Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Tên đề tài luận án tiến sĩ: Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp đối với nhiễm k
Trang 1Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn
TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Tên đề tài luận án tiến sĩ: Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp đối với
nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn
Chuyên ngành: V ệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế
Mã số chuyên ngành: 62.72.73.15
Họ và tên NCS: Đàm Thị Tuyết
Người hướng dẫn khoa học:
1 Người hướng dẫn khoa học I: PGS.TS Nguyễn Thành Trung
2 Người hướng dẫn khoa học II: GS TS Trương Việt Dũng
- Đơn vị đào tạo: Trường Đại học Y Dược
- Cơ sở đào tạo: Đại học Thái Nguyên
NHỮNG KẾT QUẢ MỚI CỦA LUẬN ÁN:
1 Đề tài luận án đã xác định được tình hình nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn còn cao
2 Công trình nghiên cứu được thực hiện ở khu vực miền núi, vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn, dân tộc thiểu số Ở đó cuộc sống của người dân còn nghèo nàn, lạc hậu, ít được tiếp cận với thông tin, nhận thức chậm, nhưng nếu được truyền thông giáo dục sức khỏe với phương pháp phù hợp như: Tuyên truyền miệng bằng tiếng dân tộc kết hợp với tranh ảnh, tờ rơi, băng hình, từ ngữ địa phương đơn giản, dễ hiểu sẽ mang lại kết quả và thu hút cộng đồng tham gia
3 Mô hình đã huy động nguồn nhân lực tại chỗ, thu hút sự tham gia của cộng đồng, phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế xã, nhân viên y tế thôn bản và người dân, dễ huy động, có thể hoạt động vào mọi lúc, mọi nơi
4 Mô hình can thiệp đã tác động theo chiều ngang và chiều sâu
+ Chiều ngang: Truyền thông giáo dục sức khỏe cho các bà mẹ có con dưới 5 tuổi hoặc người chăm sóc trẻ để phát hiện, phân loại, xử trí, chăm sóc phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp cho trẻ
Trang 2Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn
điều trị Giáo dục kiến thức, thái độ, thực hành cho các bà mẹ để bà mẹ có thể chuyển đổi hành vi trong phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cho trẻ
5 Lần đầu áp dụng thuốc tăng cường miễn dịch (Broncho- Vaxom) để dự phòng nhiễm khuẩn hô hấp cấp cho trẻ tại cộng đồng miền núi, vùng cao và dân tộc thiểu số
CÁC ỨNG DỤNG, KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG TRONG THỰC TIỄN HOẶC NHỮNG VẤN ĐỀ CÒN BỎ NGỎ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
Mô hình can thiệp có sự phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế xã, nhân viên y tế thôn bản và người dân Mô hình có hiệu quả tốt ở cộng đồng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng cao Có thể ứng dụng ở các địa bàn khác tương tự nhằm tăng cường sự hưởng lợi của cộng đồng
Xác nhận của người hướng dẫn khoa học Nghiên cứu sinh
PGS.TS Nguyễn Thành Trung GS.TS Trương Việt Dũng Đàm Thị Tuyết
Trang 3Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn
Trang 4Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn
Tên tác giả luận án: Đàm Thị Tuyết
Tên luận án: “Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp đối với nhiễm khuẩn
hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn”.Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế Mã số chuyên ngành: 62.72.73.15 Tên cơ sở đào
tạo: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên Mở đầu: Nhiễm khuẩn hô hấp
cấp (NKHHC) là bệnh phổ biến có tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao nhất ở trẻ em, đặc biệt do viêm phổi ở trẻ dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển nói chung và ở Việt Nam nói riêng Ở những vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa viêm phổi vẫn là nguyên nhân gây tử vong cao nhất ở trẻ em, khoảng 90 % trường hợp tử vong do viêm phổi là
ở nhóm trẻ dưới 2 tháng tuổi Nguyên nhân gây NKHHC nói chung và viêm phổi nói riêng chủ yếu do virus, vi khuẩn Ngoài ra do tác động của các yếu tố nguy cơ như ô nhiễm môi trường, thay đổi khí hậu làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và mức độ nặng của bệnh Cán bộ y tế chưa thực hiện đúng cách khi xử trí trẻ mắc NKHHC theo phác đồ quy định Hiểu biết về các dấu hiệu, cách chăm sóc trẻ NKHHC của cộng đồng nói chung
và bà mẹ có con nhỏ dưới 5 tuổi nói riêng còn hạn chế, đặc biệt là khu vực miền núi,
vùng sâu, vùng xa Mục đích: Mô tả một số đặc điểm dịch tễ NKHHC và Xác định một
số yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp ở trẻ dưới 5 tuổi và đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp đối với NKHHC ở trẻ dưới 5 tuổi tại cộng đồng
Đối tượng nghiên cứu: Trẻ dưới 5 tuổi, bà mẹ có con dưới 5 tuổi, hộ gia đình có trẻ
dưới 5 tuổi, lãnh đạo cộng đồng, cán bộ y tế xã và nhân viên y tế thôn bản (NVYTTB)
Phương pháp nghiên cứu: Mô tả có phân tích và can thiệp cộng đồng Mẫu nghiên
n = 1038 Điều tra ngẫu nhiên 8 xã (2 xã vùng cao và 6 xã miền núi)
Mẫu can thiệp:
mẹ thay đổi KAP sau can thiệp, mật độ mới mắc NKHHC, đợt mắc NKHHC trước và
sau khi dùng thuốc Broncho- vaxom Biện pháp can thiệp: Truyền thông - Giáo dục
sức khỏe (TT-GDSK) cho các bà mẹ, theo dùng thuốc tăng cường miễn dịch cho trẻ
mắc NKHHC tái phát nhiều lần Mục tiêu can thiệp: Tăng cường KAP cho bà mẹ về
phòng chống NKHHC, cải thiện điều kiện vệ sinh nhà ở, giảm tỷ lệ NKHHC ở trẻ Can thiệp 24 tháng: 01/01/2007 - 12/2008 tại 4 xã can thiệp (Quảng Chu, Như Cố,
Nông Hạ, Hòa Mục), và 4 xã chứng (Yên Đĩnh, Bình Văn, Thanh Bình, Cao Kỳ) Chỉ
số hiệu quả (CSHQ % ) = 1 2
100 1
P P P
Trong đó: p 1 và p 2 là kết quả (tỷ lệ) thu được vào thời điểm trước và sau can thiệp Hiệu quả can thiệp (HQCT % ) = CSHQ %
Can thiệp – CSHQ % Chứng Các kết quả chính: Tỷ lệ NKHHC của trẻ trước thời
điểm can thiệp là 43,9 % , nhiễm khuẩn hô hấp trên (36,1 %), nhiễm khuẩn hô hấp
Trang 5Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Http://www.lrc-tnu.edu.vn
dưới (7,8 %) Một số yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp như: Tiêm
chủng không đủ hoặc đủ nhưng không đúng lịch Thực hành chăm sóc trẻ của bà mẹ kém Cai sữa sớm dưới 12 tháng Mẹ thiếu kiến thức chăm sóc trẻ, Gia đình có người hút thuốc lá, thuốc lào trong nhà, gần trẻ Chuồng gia súc gần nhà Tình trạng nhà ẩm
thấp Bếp đun trong nhà Hoạt động can thiêp: Sau 2 năm can thiệp TT-GDSK tại
cộng đồng, kết hợp cho trẻ tái phát NKHHC nhiều lần uống thuốc tăng cường miễn dịch Kiến thức kém của bà mẹ ở nhóm can thiệp giảm từ 86,7 % (trước can thiệp) xuống còn 6,4 % (sau can thiệp), 77,6 % (đối chứng) HQCT đạt 86,67 % , với p < 0,01 Thực hành kém ở nhóm can thiệp giảm từ 81,3 % (trước can thiệp) xuống còn 14,5 % (sau can thiệp), 76,2 % (đối chứng) với p <0,01 HQCT đạt 81,38%, với
p<0,01 Mật độ đợt mới mắc: Không viêm phổi: Ho hoặc cảm lạnh: Năm 2008 (3,51
đợt/ năm /trẻ, tương đương với 3510 đợt/1000 năm – trẻ) thấp hơn so với năm 2007
(5,43 đợt/năm/trẻ, tương đương với 5430/1000 năm – trẻ) CSHQ đạt 35,36 % Mật
độ đợt mới mắc: Viêm phổi; viêm phổi nặng: Năm 2008 (0,31 đợt/ năm /trẻ, tương
đương với 310 đợt/1000 năm – trẻ) thấp hơn so với năm 2007 (0,70 đợt/năm/trẻ, tương đương với 700/1000 năm – trẻ) CSHQ đạt 55,71 % NKHHC ở các xã can thiệp giảm
từ 42,2 % (trước can thiệp) xuống còn 24,3 % (sau can thiệp), 45,7 % (đối chứng), với p<0,01 HQCT đạt 41,34 % Số đợt mắc bệnh trung bình NKHHC, sau dùng
Broncho- Vaxom là (3,54 ± 2,38), trước dùng thuốc (12,46 ± 3,60), giảm hơn so với
trước khi dùng thuốc là (8,92 ± 3,97), với p <0,01.Tỷ lệ trẻ phải dùng kháng sinh sau dùng Broncho-Vaxom (67,3 % ), trước dùng Broncho-Vaxom (100 % ), giảm so với trước dùng thuốc là 32,7 % ), với p<0,01
Kết luận: Biện pháp can thiệp đã đi đúng đường lối chính sách của Đảng và nhà
nước về dân tộc và miền núi, đã thu hút được sự ủng hộ của các cấp chính quyền và
nhân dân, đã phối hợp được hoạt động của trạm y tế xã, NVYTTB và người dân” Nét
mới của luận án: Đã sử dụng nguồn nhân lực tại chỗ, huy động được cộng đồng tham
gia: Trạm y tế xã, NVYTTB và người dân Tổng hợp các biện pháp gữa TT-GDSK bằng tiếng dân tộc, tiếng kinh, tờ rơi, băng hình kết hợp với chăm sóc y tế tại nhà đó là: Theo dõi trẻ tại hộ gia đình 2 tuần/1 lần được phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế xã, NVYTTB và người dân Lần đầu áp dụng thuốc tăng cường miễn dịch (Broncho- Vaxom) để dự phòng NKHHC cho trẻ tại cộng đồng miền núi, vùng cao và dân tộc
thiểu số Những đề nghị: Các cấp chính quyền và trạm y tế, nhân viên y tế thôn bản
duy trì TT- GDSK cho người dân cách phát hiện, xử trí, chăm sóc, phòng chống NKHHC cho trẻ, cải thiện điều kiện vệ sinh nhà ở, kết hợp dùng thuốc tăng cường miễn dịch cho trẻ bị mắc NKHHC tái phát nhiều lần và dùng kháng sinh thích hợp Mô hình can thiệp có hiệu quả tốt ở cộng đồng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng cao Cần được nhân rộng sang các địa bàn khác nhằm tăng cường sự hưởng lợi của cộng đồng
Thái Nguyên, ngày 01 tháng 11 năm 2010
Xác nhận của người hướng dẫn khoa học Nghiên cứu sinh
PGS.TS Nguyễn Thành Trung GS.TS.Trương Việt Dũng Đàm Thị Tuyết
Trang 6Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHT Http://www.lrc-tnu.edu.vn
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực và chưa công bố dưới bất kỳ hình thức nào
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2010
NGHIÊN CỨU SINH
Đàm Thị Tuyết
Trang 7Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHT Http://www.lrc-tnu.edu.vn
ii
LỜI CẢM ƠN
* Tôi xin trân trọng cảm ơn tới:
- Ban Giám đốc, Ban sau đại học - Đại học Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án
- Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, các phòng ban chức năng Trường Đại học Y - Dược đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập
- Ban chủ nhiệm và toàn thể cán bộ nhân viên Khoa Vi sinh - Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận án
- Bộ môn Y xã hội học, Bộ môn Nhi, Bộ môn Sức khoẻ nghề nghiệp cùng toàn cán bộ, giảng viên, kỹ thuật viên khoa Y tế công cộng đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án
* Với lòng biết ơn chân thành, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới:
- Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thành Trung - Phó Hiệu Trưởng Trường Đại học Y - Dược Thái Nguyên - Giám đốc bệnh viện ĐKTWTN, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong nghiên cứu và hoàn thành luận án này
- Giáo sư, Tiến sỹ Trương Việt Dũng - Vụ Trưởng vụ Khoa học và Đào tạo - Bộ
Y tế, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong nghiên cứu và hoàn thành luận án này
- Phó giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Khải Lập – Trưởng bộ môn Dịch tễ, Phó giáo
sư, Tiến sỹ Đỗ Văn Hàm – Trưởng bộ môn Sức khoẻ nghề nghiệp ; Phó giáo sư, Tiến sỹ Đàm Khải Hoàn – Trưởng bộ môn Y học Cộng đồng Trường Đại học Y – Dược Thái Nguyên đã giúp đỡ và chỉ dẫn cho tôi những ý kiến qúy báu trong quá trình học tập và nghiên cứu
* Để góp phần vào sự thành công của luận án Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới:
- Ban Giám đốc sở Y tế tỉnh Bắc Kạn, Phòng Y tế, Trung tâm Y tế huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn, chính quyền địa phương, cán bộ y tế xã, nhân viên y tế thôn bản và nhân dân các xã: Quảng Chu, Yên Đĩnh, Như Cố, Bình Văn, Thanh Bình, Nông Hạ, Hoà Mục đã giúp tôi trong quá trình thực hiện luận án tốt nghiệp Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã tạo điều kiện giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong quá trình nghiên cứu luận án
Xin chân thành cảm ơn
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2010
Nghiên cứu sinh
Đàm Thị Tuyết
Trang 8Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHT Http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỤC LỤC
Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt vi
Danh mục các bảng viii
Danh mục các biểu đồ xi
Danh mục các hình xii
Danh mục sơ đồ xiii
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1.1 Tình hình bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp 3
1.1.1 Tình hình mắc bệnh và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp trên Thế giới 3
1.1.2 Tình hình mắc bệnh và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp tại Việt Nam 5
1.2 Căn nguyên và các yếu tố nguy cơ của bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp 6
1.2.1 Trên Thế giới 6
1.2.2 Tại Việt Nam 11
1.3 Một số giải pháp can thiệp phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp được thực hiện trên Thế giới và Việt Nam 14
1.3.1 Tình hình trên Thế giới 14
1.3.2 Tình hình tại Việt Nam 17
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21
2.1 Đối tượng nghiên cứu 21
2.1.1 Nghiên cứu mô tả 21
2.1.2 Nghiên cứu can thiệp 21
Trang 9Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHT Http://www.lrc-tnu.edu.vn
iv
2.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 21
2.2.1 Địa điểm nghiên cứu 21
2.2.2 Thời gian nghiên cứu 21
2.3 Phương pháp nghiên cứu 22
2.3.1 Thiết kế nghiên cứu 22
2.3.2 Phương pháp chọn mẫu 24
2.3.3 Chỉ số nghiên cứu 27
2.3.4 Phương pháp thu thập số liệu 31
2.4 Nội dung can thiệp 32
2.4.1 Chuẩn bị cộng đồng 32
2.4.2 Triển khai truyền thông - giáo dục sức khoẻ tại cộng đồng 33
2.4.3 Triển khai theo dõi dọc tình hình mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp của trẻ tại cộng đồng 33
2.4.4 Can thiệp dự phòng bằng uống thuốc tăng cường miễn dịch (Broncho - Vaxom) 34
2.4.5 Triển khai theo dõi dọc trẻ mắc NKHHC đến trạm y tế xã 34
2.4.6 Giám sát các hoạt động can thiệp 35
2.4.7 Đánh giá sau can thiệp 35
2.5 Phương pháp xử lý số liệu 36
2.6 Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu 36
2.7 Phương pháp xử lý hạn chế sai số 37
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 40
3.1 Thông tin chung về địa điểm nghiên cứu 40
3.2 Một số đặc điểm dịch tễ nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại địa điểm nghiên cứu 42
3.3 Căn nguyên và yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp 47
3.3.1 Kết quả cấy dịch tỵ hầu ở trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tại khu vực nghiên cứu 47
3.3.2 Các yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp 48
Trang 10Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHT Http://www.lrc-tnu.edu.vn
3.4 Hiệu quả can thiệp phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ 51
3.4.1 Kết quả thực hiện hoạt động can thiệp tại cộng đồng 51
3.4.2 Hiệu quả của biện pháp can thiệp 52
CHƯƠNG 4 BÀN LUẬN 77
4.1 Thực trạng NKHHC trẻ em dưới 5 tuổi tại Chợ Mới, Bắc Kạn 77
4.1.1 Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp cấp chung 77
4.1.2 Thực trạng vi khí hậu tại Chợ Mới, Bắc Kạn 79
4.1.3 Thực trạng vi khuẩn gây nhiễm khuẩn hô hấp cấp 81
4.2 Các yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp 82
4.3 Hiệu quả của can thiệp cộng đồng phòng chống NKHHC ở trẻ em 87
4.3.1 Mô hình can thiệp phòng chống NKHHC ở trẻ em 87
4.3.2 Hiệu quả của can thiệp phòng chống NKHHC 95
KẾT LUẬN 105
1 Một số đặc điểm dịch tễ nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn trước can thiệp 105
2 Yếu tố liên quan đến nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp 105
3 Hiệu quả của biện pháp can thiệp đối với nhiễm khuẩn hô hấp cấp tại cộng đồng 105
KHUYẾN NGHỊ 107
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 11data error !!! can't not
read
Trang 12data error !!! can't not
read
Trang 13data error !!! can't not
read