Cộng đồng dân tộc với việc sử dụng tài nguyên đất, rừng ở các huyện vùng cao núi đá phía bắc tỉnh Hà Giang

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VỚI VIỆC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN.... Cơ sở lý luận về cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên TNTN.... CỘ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

NÚI ĐÁ PHÍA BẮC TỈNH HÀ GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

THÁI NGUYÊN - 2010

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Xuân Trường

THÁI NGUYÊN - 2010

i

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn tốt nghiệp, cùng với sự

nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo trong Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, cán bộ các cơ quan, ban ngành đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới :

- Thầy giáo hướng dẫn TS Nguyễn Xuân Trường, cùng các thầy cô giáo trong Khoa Địa lí, Khoa sau đại học, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên

- UBND Tỉnh Hà Giang, UBND 4 huyện vùng cao núi đá Hà Giang (Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ)

- Sở Văn hoá thông tin tỉnh Hà Giang

- Cục Thống kê tỉnh Hà Giang, Chi cục thống kê 4 huyện vùng cao

- Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Hà Giang; phòng nông nghiệp 4 huyện vùng cao núi đá Hà Giang

- Cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và người thân trong gia đình

Vì điều kiện thời gian, khả năng của bản thân còn những hạn chế nhất định nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến góp ý quý báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học, cũng như các bạn đồng nghiệp để luận văn tốt nghiệp của tôi được hoàn thiện hơn

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 8 năm 2010

Học viên

Hoàng Thị Tám Thuý

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những kết quả trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Tám Thuý

iii

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc đề tài 6

PHẦN NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VỚI VIỆC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN 7

1.1 Cơ sở lý luận về cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên (TNTN) 7

1.1.1 Cộng đồng các dân tộc 7

1.1.2 Tài nguyên thiên nhiên 10

1.1.3 Mối quan hệ giữa cộng đồng các dân tộc với TNTN 13

1.2 Cơ sở thực tiễn……… 15

1.2.1 Cộng đồng các dân tộc Việt Nam 15

1.2.2 Thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng ở Việt Nam 19 1.2.3 Thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng ở Hà Giang 22 CHƯƠNG 2 CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC VÀ NGUỒN TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC HUYỆN VÙNG CAO NÚI ĐÁ PHÍA BẮC TỈNH HÀ GIANG 26

2.1 Khái quát chung về đặc điểm môi trường tự nhiên, dân cư, dân tộc và sự phân hóa lãnh thổ tỉnh Hà Giang 26

2.2 Đặc điểm môi trường tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên các huyện vùng cao núi đá phía bắc tỉnh Hà Giang 29

2.2.1 Vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ 29

2.2.2 Đặc điểm địa chất……… 30

2.2.3 Đặc điểm địa hình 32

2.2.4 Khí hậu - Thời tiết 32

2.2.5 Đặc điểm thủy văn và nguồn nước 33

2.2.6 Đặc điểm thổ nhưỡng 34

2.2.7 Thảm thực vật, động vật 34

2.2.8 Tài nguyên khoáng sản 34

2.3 Cộng đồng dân tộc các huyện vùng cao núi đá Hà Giang 35

2.3.1 Số dân và gia tăng dân số 35

2.3.2 Nguồn lao động và sử dụng lao động 37

2.3.3 Thành phần dân tộc 38

2.3.4 Đặc điểm văn hóa của một số dân tộc vùng cao núi đá 41

2.3.5 Tập quán sản xuất và phương thức canh tác của các dân tộc vùng cao núi đá Hà Giang 45

2.4 Đặc điểm tài nguyên đất, rừng và tri thức bản địa của một số dân tộc trong sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên 53

2.4.1 Đặc điểm tài nguyên đất, rừng các huyện vùng cao núi đá 53

2.4.2 Tri thức bản địa của một số dân tộc trong việc khai thác và sử dụng tài nguyên đất, rừng 57

2.5 Tác động của cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng tài nguyên đất rừng ở vùng cao núi đá Hà Giang 65

2.5.1 Những tác động theo chiều hướng tích cực 65

2.5.2 Những tác động theo chiều hướng tíêu cực đến tài nguyên, môi trường 70

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP KHAI THÁC, SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT, RỪNG Ở CÁC HUYỆN VÙNG CAO NÚI ĐÁ HÀ GIANG 75

v

3.1 Khái quát hiện trạng kinh tế - xã hội vùng 75

3.1.1 Tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 75

3.1.2 Thực trạng phát triển các ngành kinh tế vùng cao núi đá 76

3.1.3 Thực trạng phát triển công nghiệp 77

3.1.4 Thương mại - Dịch vụ……… 77

3.1.5 Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng 78

3.1.6 Thực trạng giáo dục, y tế và chất lượng cuộc sống dân cư 79

3.2 Quan điểm và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng 81

3.2.1 Quan điểm phát triển kinh tế - xã hội 81

3.2.2 Phương hướng, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2015 và tầm nhìn 2020 82

3.2.3 Mục tiêu phát triển các ngành, lĩnh vực 83

3.3 Định hướng khai thác, sử dụng tài nguyên đất, rừng bền vững vùng cao núi đá Hà Giang 89

3.3.1 Định hướng và giải pháp nhằm khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên đất ở các huyện vùng cao núi đá Hà Giang 89

3.3.2 Định hướng và giải pháp nhằm khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên rừng ở các huyện vùng cao núi đá Hà Giang 98

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

PHỤ LỤC 109

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Giải nghĩa

UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc

UNV Chương trình tình nguyện Liên hợp quốc

CNTT Công nghệ thông tin

CNH Công nghiệp hoá

HĐH Hiện đại hoá

TNTN Tài nguyên thiên nhiên

KT - XH Kinh tế - xã hội

FAO Tổ chức lương thực và nông nghiệp của Liên hợp quốc

VAC Vườn, ao, chuồng

RVAC Ruộng, vườn, ao, chuuòng

CEC Khả năng trao đổi cation trong đất

PAM Tổ chức đầu tư vào lĩnh vực trồng rừng

GDP Tốc độ tăng trưởng

UNICEF Quỹ nhi đồng LHQ

vii

DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU Tên

bảng

Nội dung Trang

Bảng 1.1 Quy hoạch sử dụng đất toàn quốc đến năm 2010 20

Bảng 1.2 Biến động tài nguyên rừng ở Việt Nam (1943 - 2008) 21

Bảng 1.3 Sử dụng đất tỉnh Hà Giang năm 2005 và năm 2009 23

Bảng 2.1 Diện tích, dân số và mật độ dân số 4 huyện vùng cao

Bảng 2.2 Thống kê dân số vùng cao nguyên đá năm 2009 35

Bảng 2.3 Tỷ lệ sinh, tỷ lệ tử, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên vùng cao

nguyên đá năm 2008 36

Bảng 2.4 Tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên có trình độ chuyên môn kỹ

thuật so với tổng số người cùng độ tuổi năm 2009 37

Bảng 2.5 Tình hình sử dụng đất ở 4 huyện vùng cao núi đá tỉnh Hà

Bảng 2.6 Tình hình tăng diện tích đất rừng 4 huyện vùng cao núi đá 67

Bảng 2.7 Hiện trạng đất trống đồi núi trọc vùng cao núi đá 71

Bảng 2.8 Diện tích đất có khả năng trồng rừng theo núi đá - núi đất 72 Bảng 3.1 Cơ cấu kinh tế 4 huyện vùng cao nguyên đá năm 2008 75

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ VÀ BẢN ĐỒ

Hình 1.1 Sơ đồ phân loại tài nguyên thiên nhiên 13

Hình 1.2 Sơ đồ mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố phát

đá năm 2005, 2007 và 2009 68

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read

data error !!! can't not

read