Tôi đã hoàn thành đề tài sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy môn hoá học và phương pháp tiến hành một số thí nghiệm ở trường trung học cơ sở ".. -Trong phươn
Trang 1LỜI CẢM ƠN:
Các đồng nghiệp kính mến!
Các em học sinh yêu quý!
Sau nhiều năn trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu, đặc biệt là sự giúp đỡ tận tình chu đáo của ban giám hiệu nhà trường, của các thầy cô, đồng nghiệp
và các em học sinh Tôi đã hoàn thành đề tài sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng đồ dùng trực quan trong giảng dạy môn hoá học và phương pháp tiến hành một số thí nghiệm ở trường trung học cơ sở "
Phần C: Kết quả thực hiện có so sánh đối chứng Phần này nêu lên những kết quả đạt được , bài học kinh nghiệm , khả năng áp dụng đề tài trong thực tiễn
Phần D: kiến nghị và đề nghị sau quá trình thực hiện đề tài
Phần E: Danh mục các tài liệu tham khảo
Mặc dù đã cố gắng, nhưng đề tài không tránh khỏi nhiều thiếu sót Tôi rất mong mỏi quý các thầy cô và bạn đồng nghiệp đóng góp ý kiến để đề tài củatôi được hoàn thiện hơn
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Trang 2MỤC LỤC:
Lời cảm ơn 1
Mục lục 2
Phần A: Mở đầu 3
1.Tên đề tài 3
2 Lý do chọn đề tài 3
3 Phạm vi và thời gian nghiên cứu 4
Phần B: Nội dung chính: 13
1 Khảo sát thực tế 13
2 Số liệu thực tế trước khi thực hiện đề tài 15
3 Các biện pháp thực hiện 15
Phần C: Kết quả thực hiện có so sánh đối chứng 25
Phần D: Kiến nghị và đề nghị sau quá trình thực hiện đề tài 27
Phần E: Danh mục các tài liệu thamkhảo 26
Trang 3
đó phương pháp dạy học tích cực thực sự là một trong phương pháp có tính
ưu việt trong dạy học hiện nay:
-Tính tích cực trong học tập là trạng thái hoạt động của học trưngtrong sự khát vọng trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức
- Chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức kỹ năng đã có để nhậnthức vấn đề mới
- Mong muốn được đóng góp với thầy với bạn những thông tin mới lấy
từ các nguồn khác nhau có khi không có trong nội dung ( ngoài môn học) Phương pháp dạy học tích cực là một quá trình dạy học coi trọng hoạtđộng của học sinh Người học không thụ động tiếp thu kiến thức mà ngườigiáo viên tổ chức hướng dẫn cho học sinh tự phát hiện kiến thức bằng hoạtđộng của chính mình
+ Dạy học thông qua các tổ chức hoạt động: Học sinh phải được hoạtđộng độc lập và hợp tác; tự nghiên cứu, quan sát làm bài tập, thảo luận thôngqua các hoạt động đó mà trò hiểu được kiến thức phát triển năng lực hìnhthành thái độ đến nay mục tiêu dạy học đã được định hướng ra chỗ dạy chohọc sinh biết gì, làm được gì?
Trang 4+ Dạy học phương pháp tự học tự nghiên cứu: Việc rèn luyện phươngpháp tự học, tự nghiên cứu không chỉ là phương tiện nâng cao hiệu quả dạyhọc đó là mục tiêu dạy học trong xã hội hiện đại khoa học công nghệ pháttriển nhanh thì việc dạy phương pháp học, tự học đóng vai trò quan trọng + Phương pháp tích cực giáo viên không truyền đạt những kiến thức cósẵn, không cung cấp ngay kiến thức cho người học mà để học sinh tự pháthiện ra.
+ Cốt lõi của việc hình thành phương pháp tự học là rèn luyện cho họcsinh kỹ năng, phương pháp thói quen tự học biết ứng dụng những điều đãhọc vào hướng mới biết tự lực phát hiện nảy sinh cuối cùng kiểm tra đánhgiá Phương pháp tiến hành các thí nghiệm hóa học ở trường THCS phầnnào phản ánh được phương pháp dạy học tích cực theo tinh thần đổi mớitrong dạy học hiện nay
-Trong phương pháp dạy học tích cực; Môn hoá học , sử dụng đồdùng trực quan và làm các thí nghiệm trong giờ học là phương pháp dạy họctích cực, tạo cho học sinh khả năng chiếm lĩnh kiến thức một cách chủ động,hứng thú và hình thành thái độ trong học tập là hết sức cần thiết và có tínhchất quyết định về kết quả học tập của học sinh
- Qua thực tế tình hình sử dụng đồ dùng dạy học trong nhà trường nóichung, của môn hoá học nói riêng đặc biệt các giờ học có thí nghiệm và cácgiờ thực hành thí nghiệm ở trường chúng tôi những năm qua còn nhiều hạnchế , có nhiều lý do: Đó là về cơ sở, về thời gian thực hiện (chưa có phụ táthí nghiệm) đặc biệt số giáo viên mới ra trường còn vướng mắc về phươngpháp thực hiện các thí nghiệm dẫn đến chất lượng môn hoá học còn chưacao
3 PHẠM VI VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
a/ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Một số thí nghiệm ở các bài học lớp 8, 9
Trang 5b/ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
Thời gian nghiên cứu:Tháng 9/2009 đến tháng 3/2010
C/ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
-Giáo viên dạy môn hoá học ở trường THCS
-Học sinh khối 8,9 THCS
-Đồ dùng dạy học môn hoá học
PHẦN B: NỘI DUNG ĐỀ TÀI
- Đồ dùng thí nghiệm tuy đã được cấp về nhưng cũng chưa đủ về số lượng
để dàn trải cho tất cả học sinh được làm thực hành thí nghiệm, một số đồdùng bị hư hỏng hoặc không đảm bảo chất lượng
Trang 6- Trường THCS Thanh Cao chúng tôi là 1 trong những trường có số lượnghọc sinh đông toàn trường có 547 học sinh trong năm học này Trong đókhối 9 có tới 5 lớp, khối 8 có 4 lớp Vì vậy rất khó khăn cho việc tiến hànhcác thí nghiệm trên lớp đặc biệt là các tiết thực hành.Vì vậy việc hướng dẫncho các em làm thí nghiệm ngoại khoá ( việc làm thí nghiệm ở nhà) là hếtsức cần thiết.
- Giáo viên thực hành thí nghiệm trường tôi chưa có, giáo viên bộ môn thìkhông đủ điều kiện thời gian chuẩn bị vì phân lịch dạy nhiều buổi không thểcùng môn, cùng khối được dẫn đến GV ngại làm thí nghiệm
- Mặc dù Giáo viên bộ môn hoá học đã học phương pháp tiến hành các thínghiệm ở trường chuyên nghiệp, học chuyên đề thay sách, học sử dụng dồdùng thiết bị dạy học do phòng giáo dục tổ chức Nhưng do điều kiện thực tếcác giáo viên hầu hết trường tôi vẫn chưa đáp ứng được như yêu cầu hiệnnay
- Các em học sinh cũng chuẩn bị đầy đủ dụng cụ thí nghiệm cho mỗi tiết học,trong giờ học các nhóm làm thí nghiệm nhưng kết quả thu được chưa cao, nhiều em còn lúng túng khi làm thí nghiệm đặc biệt là những thí nghiệmkhó Do vậy giờ học hóa thường không đủ thời gian và chất lượng chưa tốt
2
SỐ
LIỆU ĐIỀU TRA TRƯỚC KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
- Khối 9 có 5 lớp, tổng số 156 học sinh, số học sinh làm thí nghiệm đạt kết quả như sau:
16 học sinh 31 học sinh 47 học sinh 62 học sinh
Trang 7II.CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
PHẦN THỨ NHẤT :PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỨC QUAN NHẰM PHÁT HY TÍNH TÍCH CỰC, SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH:
PHƯƠNG PHÁP CHUNG:
Mục đích của SGK hoá học là dùng thiết bị trực quan làmphương tiện của việc thu nhận tri thức Do đó giáo viên phải phát huy tính tích cực , sáng tạocủa học sinh trong quá trình làm thí nghiệm bằng cách:
- Giáo viên nêu vấn đề buộc học sinh phải suy nghĩ
- Học sinh dự đoán trả lời
- Muốn làm sáng tỏ dự đoán đó ta phải làm thí nghiệm như thế nào?
- Yêu cầu học sinh phán đoán kết quả thí nghiệm sẽ xẩy ra
- Học sinh làm thí nghiệm để thu nhận tri thức
* Khi thao tác với đồ dùng trực quan là các tranh ảnh , hình vẽ, băng
hình Thì tuỳ thuộc vào yêu cầu của từng nội dung kiến thức mà GV có thể hướng dẫn HS theo hai cách sau:
- Cách thứ nhất:
+ Giáo viên nêu vấn đề buộc học sinh phải suy nghĩ
+ Học sinh dự đoán trả lời
+ Muốn làm sáng tỏ dự đoán đó Hs phải quan sát tranh ảnh , hình vẽ hoặc một đoạn phim để phát hiện kiến thức
- Cách thứ hai :GV cho học sinh quan sát tranh ảnh , hình vẽ , sau đó GV đưa ra hệ thống cau hỏi từ dễ đến khó để HS khai thác kiến thức từ đồ dùng trực quan trên để trả lời
* CÁC VÍ DỤ CỤ THỂ:
Ví dụ 1:Khi dạy bài tính chất hoá học của muối
THí nghiệm 1: Muối có tác dụng với kim loại không?
Trang 8GV nêu câu hỏi:Theo các em dự đoán muối có tác dụng với kim loại không?
HS dự đoán:
GV: Để kiểm tra dự đoán đó ta làm thí nghiệm như thế nào?
GV : cho học sinh thảo luận và nêu cách làm thí nghiệm để kiểm tra dự đoán Một số HS nêu dự đoán cách làm thí nghiệm:
+ Cho đoạn dây đồng vào dung dịch FeCl2
+ Cho đoạn dây Fe vào dung dịch CuSO4
+ Cho đoạn dây đồng vào dung dịch AgNO3
+ Cho đoạn dây Nhôm vào dung dịch NaCl
GV hướng dẫn HS chọn hai dự đoán phù hợp để làm thí nghiệm
GV Yêu cầu HS phán đoán kết quả thí nghiệm sẽ xảy ra
HS tiến hành thí nghiệm 1 trong SGK, nêu hiện tượng quan sát được , giải thích hiện tượng, viết PTHH và kết luận
GV : tại sao Fe đảy được Cu ra khỏi dd muối CuSO4 mà Cu lại không đẩy được Fe ra khỏi dd muối FeCl2
HS dự đoán Fe hoạt động hoá học mạnh hơn Cu
GV khẳng định dự đoán của HS là đúng
Ví dụ 2: Trong bài tính chất hoá học của kim loại nhôm
Thí nghiệm 1: Nhôm có mang tính chất hoá học của kim loại không ?
GV: Nêu câu hỏi nhôm có mang tính chất của kim âoị không?
HS: Dự đoán có (không )
GV: Muón kiểm tra dự đoán đó ta làm những thí nghiệm nào?
HS: dự đoán các thí nghiệm cần làm:
- Đốt cháy nhôm trong không khí
- Đốt cháy nhôm trong khí clo
có
không
Trang 9- CHo nhôm tác dụng với dung dịch axit H2SO4
- CHo nhôm tác dụng với dung dịch axit CuSO4
GV hướng dẫn HS chọn dự đoán phù hợp để làm thí nghiệm
HS tiến hành thí nghiệm và lĩnh hội tri thức
* Tóm lại với sự đào sâu suy nghĩ và phát huy tính sáng tạo của học sinh như trên không những chỉ áp dụng cho 2 ví dụ đã nêu mà có hể áp dụng cho nhiều bài học thực nghiệm nói chung và áp dụng cho hầu hết các thí nghiệmtrong SGK hoá học Khi các em đã quen với phương pháp này thì giáo viên
có thể chưa yêu cầu dự đoán thí nghiệm và kết quả thí nghiệm thì học sinh
CÓ HAI LOẠI THÍ NGHIỆM Ở TRƯỜNG THCS
Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên
Thí nghiệm của học sinh
- Tùy theo mục đích sử dụng thí nghiệm trong quá trình học tập (để nghiêncứu bài mới hay để củng cố, kiểm tra kiến thức, kỹ năng kỹ xảo) mà thínghiệm của học sinh được chia thành các dạng khác nhau
+ Thí nghiệm nghiên cứu bài mới
+ Thí nghiệm luyện tập
+ Thí nghiệm thực hành
- Ngoài các hình thức trên được dùng trong nội khóa còn những thínghiệm ngoại khóa được thực hiện ở trường, quan sát ở nhà
1.Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên :
-Thí nghiệm biểu diễn dùng làm cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất và phản ứng hóa học Trong quá trình biểu diễn thí nghiệm, giáo viên là
Trang 10người thực hiện sự biến đổi các chất, điều khiển các quá trình biểu diễn thí nghiệm, học sinh theo dõi quan sát và có nhận xét về quá trình đó
Vai trò của các thí nghiệm trong giờ Hóa học có thể không giống nhau Chúng có thể dùng để minh họa các kiến thức do giáo viên trình bày, có thể
là nguồn những kiến thức mà học sinh tiếp thu dưới sự hướng dẫn của giáo viên trong quá trình quan sát thí nghiệm Vì vậy các thí nghiệm biểu diễn có thể được tiến hành bằng 2 phương pháp :
- Phương pháp minh họa
- Phương pháp nghiên cứu
-Phương pháp thứ 2 có giá trị lớn hơn vì nó có tác dụng kích thích họcsinh làm việc tích cực hơn và đặc biệt tạo điều kiện phát triển khả năngnhận thức của học sinh Khi tiến hành thí nghiệm biểu diễn cần chú ý nhữngyêu cầu sau đây :
a Đảm bảo an toàn thí nghiệm :
An toàn thí nghiệm là yêu cầu trước hết đối với mọi loại thí nghiệm, trong
đó có thí nghiệm biễu diễn của giáo viên Để đảm bảo an toàn thí nghiệm vàtính mạng của học sinh trong giờ học Mặt khác giáo viên cần nắm vững kỹthuật và phương pháp tiến hành các thí nghiệm cụ thể
Ví dụ :
- Trong bất cứ trường hợp nào, trước khi đốt H2 đều phải thử độ tinh khiết của nó
- Khi làm việc với chất độc hại phải có biện pháp bảo hiểm
- Không dùng quá liều lượng hóa chất dễ cháy và dễ nổ
- Các thí nghiệm tạo thành chất bay hơi cần tiến hành ở phía cuối chiều gió
để tránh tạt khí độc về phía học sinh
b, Đảm bảo kết quả và tính khoa học của thí nghiệm :
Thí nghiệm hóa học như “con dao hai lưỡi” :
Trang 11Kết quả tốt đẹp của các thí nghiệm có liên quan chặt chẽ đến chất lượng dạyhọc và củng cố lòng tin của học sinh vào khoa học.
Muốn đảm bảo kết quả trước hết giáo viên phải nắm vững kĩ thuật và kĩnăng tiến hành thí nghiệm, giáo viên phải chuẩn bị cẩn thận các thí nghiệm,thử nhiều lần trước khi biểu diễn trên lớp Các dụng cụ hóa chất cần chuẩn
bị chu đáo và đồng bộ Nếu chẳng may thí nghiệm không thành công, giáoviên cần bình tĩnh, tìm ra nguyên nhân để giải thích cho học sinh
- Số lượng thí nghiệm trong một bài nên chọn vừa phải Cần chọn những thínghiệm phục vụ trọng tâm bài học và phù hợp với thời gian của tiết dạy đểđảm bảo việc thực hịên các bước lên lớp Mặt khác nếu chúng ta sử dụngnhiều thí nghiệm với những phản ứng hóa học có bản chất giống nhau sẽgiảm hứng thú học tập của học sinh
- Ngoài những yêu cầu trên, để nâng cao chất lượng các thí nghiệm biểudiễn ta cần chú ý những nội dung sau đây:
Trong thí nghiệm nên sử dụng những hóa chất học sinh đã quen biết.Đương nhiên nếu mục đích thí nghiệm là nghiên cứu chất mới thì chất đóphải là mới đối với học sinh Nhưng khi sử dụng các chất để rút ra những kếtluận lí thuyết nào đó, tức là dùng làm tài liệu giáo khoa thì cố gắng dùng cácchất quen thuộc
Trang 12- Để giúp học sinh tập trung tuyệt đối vào các phản ứng hóa học diễn ratrong các dụng cụ thí nghiệm, trước khi thực hiện thí nghiệm giáo viên nêngiúp học sinh tìm hiểu về các dụng cụ thí nghiệm theo các trình tự sau: + Tên của dụng cụ.
+ Công dụng của dụng cụ
+ Hình dạng bên ngoài và cấu tạo bên trong
+ Công dụng của từng bộ phận
+ Bộ phận quan trọng nhất ( tuỳ theo từng nội dung thí nghiệm)
+ Dụng cụ được cấu tạo và hoạt động dựa trên những nguyên lý nào
+ Cách sử dụng dụng cụ
Trong một số trường hợp thì cần có thể dùng hình vẽ hoặc tháo rời từng
bộ phận rồi giới thiệu và lắp dụng cụ theo 1 trình tự cần thiết
Nên lựa chọn các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, gọn nhẹ đảm bảo tính khoahọc, sư phạm, mỹ thuật Chọn phương án thí nghiệm đơn giản, tiết kiệm , dễthành công và đảm bảo an toàn cho học sinh
Trước khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên cần phải giải thích mục đích, yêucầu và cách tiến hành thí nghiệm
Trong thời gian tiến hành thí nghiệm sự chú ý của học sinh vào việcquan sát các hiện tượng sảy ra như đặt các câu hỏi để học sinh chú ý theo dõithí nghiệm và trả lời Điều này đặc biệt chú ý ở lớp 8 vì khả năng quan sátcủa học sinh còn phát triển lưu ý học sinh quan sát việc thực hiện đúng đắncác thao tác thí nghiệm như: cách lấy hoá chất rắn và lỏng, cách đun , cách
sử dụng đèn cồn, đặc biệt cách lắp và kiểm tra dụng cụ, …
2 Thí nghiệm của học sinh.
a) Thí nghiệm để nghiên cứu bài mới:
Tuy có nhiều ưu điểm nhưng do khả năng nhận thức của học sinh có hạn( chỉ bằng thị giác và thính giác) nên thí nghiệm biểu diễn còn có những mặthạn chế Dù sao khi học sinh được trao dụng cụ tận tay và được thực hiện
Trang 13làm thí nghiệm thì việc làm quen với các dụng cụ , các chất và quá trình sẽđầy đủ hơn ở đây học sinh tự tay điều khiển các quá trình và làm biến đổicác chất nên có sự phối hợp giữa hoạt động, trí óc với hoạt động chân taytrong quá trình nhận thức của học sinh Phương pháp này có khả năng pháttriển tốt nhất năng lực trí tuệ của học sinh , kích thích hứng thú của học sinhđối với hoá học, vì nó rèn luyện cho học sinh nhận thức và phân tích nhữngdấu hiệu và hiện tượng cụ thể bằng kinh nghiệm riêng của chính mình , vàthu hút của học sinh vào nhận thức đối tượng
Việc tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm để nghiên cứu bài mới có thểthực hiện bằng 2 cách: Toàn lớp cùng làm một thí nghiệm hoặc từng nhómnhững thí nghiệm khác nhau
Khi tiến hành thí nghiệm học tập theo nhóm, giáo viên cần theo dõi để cáchọc sinh trong nhóm lần lượt được học, nếu không thì thí nghiệm của họcsinh sẽ biến thành thí nghiệm biểu diễn trong đó chỉ do một số em khá phụtrách Nếu thí nghiệm phức tạp cần có sự phân công giữa các học sinh trongnhóm
Ví dụ: Trong thí nghiệm điều chế và thử tính chất của Oxi ở lớp 8 có thể
1 học sinh lắp dụng cụ điều chế và thu Oxi Các học sinh khác làm các thínghiệm đốt cháy C,S, kim loại trong Oxi
Cũng như thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm của học sinh có thể tiến hànhtheo phương pháp minh hoạ và nghiên cứu
Ví dụ: Để nghiên cứu tính khử của H2 ở lớp 8 có thể cho học sinh tiến
hành thí nghiệm khử CuO nhờ H2 bằng 2 phương pháp trên như sau :
+ Phương pháp minh hoạ : Giáo viên cho biết Hiđo không những có thể hoáhợp với Oxi của các hợp chất như các oxít Nếu cho H2 qua CuO nung nóng
nó sẽ chiếm Oxi của hợp chất này và tạo ra nước , CuO màu đen tạo ra Cuđơn chất màu đỏ
Học sinh thành lập PTHH: H2+ CuO Cu + H2O