“Giá đem lòng tôi, tôi đọc Nguyễn Du Có phải đã hiểu nhân dân mình thêm chút nữa” Đọc Kiều – Chế Lan Viên Các tác giả của thời đại chúng ta đã thấu cảm những vấn đề của xã hội, của nhân
Trang 125 cách mở bài mới mẻ, cực kì độc đáo, mang đậm chất văn và cảm hứng thơ cho người đời sau khi bình phẩm
Truyện Kiều của Nguyễn Du
(Lưu ý: Có thể dùng phần mở bài dưới đây cho tất cả các đoạn thơ “Truyện Kiều” trong SGK)
1. Nguyễn Du và “Truyện Kiều” là tác gia và tác phẩm minh chứng hùng hồ cho
nét đẹp tinh túy được thời gian gạn lọc, chắt chiu.Đó là những trang thơ “đọc
trăm lần vẫn trăm lần mới mẻ”, “Mỗi lần giở những trang Kiều là mỗi lần thấy lung linh nét mới”, không thể phai nhòa dù năm tháng đã trôi qua.Cũng
chính vì thế mỗi lần đọc đoạn trích là lòng tôi lại dâng lên cơn sóng trào ngưỡng mộ, trân trọng đối với Tố Như
2.
“Giá đem lòng tôi, tôi đọc Nguyễn Du
Có phải đã hiểu nhân dân mình thêm chút nữa”
(Đọc Kiều – Chế Lan Viên)
Các tác giả của thời đại chúng ta đã thấu cảm những vấn đề của xã hội, của nhân dân mình qua những dòng thơ, ngọt bóng cô Kiều.Họ thẳng thắn, họ bộc trực, họ không ngần ngại đem những vấn đề lớn ra để so sánh, để tâm tình cùng Nguyễn
Du.Tôi nghe man mát trong những câu Kiều là hương vị rất đời, thật gần gụi, gắn
liền “máu thịt”, nhất là trong đoạn trích _.
3
“Tiếng thơ ai động đất trời Nghe như non nước vọng lời nghìn thu Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du Tiếng thương như tiếng mẹ ru những nhày
Hỡi Người xưa của ta nay
Trang 2Khúc vui xin lại so dây cùng Người”
(Kính gửi cụ Nguyễn Du – Tố Hữu)
Hỡi ôi! Khi đặt bút viết những dòng thơ này, phải chăng Tố Hữu đã nhân danh dân tộc, nhân danh đất nước cất tiếng gọi người xưa để người nay, người sau tiếp cận giá tri nhân đạo cao vời của cha ông mình? Đó chính là _ trong giữa lòng Kiều chứ còn đâu!
4
Trong khu rừng văn chương phong phú của nước nhà, tôi thấy hầu như các nhà thơ tên tuổi đều đã hơn một lần tiếp xúc vào kiệt tác thi ca của dân tộc – Truyện Kiều.Hơn thế nữa, họ lưu tên mình lại bên những bài thơ lấy cảm hứng, từ Huy Cận, Chế Lan Viên, đến Anh Thơ, Hồ Dzếnh, Vũ Cao…Trong đó có những người con hầu như không dứt ra được dòng sữa mẹ ngọt ngào ấy, với Chế Lan Viên có đến 14 bài, Tế Hanh 6 bài, riêng Bùi Giáng thì không thể đềm chính xác số lượng…Khi tâm hồn đã chạm ngõ Truyện Kiều, qua , tôi mới hiểu được sự say mê, thích thú của các nhà văn, nhà thơ với Nguyễn Du và tác phẩm của ông từ đâu mà đến
5
Tôi lặng khóc khi đọc những dòng Kiều, có một sự cảm thông chia sẻ cho những con người mang phận cánh kiến, con sâu cả lúc sinh ra đến lúc chết đi của một đại thi
hào.Lúc sống Nguyễn Du quan tâm đến bao người, giờ ông nằm xuống, còn bao người
“hà nhân khấp Tố Như”?
“Một vùng cồn bãi trống chênh
Cụ cùng thập loại chúng sinh nằm kề”
(Bên mộ cụ Nguyễn Du – Vương Trọng)
Có lẽ tôi tìm thấy nỗi buồn tủi, cô đơn của một đời nhân thế trong một đoạn trích
nhỏ _
6
Tôi ngắm thơ Nguyễn Du thật lâu, nhưng dường như mãi mãi chẳng thể tìm thấy chân
hồn của nó ở đâu? Dù vậy, mỗi lần đọc Kiều, mọi sự mọi việc sáng rõ hơn, chẳng thể
mập mờ, dấu kín, dấu vết thi ca, dấu vết thời đại.Thật kì lạ là trong đoạn trích sau đây tôi đã hiểu được, vì sao Huy Cận lại coi kiệt tác Truyện Kiều như một “ánh trăng soi”, một chân hồn của thời đại:
Trang 3“Cái thuở tối tăm trời đất ấy Lòng anh làm một ánh trăng soi”
(Nhớ Tố Như – Huy Cận)
7
“Ông hỏi đời sau ai khóc mình
Mà nay bốn biển lại lừng danh Cho hay mọi cái đều mây nổi
Còn với non sông một chữ tình”
(Viết sau khi hoàn thành Từ điển Truyện Kiều – Đào Duy Anh)
Cái đã làm Nguyễn nên danh với xứ sở còn gì khác ngoài một chữ “Tình”? Vì nặng lòng với non sông đất nước, với chúng sinh thiên hạ mà những giọt thơ lớn loang bóng trong những đoạn trích nhỏ, điển hình là
8
“Anh sinh vào thế kỉ nhiều tà huy, mưa bụi Quờ tay ra không người đồng điệu nằm bên Nỗi đau anh trùng với nỗi đau nhân loại Mượn câu Kiều hóa thạch cuộc đời riêng”
(Nghĩ thêm về Nguyễn – Chế Lan Viên)
Không phải ai cũng kiến tạo được “hóa thạch cuộc đời riêng” như Tố Như.Phải trải qua
sự bào mòn khắc nghiệt của thời gian, trăm lần thử lửa của nhân dân, mới có được.Lạ thay, tôi tìm thấy rất nhiều mẩu “hóa thạch” nhỏ bé nhưng chứa đọng rất nhiều nỗi đau nhân loại.Tựa như trong đoạn trích
9
“Trong trăm trứng Âu Cơ, anh trứng lép
Mẹ xót thương nên đã ủ hết lòng
Trang 4Chung một chất chia đều cho nhân loại Anh nở ra thành một thi nhân
Hay là một tình nhân thì cũng thế ! Gắng trả cho đời hơn cả số đời cho
Mẹ sẽ giàu thêm nhờ cả những mùa út lép
Và đó là điều kì diệu của hồn thơ.”
(Gửi Nguyễn Du – Chế Lan Viên)
Nhờ mùa út lép ấy, mà văn chương trung đại thu hoạch được những kiệt tác bội thu Chỉ xót thay, cái “út lép” ấy, ấn vào cả vận người, “phong vận” người như thơ ấy, uẩn khúc, bế tắc triền miên không ngớt Nếu ví Nguyễn Du như một dũng sĩ đơn độc giữa sa mạc, thì Truyện Kiều sẽ là giáo mác đột kích quân thù, là người bầu bạn, sẻ chia, là bầu sữa ngọt.Ta đọc đoạn trích _ để cảm được “hồn thơ”, nhìn thấy bóng dáng con người vĩ đại dù “vùi lấp đi đâu cũng nảy mầm” (Võ Liêm Sơn)
10
“Vẫn đây phần mộ sè sè Thấp cao ngọn cỏ nghiêng che hương tàn”
(Thăm mộ cụ Nguyễn Du – Đồng Thị Chúc)
Sao mà xót xa đến thế, chạnh lòng đến thế!
Một con người vĩ đại mà sao “phong trần còn để phong trần như ai”, lại phải thấp cao ngọn cỏ nghiêng che chút “hương tàn”? Đời người mất đi, để lại hậu thế còn lại gì, không phải xác phàm, mà là nỗi đau đời, tấm lòng yêu thương con người, sẽ vang vọng mãi trong lòng chúng ta.Tiếp bước vang lên ở cả thế hệ sau, trong từng trang sách, điển hình như đoạn trích
11
“Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên Thơ ai vọng trên thời gian vang vọng Biển thăm thẳm bên trời thăm thẳm
Trang 5Và hồn ai từ bấy chẳng nguôi yên…”
(Vườn Nguyễn Tiên Điền)
Ngô Thế Oanh thấy thơ Nguyễn, đời Nguyễn còn vang vọng mãi bên đời, dù “Bao triều đại phế hưng Bao nhiêu nỗi thăng trầm”, còn tôi, tôi thấy, đời Nguyễn neo đậu trong đoạn trích nhỏ về Kiều
12
“Tôi cúi lạy ông sau mỗi trang Kiều Ông phiêu diêu để đời tôi tĩnh lại Ông tiên mệnh để đời tôi bớt dại Ông khóc kẻ tài hoa, tôi biết lối mà về”
(Với Nguyễn Du – Thái Thăng Long)
Nguyễn Du với mỗi người đọc thơ như một vị thánh giữa cõi hồng trần, xua tan hết mây mù và tang thương, dẫn đến chốn đất lạ lùng của thi ca hòa vào thế tục.Ông là nhà thơ của loài người, cười cùng người và khóc cùng người.Nhất là qua “Truyện Kiều”, đứa con được đỡ đẻ từ những tháng năm ấp ủ hoài thai đã dần khẳng định vị trí của mình trên văn đàn đất nước, Nguyễn Du xứng đáng là người tiên mệnh thay tạo hóa
13
“Tố Như ơi! Với những dòng thơ rớm máu Người đã cho ta thêm rõ sắc mùa xuân
Có phải Tổ quốc ta đã ứa lệ trăm lần
Để có hôm nay Ngày tươi đẹp đó.”
(Xưa nay – Phương Thúy)
Đọc để suy ngẫm về tương lai đất nước, ta càng thấm đẫm giấc mơ Nguyễn Du qua từng câu Kiều.Nâng gót những giấc mơ ấy, tôi nghiêng mình kính phục Nguyễn Du, đặc biệt là qua đoạn trích
14
“Khi ta kỉ niệm Nguyễn Du chả ích gì cho Nguyễn Chả qua để kẻ yêu thơ khỏi tủi lòng
Ông đã hóa mây trắng ngang trời hoài niệm
Trang 6Hóa ra Kiều cao gấp mấy đời ông”
(Kỉ niệm Nguyễn Du – Chế Lan Viên)
Đứa con của người nghệ sĩ sinh ra được tròn trĩnh là do chính họ đã sống hết mình cho nghệ thuật, trút cạn linh hồn, rút sạch tinh hoa để tái tạo một nàng Kiều lưu danh muôn thuở “…cao gấp mấy đời ông”.Vì thế, khi nói về nghề hình ảnh Nguyễn hiện ra, như thể Nguyễn là báu vật của nghề.“Truyện Kiều” chính là báu vật trong báu vật mà Nguyễn đã gửi lại cho đời.Nỗi niềm ấy ta có thể thấy qua đoạn trích _
15
“Truyện Kiều bên mẹ ngày đêm
Về già Mẹ lại năng xem Truyện Kiều
Cuốn thơ nằm, đến là yêu Chông chênh như chiếc gối nghèo Mẹ đây.”
(Chiếc gối – Phan Cung Việt)
Truyện Kiều như một món ăn tinh thần bậc nhất của những người mẹ, người bà đất Việt, đã đi sâu vào cốt tủy, hóa mình thành một phần văn hóa.Kì diệu thay, Truyện Kiều mang trong mình cả chất bác học uyên thâm mà ý nhị, đến khi đọc ta buộc lòng phải nâng niu từng chữ như châu như ngọc.Đặc biệt là qua đoạn trích
_chất dân gian hòa quyện chất bác học
16
“Một nụ hôn có lay động con tim
Tình cầm cờ sao bằng tình cầm sắt
Cái trinh trắng của một đời đã mất
Ôi nhụy đào còn đâu nữa trao anh”
(Em có trong Kiều – Ngô Viết Dinh)
Hàng ngàn người phụ nữ Việt Nam trên mọi miền đất nước, dường như đều thấy mình trong cuộc đời “sóng xao Tiền Đường” của nàng Kiều.Mỗi một dòng thơ, mỗi một câu chữ, thậm chí cả dấu phẩy dấu chấm, như vẽ nên bức chân dung của hiện thực đời sống, phải như thế mới là Kiều, sai một li cũng nào phải.Chính vì thế trong đoạn trích nhỏ của
cả một kiệt tác thi ca _ ta có thể cảm thấy máu tuôn trào ở đầu ngòi bút
và trong tim bạn đọc
17
Trang 7“Lao xao nhịp sóng Tiền Đường Nghe trong tôi, mát tâm hồn Nguyễn Du”
(Ở sông Tiền Đường – Phan Thị Thanh Nhàn)
Nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã từng nói một cuốn sách viết về thơ Việt mà mở ra không nhắc đến Nguyễn Du tôi thấy như một sự bội bạc.Thật vậy, Truyện Kiều là thi phẩm mẫu mực cho các nhà văn sau này! Qua đoạn trích nhỏ ta cũng có thể cảm nhận được tiếng kêu cứu thầm lặng, u hoài của người con gái trong thế
kỉ XVIII.Họ bị chính con người của mình xua đuổi, không thể sống với cái tôi đích
thực.Xã hội ghì ép con người trước bậc thềm của lề thói tục lệ đương thời, những cái xấu
xa ích kỉ đã dồn Thúy Kiều cũng như bao người con gái “hồng nhan bạc phận” phải trầm mình xuống sông Tiền Đường để tìm lối thoát.Đặc biệt là qua đoạn trích _, Nguyễn Du đã đặc tả rất đậm người con gái đã trải qua phong trần mà chẳng phong trần, sống trong bùn nhơ mà sáng nhòa!
18
“Ngủ đi Kiều của anh ơi Tình yêu như thể giọt cười trong mơ Chàng Kim hay chính nhà thơ Như vần trăng bọt bèo xô cuối trời”
(Ru em Thúy Kiều) Nàng Kiều từ bao lâu nay vẫn luôn xuất hiện trong những câu ru, điệu ngâm, đi sâu
vào cốt rễ cội nguồn dân tộc.Kiều khiến Nguyễn Du trở nên bất tử trước lớp nhà văn, nhà thơ trước đó và cả sau này.Ông trải lòng mình trên trang giấy đến độ, mỗi lần nhắc đến Kiều người ta phải nhắc đến Nguyễn Du với cả lòng yêu thương, còn hơn cả chàng Kim Trọng , tình yêu trong sáng, thanh khiết của nàng.Cũng vì ông thương nàng quá nên mỗi dòng, mỗi chữ chẳng nén nổi giấc mơ hạnh phúc mà Kiều luôn tìm kiếm, đặc biệt là trong đoạn trích khiến ta trầm mình vì một tình yêu quá đỗi đời thường, giản dị trước mọi bão giông đang chực chờ vồ đến!
19
“…Và nhờ Kiều mà Cụ Nguyễn Du
Đã gửi gắm được ít nhiều tâm sự
Và Nguyễn Du đã trở nên bất tử Một tay Kiều gây hai cuộc tồn vong”
Trang 8(Khi đọc Truyện Kiều – Hà Nguyên Dũng)
Thuở bé thơ, bà thường hay ngâm cho tôi nghe Truyện Kiều mỗi đêm.Nàng Kiều đi vào tâm thức của tôi từ những điều rất nhỏ nhặt, những ơn nghĩa phải tròn đạo làm con, làm người.Tôi chẳng thể cân đo đong đếm được giá trị từng câu chữ trong tập truyện thơ nhưng tôi nghĩ lòng người viết dường như luôn đau đáu một nỗi đau Người đến lạ lùng!
Từ câu đầu đến câu cuối, không lúc nào Nguyễn Du không thôi dõi mắt trông Kiều, tôi đặc biệt thích đoạn trích , nó bộc tả được con người Kiều một cách chân xác, dồi dào sinh mệnh nhất!
20
“Dẫu cho nghìn vạn lời ru Chẳng bớt nỗi Nguyễn Du thương Kiều
Đã sinh ra để yêu thương Nên tai ương cũng là điều tự nhiên
(Tìm Kiều – Trần Mạnh Hảo)
Ai làm ơn hãy chia sớt với Nguyễn chút yêu thương cả tận dành cho những con người bạc phận, long đong nghìn đời, vạn kiếp ! Tai ương tương hòa cùng nỗi niềm vấn vít con người khiến những nàng Kiều, Đạm Tiên, Tiểu Thanh, cô gái đàn dưới thành Thăng Long tựa như xé rách trang giấy, bước ra diện kiến kẻ bạc phận chung thuyền đò số phận.Có người từng nói, Nguyễn Du thật nhẫn tâm khi đem đứa con của mình ra giày vò khổ sở đến cùng cực, nhưng ta đâu hề hay biết dưới lớp chữ ấy là cả một biển trời nâng niu và bảo bọc, nhất là trong đoạn trích , nỗi đau tô vẽ ngòi bút nhất mực nhân
ái ấy, tài tình đến lạ!
21
“Thế đấy ! Nguyễn Du vĩ đại ơi Câu thơ máu thịt thấm bao đời Bốn chiều cuộc sống hồn dân tộc Đựng cả mênh mông của đất trời”
(Bói Kiều)
Truyện Kiều chứa đựng trong nó một sức mạnh nội sinh máu thịt lắm, mà chỉ những ai biết thương, biết cảm mới thấy biên giới của nó, đó là không biên giới trong thi ca.Chưa một ai dám khẳng định mình hiểu hết Tryện Kiều, có chăng thì cũng chỉ là một phần nhỏ,
Trang 9đủ sâu để tự hào và trân quý.Đặc biệt là qua đoạn trích _ ta lại càng lớn lên trong tiềm thức một sức mạnh lớn lao của dân tộc: sức mạnh của tấm lòng nhân ái
vị tha
22
Đại thi hào Nguyễn Du chính thức được vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới tại kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 37 (ngày 05 – 20.11) của Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) diễn ra tại Paris (Pháp).Truyện Kiều trở thành một
di sản của nhân loại tầm cỡ thế giới.Trong những dáng dấp ngôn từ tuyệt mĩ ấy, chúng ta
sẽ thấu cảm đến đâu sự vĩ đại vượt thời gian không gian và tầm vóc tư tưởng của Nguyễn Du.Riêng tôi, tôi thấy nó in đậm tuyệt vời trong đoạn trích
23
Giáo sư Đào Duy Anh từng nói: “Trong lịch sử ngôn ngữ và lịch sử văn học VN, nếu Nguyễn Trãi với Quốc âm thi tập là người đặt nền móng cho ngôn ngữ văn học dân tộc thì Nguyễn Du với Truyện Kiều lại là người đặt nền móng cho ngôn ngữ văn học hiện đại của nước ta” Có lẽ vì vậy mà đọc Kiều ta thấy một phần thi hồn xứ sở, như giọt nước mát lành tưới tắm người con chân quê, bình dị, dù có chất bác học vẫn còn đó Nho
gia.Mỗi khi nhắm mắt ta đều thấy từng dòng thơ chạy qua tâm trí 24
“Nguyễn Du viết Kiều, đất nước hóa thành văn” (Chế Lan Viên)
“Truyện Kiều” của Nguyễn Du đóng một vai trò quan trong trong tiến trình lịch sử văn học Việt Nam vì bằng cách cảm nhận và thể hiện chân thành, sâu sắc những nỗi khổ đau, day dứt của mình, người nghệ sĩ ấy đã trở thành "khí quan của xã hội và đại biểu của thời đại, của nhân loại" (Biêlinxki).Đặc biệt là trong trích đoạn ta càng trông rõ cái tài, cái tầm, cái tầm của Nguyễn
25
Ta có thể dùng 4 từ để hình dung cả đời Thúy Kiều:“tạo vật đố tài”.Thanh Hiên đã dùng hết bút lực và tấm lòng cao cả của mình đưa Thúy Kiều vào đời sống.Từ giây phút cắt bỏ nhau thai, nhà thơ đã thả đứa con của mình ra để hoàn thiện quá trình sinh tồn.Và đứa con ấy lớn lên nhanh như thổi, dù bị nhiều người hiểu nhầm, chê ghét, nó vẫn ưỡn ngực sống đua với thời gian và trở thành bất tử.Qua đoạn trích ta có thể thấy tầm vóc lớn lao của bản thân thiên thi