Vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong quá trình hoạch định chính sách về công nghệ thân thiện môi trường ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ QUỲNH TRANG VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH VỀ CÔNG NGHỆ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ QUỲNH TRANG

VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ

TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH VỀ CÔNG NGHỆ THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

Hà Nội, 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ QUỲNH TRANG

VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ

TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH VỀ CÔNG NGHỆ THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

MÃ SỐ: 60.34.04.12

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Ngọc Dinh

Hà Nội, 2016

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian học tập và nghiên cứu tại Chương trình cao học chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

– Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả đã hoàn thành luận văn cao học với đề tài: “Vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong quá trình hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam”

Để có được kết quả này, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Đặng Ngọc Dinh - người đã trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này với sự chỉ bảo nhiệt tình, sâu sát

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo thuộc khoa Khoa học Quản lý - trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy, cô giáo trong trường cũng như Ban Giám hiệu nhà trường đã tạo môi trường học tập, nghiên cứu bổ ích, thiết thực cho các học viên, nhiệt tình giúp đỡ các học viên trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Bên cạnh đó, xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của các chuyên gia, và bạn bè trong suốt quá trình tôi thực hiện luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Học viên

Nguyễn Thị Quỳnh Trang

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do nghiên cứu 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 3

3 Mục tiêu nghiên cứu 10

4 Phạm vi nghiên cứu 10

5 Mẫu khảo sát 10

6 Câu hỏi nghiên cứu 11

7 Giả thuyết nghiên cứu 11

8 Phương pháp chứng minh giả thuyết 12

9 Kết cấu luận văn 12

PHẦN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG 13

1.1 Các tổ chức phi chính phủ và phân loại 13

1.1.1 Khái niệm tổ chức phi chính phủ 13

1.1.2 Phân loại các tổ chức phi chính phủ 15

1.2 Khái niệm chính sách, hoạch định chính sách 19

1.2.1 Khái niệm chính sách 19

1.2.2 Khái niệm hoạch định chính sách và các khái niệm liên quan 20

1.3 Khái niệm môi trường, ô nhiễm môi trường và công nghệ thân thiện môi trường 23

1.3.1 Khái niệm môi trường, ô nhiễm môi trường 23

1.3.2 Khái niệm công nghệ thân thiện môi trường và các khái niệm liên quan 24

1.4 Sự cần thiết tham gia của các tổ chức phi chính phủ trong lĩnh vực công nghệ thân thiện môi trường 28

1.4.1 Các tổ chức phi chính phủ đóng vai trò trung gian giữa Nhà nước và doanh nghiệp trong việc thực thi chính sách công nghệ thân thiện môi trường 27

1.4.2 Các tổ chức phi chính phủ tham gia tích cực vào các hoạt động chính sách với tư cách là một thành tố của Xã hội dân sự 29

CHƯƠNG 2 PHÂN TÍCH VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ

THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG 32

2.1 Vài nét khái quát về các tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam 32

2.2 Những yếu tố khách quan và chủ quan dẫn đến sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ trong quá trình hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam 35

2.2.1 Yếu tố khách quan 35

2.2.2 Yếu tố chủ quan 45

2.3 Những thuận lợi và khó khăn của các tổ chức phi chính phủ khi tham gia hoạch định chính sách về công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam 46

2.3.1 Thuận lợi 46

2.3.2 Khó khăn 48

2.4 Những đóng góp của các tổ chức phi chính phủ khi tham gia hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam 522

2.4.1 Vai trò cung cấp thông tin 522

2.4.2 Vai trò phân tích chính sách 57

2.4.3 Vai trò điều chỉnh chính sách 58

2.4.4 Các vai trò khác…… ……… ………63

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ HOÀN THIỆN ĐIỀU KIỆN PHÁP LÝ ĐỂ TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ THAM GIA TÍCH CỰC QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 66

3.1 Những thách thức từ vị thế của NGOs………67

3.1.1 Tính chính danh của XHDS trong hệ thống pháp luật ……… …67

3.1.2 Sự e ngại của doanh nghiệp khi hợp tác với các tổ chức phi chính phủ 67 3.1.3 Tương lai hạn hẹp về nguồn tài chính ……….………… 68

3.2 Khuyến nghị……….….…… …… 69

3.2 1 Khuyến nghị cho các cơ quan Nhà nước 69

3.2.2 Khuyến nghị về hoàn thiện quá trình tham gia của NGOstrong hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường 77

KẾT LUẬN 83

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do nghiên cứu

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, việc sử dụng các công nghệ thân thiện môi trường để đảm bảo phát triển bền vững là một trong những chiến lược được nhiều quốc gia hướng tới, trong đó có Việt Nam Trước tình trạng biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng trở nên nghiêm trọng, các quốc gia đã nỗ lực không ngừng trong việc xây dựng khung pháp lý nhằm tăng cường áp dụng công nghệ thân thiện môi trường với các công cụ chính như luật pháp, chính sách công, các thỏa thuận môi trường đa phương và các nguồn quỹ công để hoạt động Trong Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã chỉ ra rằng “sẽ có rất

ít quốc gia chọn một công nghệ đắt tiền hơn nếu như lợi ích duy nhất mà công nghệ

đó mang lại là phòng tránh những hiệu ứng xấu có thể có đối với sự thay đổi khí hậu Mặc dù vậy, công nghệ đó có thể mang lại cho ta lợi ích có liên quan, ví dụ như giảm thiểu ô nhiễm không khí và nguồn nước”1 Những lợi ích này thường khó hoặc không thể kiểm chứng ngay được nhưng các công nghệ này sẽ giúp đảm bảo những mục tiêu phát triển bền vững, phục vụ lợi ích của cả cộng đồng, của toàn xã hội Do đó sử dụng công nghệ thân thiện môi trường, nhằm hướng tới một môi trường sạch và phát triển bền vững không chỉ là vấn đề của tổ chức, quốc gia mà còn ở phạm vi quốc tế

Đổi mới công nghệ theo hướng áp dụng công nghệ thân thiện môi trường là hướng đi đúng và phù hợp với xu thế phát triển mới của doanh nghiệp Tuy vậy, trong bối cảnh hiện nay, nhiều doanh nghiệp chưa ý thức được trách nhiệm về bảo

vệ môi trường, sử dụng những công nghệ lạc hậu, gây ô nhiễm nghiêm trọng Chính sách công nghệ thân thiện môi trường còn gặp nhiều khó khăn khi đi vào cuộc sống

Do vậy, bên cạnh vai trò quan trọng và quyết định của Chính phủ trong việc tham gia

1

Nguyễn Mạnh Quân, Chuyển giao công nghệ thân thiện với môi trường –những yếu tố liên quan đến thương

mại, http://thongtinkhcndaklak.vn/tailieu/tongluan/2007_4.pdf , T4/2007

2

các diễn đàn quốc tế nhằm thực hiện mục tiêu phát triển bền vững, hoạch định các chính sách về bảo vệ môi trường và giảm thiểu tối đa các tác động của biến đổi khí hậu, còn cần có sự quan tâm, ủng hộ của rất nhiều các nhóm xã hội, hay rộng hơn là Xã hội dân sự (XHDS) Trong đó, các tổ chức phi chính phủ (Non-Government Organizations (NGOs)) là một trong những loại hình tổ chức nòng cốt, ưu tiên triển khai các hoạt động phục vụ lợi ích cộng đồng, kêu gọi việc sử dụng năng lượng bền vững, áp dụng công nghệ thân thiện môi trường vì lợi ích chung của cộng đồng xã hội

Tại Việt Nam, đặc biệt từ những năm tiến hành đổi mới đến nay, NGOs ngày càng phát triển rộng rãi và có vai trò dần được quan tâm trong quá trình hoạch định chính sách, đặc biệt là các chính sách xã hội Hiện có hàng trăm NGO của Việt Nam đang tăng cường và đa dạng hóa hoạt động trong lĩnh vực môi trường, đặc biệt ở cấp độ cơ sở, đóng một vai trò quan trọng trong công tác tiếp nhận, vận động tài trợ cho những chương trình, hoạt động bảo vệ tài nguyên và môi trường hướng tới sự phát triển bền vững Các tổ chức này còn góp phần đề xuất các vấn đề chính sách, cung cấp thêm các luận cứ cho quá trình ra quyết định chính sách trên nhiều lĩnh vực Tuy nhiên, trong quá trình tham gia hoạt động hoạch định chính sách, NGOs cũng đang gặp không ít những khó khăn do chưa có những văn bản pháp lý quy định cụ thể về vấn đề này

Xuất phát từ những phân tích trên, tác giả lựa chọn đề tài về “Vai trò của các

tổ chức phi chính phủ trong quá trình hoạch định chính sách về công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam” để làm luận văn thạc sĩ

1.2 Ý nghĩa lý thuyết của nghiên cứu

Luận văn sẽ phân tích vai trò của NGOs với quá trình tham gia hoạch định chính sách về sử dụng công nghệ thân thiện với môi trường, những thuận lợi và khó khăn đối với NGOs trong quá trình hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường

1.3 Ý nghĩa thực tế của nghiên cứu

Từ việc phân tích vai trò của NGOs trong quá trình hoạch định chính sách,

đề xuất các khuyến nghị nhằm củng cố hơn nữa sự đóng góp của loại hình tổ chức

3

này vào quá trình hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường ở Việt Nam

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Hiện nay có rất nhiều các nghiên cứu được công bố phân tích sự tham gia và đóng góp của NGOs với quá trình phát triển của các quốc gia:

Năm 1992, trong tác phẩm Role of Non-Governmental Organizations in the Development of International Environmental Law, Dan Tarlock đã phân tích vai trò

của NGOs trong việc phát triển của Luật Môi trường Quốc tế

Năm 1993, Wellard, K., & Copestake, J G và các cộng sự trong tác phẩm

NGOs and the state in Africa: Rethinking roles in sustainable agricultural development đã tập trung phân tích các vai trò của NGOs trong phát triển nông

nghiệp bền vững tại Châu Phi – một trong những châu lục phải đối mặt với những vấn đề xung đột môi trường, ô nhiễm môi trường Công trình đã khẳng định sự tham gia của NGOs có vai trò quan trọng trong thực hiện các gói cứu trợ nhân đạo đối với các nhóm yếu thế chịu tác động bởi những thảm họa thiên tai

Năm 2001, Michele M Betsill, Elisabeth Corellm và một số tác giả khác

trong tác phẩm NGO Influence in International Environmental Negotiations: A framework for Analysis (Ảnh hưởng của tổ chức phi chính phủ trong cuộc đàm phán môi trường quốc tế) đã đi sâu phân tích sự tham gia của NGOs trong đàm

phán quốc tế, đưa ra các vấn đề đòi hỏi không chỉ có một mà cần nhiều quốc gia

quan tâm để tìm tiếng nói chung như vấn đề bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu…

Đáng chú ý, năm 2008, Anjali Agarwal trong tác phẩm Role of NGO’s in the Protection of Environment đã chỉ ra các vai trò của NGOs trong bảo vệ môi trường,

trong đó nhấn mạnh các tổ chức này có đóng góp tích cực cho việc xử lý các vấn đề thảm họa môi trường, vì đây là tổ chức trung gian trong việc đưa tiếng nói của cộng đồng trong các diễn đàn chính thức của quốc gia về bảo vệ môi trường

4

Năm 2009, Inger Ulleberg trong tác phẩm The role and impact of NGOs in capacity developmentf from replacing the state to reinvigorating education lại nhấn

mạnh vai trò và tác động của NGOs trong mối quan hệ tương tác với chính phủ Đây là một tiếp cận mới Cũng trong cùng năm này, SI Omofonmwan trong tác

phẩm The Role of Non-Governmental Organisations in Community Development: Focus on Edo State–Nigeria và D Lewis trong nghiên cứu Non-Governmental Organizations and Development đưa ra tiếp cận vai trò của NGOs trong phát triển cộng đồng, phát triển bền vững trong phạm vi quốc gia

Trong năm 2011, Peter Willetts trong tác phẩm The Role of NGOs in the Global Governance tiếp cận vai trò của NGOs trong quản trị toàn cầu, nhận diện và

phân tích vai trò của NGOs trong mô hình phát triển của các quốc gia, trong việc hình thành các hiệp hội mang quy mô khu vực và quốc tế về bảo vệ môi trường

Cùng năm, Sundar Vadaon trong nghiên cứu Role of NGO’s in Environmental Conservation and Development nhấn mạnh về đối thoại và phát triển môi trường

trong đó nhấn mạnh tính chất “phi chính phủ” giúp NGOs thể hiện vai trò tiên phong, chủ động đối thoại với Chính phủ và các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp về các vấn đề môi trường và chính sách môi trường tại các quốc gia

Năm 2012, Nalirupa trong nghiên cứu A study on Non-Governmental Organization’s (NGO’s) in Protecting The Environment, nhận diện vai trò của

NGOs trong bảo vệ môi trường với các nghiên cứu trường hợp tại một số quốc gia Đây cũng là nghiên cứu tiếp cận trực tiếp về các hoạt động và đóng góp của NGOs

trong bảo vệ môi trường

Năm 2013, Rajamanickam Srinivasan trong tác phẩm In a developing country, what role can non governmental organisations (NGOs) play in obtaining good governance?, tác giả có cách nhìn nhận chi tiết và cụ thể về vai trò của NGOs

tại các quốc gia đang phát triển trong quản trị quốc gia

Gần đây nhất, năm 2016, M Loganathan trong nghiên cứu Role of NGO’s in Protecting Environment and Health đã tập trung phân tích vai trò của NGOs trong

tiếp cận về bảo vệ môi trường và ảnh hướng tới sức khỏe của cộng đồng

5

Đáng chú ý là hai bài viết liên quan đến sự tham gia của NGO trong quá trình hoạch định chính sách công nghệ thân thiện môi trường như sau:

Joachim H Spangenberg với bài viết The role of NGO’s in the German Environmental Policy: Past and Present perspectives of environmental NGO’s mô

tả vai trò đang thay đổi của NGOs trong các quy trình chính sách tại Đức, được minh họa bằng vận động của môi trường Từ việc bảo tồn thiên nhiên phi chính trị đến việc ngăn chặn sự mở rộng, hiếm khi đòi đóng cửa các nhà máy mà thường là thi hành các biện pháp xử lý chất thải và/ hoặc tăng cường giám sát việc sản xuất tại các nhà máy, nỗ lực khiến giới chính trị nhìn nhận vấn đề môi trường một cách nghiêm túc hơn

Haoming Huang trong The development of civil society and its role in policymaking in China chỉ rõ mục đích của việc thành lập NGOs là thúc đẩy việc

cải cách chính sách của Nhà nước thông qua các hoạt động của họ Tác giả có kể đến thành công của Hiệp hội năng lượng mới Trung Quốc (CREIA) trong việc xây dựng Luật năng lượng mới Trung Quốc Đây là một ví dụ để cho NGOs Việt Nam học tập trong việc thúc đẩy công nghệ thân thiện môi trường bởi phát triển nguồn

năng lượng mới sẽ thúc đẩy sự phát triển của các công nghệ mới

Như vậy, nhìn chung các nghiên cứu đều rất phong phú trong đó nhấn mạnh

sự phát triển mạnh mẽ của NGOs trên thế giới, vai trò ngày càng quan trọng, tham gia đóng góp trên nhiều phương diện của NGOs với các vấn đề phát triển của quốc gia, trong đó có bảo vệ môi trường

Tuy vậy, tại mỗi quốc gia thì vai trò của NGOs có thể khác nhau, quy định bởi hành lang pháp lý về chức năng và phạm vi hoạt động của NGOs, về các lĩnh vực phát triển của quốc gia và quy mô phát triển của NGOs tại các quốc gia này Trong một số tác phẩm về vai trò của NGOs tại các quốc gia, vai trò tham gia hoạch định chính sách cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau