợc nh vậy, Nhà nớc ta phải có những chính sách đúng đắn nhằmtạo điều kiện cho các thành phần kinh tế, các doanh nghiệp tham gia hởng ứng

và hoạt động hiệu quả để đẩy mạnh tốc độ công nghiệp hoá và hiện đại hoá đấtnớc

Lý thuyết tuần hoàn - chu chuyển t bản là một vấn đề khó, khi nghiên cứuchắc chắn không tránh khỏi những sai sót Đợc sự quan tâm và giúp đỡ to lớncủa thầy giáo song cũng cha thể hoàn hảo đợc bài làm của mình, tôi hy vọng sựgiúp đỡ hợp tác của các bạn sinh viên để bài làm của mình đợc hoàn chỉnh hơn

B - nội dung

1 Ba giai đoạn của sự vận động của t bản và sự biến hoá hình thái của t bản.

Mọi t bản đều xuất hiện trớc hết dới một hình thức một số lợng tiền tệ nhất

định và đợc sử dụng để mang lại tiền tệ phụ thêm bằng cách bóc lột lao động làmthuê muốn đạt đợc kết quả ấy t bản phải vận động qua ba giai đoạn:

+ Giai đoạn thứ nhất: Nhà t bản xuất hiện trên thị trờng với t cách là ngờimua, thực hiện hành vi tiền hàng (T- H)

+ Giai đoạn thứ hai: Nhà t bản tiêu dùng sản xuất các hàng hoá đã mua tức

là tiến hành sản xuất Kết quả là nhà t bản có đợc 1 hàng hoá có giá trị lớn giá trịcủa các yếu tố sản xuất ra hàng hoá đó

+ Giai đoạn thứ ba: Nhà t bản trở lại thị trờng với t cách là ngời bán, thựchiện hành vi H’ - T’

a Giai đoạn thứ nhất (T - H)

Mới thoạt nhìn thì hành vi T-H cũng là một sự mua bán thông thờng Tiền tệ

ở đây đợc sử dụng làm phơng tiện mua nh mọi tiền tệ khác trong lu thông Nhngnếu xét kỹ các loại hàng hoá mà nhà t bản đã mua thì tiền tệ đã đóng một vai tròkhác hẳn Hàng hoá mua ở đây là t liệu sản xuất và sức lao động, tức là củanhững nhân tố vật chất và ngời của sản xuất hàng hoá Dĩ nhiên là đặc tính củacác nhân tố này phải phù hợp với nhân tố cần chế tạo, ngoài sự phù hợp về tínhchất ra sức lao động và t liệu sản xuất phải bảo đảm đầy đủ cho việc sử dụng triệt

để toàn bộ thời gian lao động tất yếu là lao động thặng d của sức lao động

Quá trình này có thể trình bày theo công thức:

Rõ ràng trong quá trình này, hành vi T - SLĐ (việc mua sức lao động), làyếu tố đặc trng khiến tiền xuất hiện là t bản Hành vi T - SLĐ chỉ cần thiết chosức lao động đã mua có thể hoạt động đợc Song T - SLĐ đợc coi là nét đặc trng

T - H

TLSXSLĐ

của phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa không phải là vì tính chất tiền tệ củamối quan hệ đó Tiền đã xuất hiện rất sớm để mua cái gọi là những sự phục vụ,nhng mặc dầu thế, tiền lúc ấy vẫn không biến thành t bản tiền tệ, nét đặc trng ở

đây không phải là ở chỗ ngời ta có thể mua đợc sức lao động bằng tiền mà là ởchỗ sức lao động thành hàng hoá Đây là một việc mua bán, một quan hệ tiền tệ,nhng trong đó, ngời mua là nhà t bản, kẻ chiếm hữu t liệu sản xuất và ngời bán làngời lao động làm thuê đã tách rời hoàn toàn với t liệu sản xuất và t liệu sinhhoạt Vậy không phải bản chất của tiền tệ đề ra mối quan hệ t bản chủ nghĩa, tráilại, chính sự tồn tại của mối quan hệ đó mới làm cho chức năng đơn giản củatiền biến thành chức năng của t bản Do đó chính trên cơ sở của t liệu sản xuất vàsức lao động hoàn toàn tách rời nhau, quan hệ giai cấp giữa nhà t bản và ngời lao

động làm thuê đã có, mà tiền của nhà t bản ứng ra để thực hiện hành vi

Hoàn thành quá trình này, giá trị t bản trút bỏ hình thái tiền tệ để tồn tại dớihình thái hiện vật là sức lao động và t liệu sản xuất, dới hình thái các yếu tố củasản xuất t bản chủ nghĩa, tức là hình thái t bản sản xuất Nh vậy, kết quả của giai

đoạn thứ nhất là t bản tiền tệ biến thành t bản sản xuất

b Giai đoạn thứ hai ( SX )

Mua đợc hàng hoá sức lao động rồi, nhà t bản không thể đem nó trong mộtthời gian nhất định Hơn nữa, chỉ có tiêu dùng sức lao động mới tiêu dùng đợc tliệu sản xuất đã mua ở đây ngời sở hữu muốn thu đợc tiền về thì phải có hànghoá để bán, do đó buộc anh ta phải tiến hành sản xuất hàng hoá Nói cách khác,tiếp theo giai đoạn thứ nhất (mua t liệu sản xuất và sức lao động) tất yếu phải

đến giai đoạn sản xuất, quá trình này có thể biểu diễn nh sau:

Quá trình sản xuất diễn ra ở đây cũng nh mọi quá trình sản xuất của mọihình thái xã hội là do kết hợp hai yếu tố ngời và t liệu sản xuất hợp tác lại mà có.Song sự kết hợp này là do vốn hoàn toàn tách rời nhau này là do “công lao” củanhà t bản ứng tiển của họ ra để thực hiện sức lao động và t liệu sản xuất Vì vậy,trở thành hình thái của giá trị t bản ứng trớc, chúng phân thành những yếu tố

T - H

TLSXSLĐ

H

TLSXSLĐ

SX - H ’

khác nhau của t bản sản xuất t bản chủ nghĩa Trong khi làm chức năng củamình, t bản sản xuất tiêu dùng các thành phần của bản thân nó để biến thành cácthành phần ấy thành một sản phẩm có giá trị lớn hơn Kết quả là một hàng hoámới tạo ra, khác về giá trị so với các hàng hoá cấu thành t bản sản xuất.

Hàng hoá mới này là hàng hoá đã mang giá trị thặng d nó đã trở thành hànghoá H’ có giá trị bằng sản xuất + m tức là bằng giá trị của t bản sản xuất hao phí

để chế tạo ra nó, cộng với giá trị thặng d (m) do t bản sản xuất ấy đẻ ra Nh vậykết quả của giai đoạn hai là t bản sản xuất biến thành t bản hàng hoá

c Giai đoạn thứ ba (H’ - T’)

Sản xuất ra hàng hoá rồi, t bản cha thể ngừng sự vận động của nó lại đợc Tbản bây giờ tồn tại dới hình thái hàng hoá nên cần phải đem bán hàng hoá để thutiền về thì mới tiếp tục đợc công việc kinh doanh

Quá trình này có thể trình bày bằng công thức: H’ - T’ Hàng hoá - t bảnném vào lu thông cũng không có gì phân biệt với hàng hoá thông thờng, nó cũngchỉ thực hiện chức năng vốn có của hàng hoá là trao đổi để lấy tiền Nhng sở dĩ

nó là t bản hàng hoá vì ngay sau quá trình sản xuất, nó đã là H’, đã mang trongmình giá trị của t bản ứng trớc và giá trị thặng d Vì vậy, chỉ cần tiến hành trao

đổi theo đúng quy luật nh các hàng hoá thông thờng và nếu bán đợc toàn bộ thìH’, đảm bảo thu đợc T’ nghĩa là thu đợc số tiền trội hơn so với tiền ứng ra ban

đầu Chức năng của H’, do đó là chức năng của mọi sản phẩm hàng hoá, song

đồng thời lại là chức năng thực hiện giá trị thặng d đợc tạo ra trong quá trình sảnxuất Kết thúc giai đoạn này, t bản hàng hoá đã biến thành t bản tiền tệ Đến đây,mục đích của t bản đã đợc thực hiện T bản đã trở lại hình thái ban đầu trong taychủ của nó nhng với số lợng lớn hơn trớc

Tổng hợp quá trình vận động của cả ba giai đoạn của t bản ta có công thức sau:

Trong công thức này, t bản biểu hiện thành một giá trị thông qua chuỗi biếnhoá hình thái quan hệ lẫn nhau, quyết định lẫn nhau; thông qua một chuỗi nhữngbiến hoá hình thái mà bao nhiêu biến hoá hình thái ấy bấy nhiêu thời kỳ hay giai

đoạn trong quá trình vận động của t bản Trong giai đoạn đó, có hai giai đoạnthuộc lĩnh vực lu thông và một lĩnh vực sản xuất Sự vận động của t bản trải qua

ba giai đoạn lần lợt mang ba hình thái để rồi trở lại về hình thái ban đầu với giá

T - H

TLSXSLĐ

SX H ’ - T’

trị không chỉ đợc bảo tồn mà còn tăng lên, là sự tuần hoàn của t bản.

Tuần hoàn của t bản chỉ có thể tiến hành một cách bình thờng chừng nàocác giai đoạn khác nhau của nó chuyển từ giai đoạn này sang giai đoạn khác.Mặt khác, bản thân sự tuần hoàn làm cho t bản phải nằm lại ở chỗ mỗi giai đoạntuần hoàn trong một thời gian nhất định Do đó, sự vận động tuần hoàn của t bản

là một sự vận động liên tục không ngừng, đồng thời là sự vận động đứt quãngkhông ngừng, chính trong sự vận động mâu thuẫn đó mà t bản tự bảo tồn, chuyểnhoá giá trị và không ngừng lớn lên

2 Sự thống nhất của ba hình thái tuần hoàn của t bản công nghiệp.

T bản trong quá trình vận động trải qua ba giai đoạn, lần lợt khoác lấy cáchình thái t bản - tiền tệ, t bản - sản xuất, t bản và hàng hoá ở mỗi hình thái nhthế, nó hoàn thành một chức năng thích hợp, t bản đó là t bản công nghiệp, côngnghiệp với ý nghĩa bao quát mọi ngành sản xuất kinh doanh theo phơng thức tbản chủ nghĩa Sở dĩ nh vậy là t bản công nghiệp là hình thái tồn tại duy nhất của

t bản, mà chức năng của nó không phải chỉ chiếm lấy giá trị thặng d

Do đó, t bản tiền tệ, t bản hàng hoá và t bản sản xuất đều không phải là tbản độc lập ở đây, các t bản ấy chỉ là những hình thái chức năng đặc thù của tbản công nghiệp với ý nghĩa bao quát mọi ngành sản xuất kinh doanh phơngthức t bản chủ nghĩa Sở dĩ nh vậy là vì t bản hình thái tồn tại duy nhất của t bản,

mà chức năng của nó không phải là chiếm lấy giá trị thặng d mà còn tạo ra giá trịthặng d

Do đó, t bản tiền tệ và t bản hàng hoá và t bản sản xuất đều không phải loại

t bản độc lập ở đây, các t bản ấy chỉ là những hình thái chức năng đặc thù của tbản công nghiệp T bản này lần lợt mang ba hình thái ấy, và nếu xét trong quátrình vận động liên tục thì mỗi hình thái đều xem là điểm xuất phát đồng thời là

điểm hồi quy của nó Tuần hoàn của t bản công nghiệp, tuần hoàn của t bản tiền

tệ hoặc dạng tuần hoàn của t bản sản xuất, hoặc cũng có thể là dạng tuần hoàncủa t bản hàng hoá

a Tuần hoàn của t bản tiền tệ.

Tuần hoàn của t bản tiền tệ có công thức T - H SX H’ - T’, với điểmxuất phát là T và điểm kết thúc là T’, đã biểu thị một cách rõ rệt nhất động cơ,mục đích vận động của t bản là giá trị tăng thêm giá trị, tiền đẻ ra tiền và tích luỹtiền Trong tuần hoàn này, T là phơng tiện đợc ứng ra trong lu thông, nên hình

nh lu thông đẻ ra giá trị lớn hơn, còn giai đoạn sản xuất chỉ là khâu trung giankhông thể tránh đợc một “tai vạ” cần thiết để làm ra tiền Chính do đó mà tuần

hoàn của t bản tiền tệ là hình thái nổi bật nhất và đặc trng nhất của t bản tuầnhoàn của t bản công nghiệp Song cũng chính do đó mà nó là hình thái phiếndiện nhất, che dấu nhất quan hệ bóc lột t bản chủ nghĩa.

b Tuần hoàn của t bản sản xuất.

Tuần hoàn của t bản sản xuất có công thức: SX H’ - T’ - H’ SX nóilên sự lặp đi lặp lại một cách chu kỳ của t bản Hình thái t bản hàng hoá trongtuần hoàn này cho thấy rất rõ là nó từ quá trình sản xuất mà ra là kết quả trựctiếp của sản xuất; còn hình thái tiền tệ của t bản - kết thúc sự thực hiện của t bảnhàng hoá (H’) - là phơng tiện mua, chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho sản xuất,tức là chỉ làm môi giới cho t bản hàng hoá chuyển thành t bản sản xuất Tuầnhoàn này cũng đã vạch rõ đợc nguồn gốc của t bản Dù là tái sản xuất giản đơnhay tái sản xuất mở rộng, nguồn t bản đều từ quá trình sản xuất mà ra Song tuầnhoàn này lại không biểu thị việc sản xuất ra giá trị thặng d Dù là SX hay SX’(nếu có tái sản xuất mở rộng), kết cục nó cũng chỉ xuất hiện dới hình thái cầnthiết làm chức năng của t bản sản xuất, thực hiện quá trình tái sản xuất, nó không

hề chỉ ra mục đích của quá trình làm tăng giá trị thặng d cho ngời ta dễ nhầmrằng mục đích của nó chỉ là bản thân sản xuất, trung tâm của vấn đề chỉ là cốgắng sản xuất thật nhiều và thật rẻ, có trao đổi cũng chỉ là trao đổi để tiến hànhsản xuất đợc liên tục, nên cũng không có hiện tợng sản xuất thừa

c Tuần hoàn của t bản hàng hoá.

Tuần hoàn của t bản hàng hoá có công thức: H’ - T’ - H SX H’ kháchẳn các hình thức tuần hoàn khác ở chỗ: điểm xuất phát bao giờ cũng bằng H’,bằng một giá trị đã tăng thêm giá trị thặng d với bất kỳ tăng thêm một giá trị tbản ứng trớc đã chứa đựng giá trị thặng d với bất kỳ quy mô nh thế nào Điểmnày làm cho nó có một số đặc điểm khác là:

Một là, ngay từ cực đầu, nó đã biểu hiện ra là hình thái của sản xuất hàng

hoá t bản chủ nghĩa, nên từ đầu nó đã bao gồm tiêu dùng sản xuất và tiêu dùngcá nhân

Hai là, kết thúc bằng H’, cha chuyển hoá trở lại thành tiền đã tăng thêm giá

trị (T’), nó là hình thái cha hoàn thành và còn phải tiếp tục tiến hành, vì vậy nó

đã bao hàm tái sản xuất

Ba là, nó là hình thái làm nổi bật lên sự liên tục của lu thông H’ điểm bắt

đầu tuần hoàn và H’ của lu thông đều biểu hiện một khối lợng giá trị sử dụng

đ-ợc sản xuất ra để bán Do đó nếu H’ điểm bắt đầu tuần hoàn đòi hỏi lu thông thì

điểm kết thúc H’ cũng đòi hỏi ngay một quá trình lu thông mới

Bốn là, hình thái tuần hoàn này còn trực tiếp bộc lộ mối quan hệ giữa những

ngời sản xuất hàng hoá với nhau Mỗi nhà t bản đều ném H’ vào lu thông vàdùng T’ đã thu đợc để mua các hàng hoá để tiêu dùng sản xuất và tiêu dùng cánhân Cả hai loại hàng hoá này đều nằm trong lu thông và cũng là do các nhà tbản công nghiệp cung cấp cho nhau Do đó hình thái tuần hoàn này không phảichỉ là một hình thái vận động chung cho mọi nhà t bản công nghiệp cá biệt - mà

đồng thời còn hình thái vận động của tổng số những t bản cá biệt, tức là hình tháivận động của tổng t bản của giai cấp t bản, là một vận động trong đó vận độngcủa mỗi một t bản công nghiệp chỉ biểu hiện thành vận động bộ phận, chằng chịtvới những bộ phận, chằng chịt với những vận động của các t bản khác và bị chế -

ớc với những vận động này Nh vậy là hình thái tuần hoàn H’ - H’ đã vạch rõrằng sự thực hiện hàng hoá là điều kiện thờng xuyên của các quá trình sản xuất

và tái sản xuất, song nó cũng quá nhấn mạnh tính liên tục của lu thông hàng hoá,nên ngời ta có ấn tợng rằng tất cả mọi yếu tố của quá trình sản xuất đều là do luthông hàng hoá mà ra và chỉ gồm có hàng hoá thôi

Tóm lại, nếu xét riêng từng hình thái tuần hoàn thì mỗi hình thái chỉ phản

ánh hiện thực t bản chủ nghĩa một cách phiến diện: mỗi hình thái đều làm nổimặt bản chất này và lại che dấu mặt bản chất khác của sự vận động của t bảncông nghiệp Do đó phải xem xét đồng thời cả ba hình thái tuần hoàn mới nhậnthức đầy đủ sự vận động thực tế của t bản, mới hiểu biết đúng đắn bản chất củamối quan hệ mà giai cấp mà t bản biểu hiện trong vận động của nó

Trong thực tế, cũng chỉ có sự thống nhất cũng chỉ có ba hình thái tuần hoànthì quá trình vận động của t bản mới có thể tiến hành một cách liên tục khôngngừng Tuần hoàn của t bản chỉ tiến hành đợc bình thờng chỉ khi nào trải qua cả

ba giai đoạn chuyển tiếp một cách trôi chảy Nếu một giai đoạn nào đó bị ngừngtrệ thì toàn bộ sự tuần hoàn sẽ bị phá hoại Song muốn bảo đảm đợc không bịngừng trệ của t bản, muốn đảm bảo cho t bản liên tục chuyển hoá hình thái củacác giai đoạn chuyển tiếp kế tục nhau thì phải có đủ hai điều kiện:

Thứ nhất, toàn bộ t bản phải phân ra ba bộ phận tồn tại đồng thời ở cả ba

hình thái;

Thứ hai, mỗi bộ phận ở mỗi hình thái khác nhau đều phải không ngừng liên

tục trải qua cả ba hình thái

Hai điều kiện này ràng buộc chặt chẽ nhau, là tiền đề khăng khít của nhau.Chỉ khi nào có sự sắp xếp kề nhau của các bộ phận t bản tồn tại đồng thời cả bahình thái thì mới có sự kế tục nhau không ngừng thì t bản mới tồn tại đồng thời ở

cả ba hình thái đợc Vì vậy, C.Mác viết: “ tuần hoàn hiện thực của t bản côngnghiệp, trong sự liên tục của nó, không những là sự thống nhất của quá trình luthông và quá trình sản xuất mà cũng là sự thống nhất của cả 3 tuần hoàn của nó”.

II Chu chuyển của t bản.

1 Thời gian chu chuyển và số vòng chu chuyển:

Sự tuần hoàn của t bản nói lên sự biến hoá hình thái của t bản của các giai

đoạn lu thông và sản xuất Nhng t bản không phải chỉ biến hoá hình thái một lầnrồi dừng lại “ t bản là một sự vận động, chứ không phải là một vật đứng yên”(1)

T bản nếu muốn tồn tại là t bản thì phải không ngừng đi vào lu thông tiếp tụcthực hiện liên tục quá trình biến hoá hình thái, tức là sự tuần hoàn liên tục khôngngừng, sự tuần hoàn của t bản đợc lặp đi lặp lại nhiều lần - có định kỳ - đó là sựchu chuyển của t bản Mác nói: “Tuần hoàn của t bản khi đợc coi là một quátrình định kỳ, chứ không phải là một chơng trình cô lập, thì gọi là vòng chuchuyển của t bản”(1)

* Thời gian chu chuyển của t bản là khoảng thời gian kể từ khi nhà t bảnứng t bản ra dới một hình thái nào đó cho đến khi thu về cũng dới hình thái ấy cókèm theo giá trị thặng d Chu chuyển của t bản chỉ là tuần hoàn t bản xét trongmột quá trình định kỳ nên thời gian chu chuyển của t bản cũng là tổng số thờigian lu thông và giai đoạn sản xuất trong quá trình tuần hoàn tức là bằng tổng sốthời gian lu thông và thời gian sản xuất

Thời gian sản xuất của t bản là thời gian t bản nằm trong lĩnh vực sản xuất.Thời gian sản xuất lại bao gồm:

- Thời gian lao động, tức là thời gian mà ngời lao động sử dụng t liệu lao

động tác động vào t liệu lao động để tạo ra sản phẩm Đây là thời gian duy nhất

để tạo ra giá trị và giá trị thặng d của nhà t bản

- Thời gian gián đoạn lao động, tức là thời gian để đối tợng lao động hoặcbán thành phẩm chịu tác động của tự nhiên mà không cần lao động của con ngờigóp sức Đó là những trờng hợp thóc giống đã gieo, rợu để cho lên men, gỗ, gạch

để phơi khô, chẳng hạn

- Thời gian dự trữ sản xuất, tức là thời gian mà t bản sản xuất sẵn sàng làm

điều kiện cho quá trình sản xuất, nhng cha phải là yếu tố hình thành sản phẩm,cũng cha phải là yếu tố hình thành giá trị Bộ phận t bản này là t bản ở hàng hoá,

(1) C.Mác - T bản, quyển II, tập 1, NXB Sự thật, Hà Nội 1961, trang 134

(1) Sách đã dẫn , trang 203

nhng tình trạng ở hàng hoá này không ngừng quá trình sản xuất.

- Thời gian gián đoạn lao động và thời gian dự trữ sản xuất là thời giankhông hề tạo ra giá trị và giá trị thặng d Do đó, rút ngắn các thời gian này cũnggiảm bớt sự chênh lệch giữa thời gian sản xuất với thời gian lao động là vấn đề

có ý nghĩa quan trọng đối với các xí nghiệp t bản chủ nghĩa

Thời gian sản xuất của t bản dài hay ngắn là do tác động của nhiều nhân tố,chủ yếu là bốn nhân tố sau đây:

a Tính chất của ngành sản xuất: thời gian sản xuất của ngành công nghiệp

đóng tàu dài hơn thời gian sản xuất của công nghiệp nhẹ nh dệt, may, thựcphẩm,

b Năng suất lao động cao hay thấp

c Vật sản xuất chịu tác động của quá trình tự nhiên dài hay ngắn

d Dự trữ sản xuất nhiều hay ít

* Thời gian lu thông của t bản là thời gian của t bản trong lĩnh vực lu thông.Trong thời gian lu thông, t bản không làm chức năng t bản sản xuất, do đó khôngsản xuất ra t bản hàng hoá và cũng không sản xuất ra giá trị thặng d Thời gian luthông dài hay ngắn khiến cho quá trình sản xuất lặp đi lặp lại nhanh hay chậm,khiến cho khối lợng một t bản nhất định làm chức năng t bản sản xuất đợc tăngthêm hay bị rút bớt, do đó mà năng xuất của t bản đẻ ra giá trị thặng d lớn lênhay giảm sút

Thời gian lu thông gồm có thời gian mua và thời gian bán, trong đó thờigian bán là quan trọng và khó khăn hơn Thời gian lu thông dài hay ngắn chủyếu là ba nhân tố sau:

- Tình hình thị trờng xấu hay tốt

- Khoảng cách thị trờng xa hay gần

- Phơng tiện giao thông khó khăn hay thuận lợi

Do chịu ảnh hởng của hàng loạt nhân tố nên độ dài của thời gian sản xuất

và thời gian lu thông của các t bản không thể giống nhau Do đó, thời gian chuchuyển của các t bản trong các ngành khác nhau và cả những t bản trong mộtngành cũng rất khác nhau Thời gian chu chuyển của t bản dài ngắn khác nhau

nh vậy nên muốn tính toán và so sánh với nhau đợc thì phải có một đơn vị đo ờng thống nhất, đơn vị đó là năm Dùng năm làm tốc độ đo lờng chu chuyển của

l-t bản, có nghĩa là muốn xác định l-t bản quay đợc mấy vòng l-trong mộl-t năm Lấy n

là số lần chu chuyển; CH là năm đơn vị đo lờng, và ch là thời gian chu chuyểnmột vòng của t bản thì sẽ có công thức tính số vòng chu chuyển của t bản nh sau:

a T

bản cố định: là bộ phận t bản tham gia toàn bộ vào quá trình sản xuất,

nhng giá trị của nó chuyển từng phần vào sản phẩm, đợc xếp vào t bản cố địnhtrớc hết là bộ phận t bản tồn tại dới hình thái t liệu lao động (máy móc, thiết bị,nhà xởng, ) đang đợc sử dụng trong quá trình sản xuất, hình thái giá trị sử dụngcủa bộ phận t bản này luôn luôn đợc duy trì, tồn tại nh khi nó mới gia nhập vàoquá trình lao động Chức năng t liệu lao động trong quá trình sản xuất giữ chúnglại đó, do đó bộ phận giá trị t bản ứng ra đợc cố định lại dới hình thái ấy Bộphận t bản này luôn đợc duy trì, tồn tại nh khi nó mới gia nhập vào quá trình lao

động, chức năng t liệu lao động trong quá trình sản xuất chỉ chủng loại đó và do

đó bộ phận giá trị t bản ứng ra đợc cố định lại dới hình thức giá trị sử dụng của

nó, chỉ có giá trị của nó lu thông thôi và lu thông dần dần từng phần một theomột nhịp độ mà giá trị đó đợc chuyển vào sản phẩm Phần giá trị cố định nh vậykhông ngừng giảm cho đến khi t liệu lao động trở thành vô dụng T liệu lao độngcàng bền bao nhiêu, càng chậm hao mòn bao nhiêu thì giá trị t bản bất biến sẽ đ-

ợc cố định dới hình thái giá trị sử dụng ấy trong thời gian càng lâu bấy nhiêu.Xếp vào t bản cố định còn có bộ phận t bản tồn tại dới hình thái các t liệu sảnxuất mà xét về mặt chuyển giá trị, do đó về phơng thức lu thông giá trị cũnggiống nh t liệu lao động nói trên Ví dụ những chất dùng để cải tạo chất đất,những chất này đem vào trong đất những nguyên tố hoá học và tác dụng kéo dài

trong nhiều thời kỳ sản xuất, Trờng hợp này không phải chỉ có một bộ phận giátrị của t bản cố định đợc chuyển vào sản phẩm mà cả giá trị sử dụng của bộ phậngiá trị ấy cũng đợc chuyển vào sản phẩm.

b T

bản l u động:

Là bộ phận t bản khi tham gia vào quá trình sản xuất thì chuyển toàn bộ giátrị sang sản phẩm Đó là bộ phận t bản bất biến dới hình thái nguyên liệu, vật liệuphụ, nhiên liệu, trong quá trình lao động bộ phận t bản khả biến, xét về mặt ph-

ơng thức chu chuyển cũng giống nh bộ phận t bản bất biến lu động nó cũng đợcsắp xếp vào t bản lu động

Sự phân chia t bản thành bộ phận cố định và bộ phận lu động là đặc điểmriêng của t bản sản xuất Chỉ có t bản sản xuất mới có sự phân chia này, và căn

cứ của sự phân chia là phơng thức chu chuyển của t bản Do đó, những t liệu sảnxuất khi đợc coi là t bản cố định, khi đợc coi là t bản lu động tuỳ theo chức năngcủa nó trong quá trình sản xuất Ví dụ: trâu bò kéo cầy là t bản cố định, nhngtrâu bò thịt là t bản lu động Trong quá trình sản xuất, t bản cố định bị hao mòndần dần Từ một chiếc máy mới nguyên vẹn, nó bị hao mòn dần dần và cuốicùng chỉ là đống sắt vụn Đó là mặt hao mòn về giá trị sử dụng Đồng thời vớihao mòn vật chất, giá trị của nó cũng giảm dần do đã chuyển từng phần một sangsản phẩm, đó là mặt hao mòn về giá trị, những sự hao mòn đó đợc gọi là haomòn hữu hình, những hao mòn này là do sử dụng vào sản xuất, do sức phá hoạicủa thiên nhiên gây ra, (ví dụ máy móc bị gỉ, )

Ngoài hao mòn hữu hình, t bản cố định còn có hao mòn vô hình Hao mònvô hình là sự hao mòn về mặt giá trị, trong khi giá trị sử dụng mới hao mòn mộtphần hoặc còn nguyên vẹn Hao mòn vô hình xảy ra do các nguyên nhân sau

đây:

Năng suất lao động tăng lên, do đó làm giảm giá trị của những chiếc máy

cũ, tuy giá trị sử dụng của những chiếc máy này còn nguyên vẹn hoặc mới haomòn một phần

- Kỹ thuật cải tiến nên ngời ta sản xuất đợc những máy móc tuy có giá trịbằng giá trị của máy cũ (hoặc cao hơn chút ít) nhng lại có công xuất vợt xa côngsuất của máy cũ Tình hình này làm cho những chiếc máy cũ tuy giá trị sử dụngvẫn nguyên vẹn, giá trị đã giảm sút đi nhiều

Hao mòn hữu hình và hao mòn vô hình bình quân của t bản cố định đợctính chuyển giá trị vào sản phẩm, lu thông cùng sản phẩm, chuyển hoá thành tiền