So sánh thể chế cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam và cộng hòa pháp nhà nước và đảng chính trị

Bản chất và mô hình tổng thể của thể chế chính trị nước ta được tiếp tục quy định trong Hiến pháp 2013 là thể chế Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam CHXHCN Việt Nam và nội dung của Hiến

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

Tr ang

1.2 Tình hình nghiên cứu về thể chế chính trị Cộng hòa Pháp… 23

3.1 Khái quát về tư tưởng nhà nước pháp quyền và sự vận dụng cho

cấu trúc tổ chức thể chế chính trị của Việt Nam và Pháp 73 3.1.1 Khái quát về tư tưởng nhà nước pháp

3.2.2 Cơ cấu tổ chức của thể chế nhà

KẾT

14

8 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Kể từ khi thực hiện đường lối Đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam năm

1986, nước ta đạt được nhiều thành tựu trong những lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, giáo dục Điểm nổi bật của sự thành công về mặt chính trị, thể chế là vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và xã hội ngày càng tăng, Đảng được củng cố và tăng cường cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức; Nhà nước Việt Nam được xây dựng và hoàn thiện theo phương hướng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân dân, tất cả quyền lực thuộc về nhân dân

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu quan trọng đã đạt được, thể chế chính trị ở nước ta vẫn còn tồn tại một số hạn chế, còn nhiều biểu hiện của cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam chưa được xây dựng và hoàn thiện theo kịp yêu cầu phát triển kinh tế và quản lý đất nước Tổ chức bộ máy nhà nước ở nhiều cơ quan từ trung ương đến địa phương còn chưa thực sự hợp lý, chức năng, nhiệm vụ của một số cơ quan chưa được quy định rõ ràng, còn chồng chéo Do vậy, Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ đạo tiếp tục thực hiện công cuộc đổi mới nhằm đổi mới đồng bộ và toàn diện, đổi mới phù hợp

về tình hình kinh tế và chính trị của đất nước với mục tiêu làm cho dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XI đã xác định một trong những

“nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới” là sửa đổi Hiến pháp 1992 nhằm tiếp tục khẳng định “bản chất Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ,

do Đảng Cộng sản lãnh đạo, quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp” [51] Sau một thời gian chuẩn bị, thảo luận và lấy

ý kiến rộng rãi trong nhân dân cả nước, ngày 28/11/2013 tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội

khóa XIII đã thông qua Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 theo nội dung của kết luận Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI [52]

Bản chất và mô hình tổng thể của thể chế chính trị nước ta được tiếp tục quy định trong Hiến pháp 2013 là thể chế Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (CHXHCN Việt Nam) và nội dung của Hiến pháp 2013 lần đầu tiên đã quy định và

cụ thể hóa “nguyên tắc kiểm soát quyền lực” giữa các cơ quan trong bộ máy nhà

nước Vị trí, vai trò, chức năng của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp đã được quy định rõ ràng và hợp lý hơn [70]

Hiến pháp mới được Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013 và bắt đầu có hiệu lực thi hành ngày 1/1/2014 (Hiến pháp 2013) Để thi hành Hiến pháp 2013, Quốc hội phải tiến hành sửa đổi và bổ sung khoảng 18 đạo luật về tổ chức, hoạt động, thẩm quyền và nhiệm

vụ của các thiết chế trong thể chế chính trị của nước ta như Quốc hội đã ban hành mới Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân Như vậy, chỉ liên quan đến việc tổ chức và hoàn thiện thể chế chính trị nhà nước theo nội dung của Hiến pháp mới thì việc thi hành Hiến pháp 2013 đã là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đảng và Nhà nước CHXHCN Việt Nam Chính vì vậy, Quốc hội đã ra Nghị quyết số 64/2013/QH13 ngày 28/11/2013 quy định một số điểm thi hành Hiến pháp [45], Ban Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 32-CT/TW ngày 03/1/2014 về triển khai thực hiện Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm

2013 [6]

Như vậy, nhiệm vụ xây dựng, đổi mới và hoàn thiện thể chế chính trị của nhà nước Việt Nam luôn là một nhiệm vụ cấp thiết kể từ khi Đảng và Nhà nước bắt

đầu thực hiện công cuộc Đổi mới cho đến nay Luận án nghiên cứu sinh (NCS) so

sánh thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam quy định trong Hiến pháp 2013 với thể chế chính trị của Cộng hòa Pháp, tập trung so sánh thể chế nhà nước và đảng chính

trị ở cấp trung ương giữa hai quốc gia để từ đó rút ra những điểm tương đồng và khác biệt, những thành công và hạn chế của cả hai thể chế, từ đó đề xuất kiến nghị

cụ thể cho việc xây dựng và hoàn thiện thể chế theo nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực, thực thi Hiến pháp 2013, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới cũng chính là để phục vụ cho nhiệm vụ cấp thiết trên Do vậy, luận án là một nghiên cứu cần thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn

Ngoài những lý do cơ bản nêu trên, luận án NCS lựa chọn nghiên cứu so sánh hai thể chế chính trị Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Cộng hòa Pháp với những lý do cụ thể như sau:

Thứ nhất, Việt Nam và Pháp tuy thuộc hai châu lục Á – Âu, tuy xa cách về

địa lý, nhiều điểm khác nhau về mô hình thể chế chính trị nhưng hai nước đã có mối quan hệ trong lịch sử gần 1 thế kỷ (từ 1858 đến 1945) với sự có mặt của người Pháp ở nước ta Sự kết nối, ảnh hưởng giữa Đông – Tây; Á – Âu không chỉ diễn ra trên khía cạnh văn hóa, kinh tế mà còn cả lĩnh vực chính trị, thể chế Một điều không thể phủ nhận là Việt Nam đã chịu sự ảnh hưởng của văn hóa, tư tưởng chính trị pháp quyền dân chủ và tiến bộ của các học giả nổi tiếng người Pháp như Charles Louis Montesquieu (1689-1755) và Jean Jacques Rousseau (1712-1778) Tuy nhiên, Việt Nam vận dụng và tiếp thu linh hoạt với những đặc điểm riêng mà không áp dụng dập khuôn, máy móc Điều này được thể hiện trong bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946, một bản Hiến pháp được đánh giá là “tiêu biểu không kém bất cứ bản hiến pháp nào trên thế giới, kết tinh những giá trị cao cả của thời đại, thể hiện rõ tư tưởng pháp quyền của Chủ tịch

Hồ Chí Minh” [38]

Ngày 2/4/1973, hai nước Việt Nam và Pháp đã thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức để xây dựng cơ chế hợp tác trong các lĩnh vực rất đa dạng từ chính trị, quốc phòng, an ninh đến kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và giáo dục Sang

thập niên thứ hai của thiên niên kỷ 21, quan hệ giữa hai quốc gia có mối gắn kết từ lâu trong lịch sử này được nâng lên tầm cao hơn bằng việc Thủ tướng Chính phủ

hai nước đã ký Tuyên bố chung về quan hệ Đối tác chiến lược vào ngày 25/9/2013

Trong Tuyên bố chung, hai bên Việt – Pháp nhất trí cùng thực hiện những hoạt động hợp tác toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, quốc phòng, an ninh, kinh tế, thương mại, đầu tư, văn hóa, khoa học, giáo dục, đào tạo Đặc biệt trong lĩnh vực chính trị, thể chế là việc tăng cường hợp tác giữa Bộ ngoại giao, Quốc phòng của chính phủ hai nước, hợp tác giữa các Ủy ban, nhóm Nghị sĩ của nghị viện hai nước nhằm thúc đẩy quản trị hiệu quả, xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền [64]

Thứ hai, hợp tác về kinh tế, thương mại trên thực tế giữa hai nước ngày càng

phát triển mạnh mẽ và có nhiều triển vọng trong tương lai Trong quan hệ với các nước châu Âu thì Cộng hòa Pháp hiện là nhà đầu tư lớn thứ hai và đối tác thương mại lớn thứ ba của Việt Nam [5] Hợp tác với Cộng hòa Pháp, một cường quốc trong Liên minh Châu Âu (EU) còn tạo điều kiện cho Việt Nam có nhiều cơ hội tham gia sâu rộng hơn vào thị trường kinh tế và thương mại của EU và ngược lại hợp tác với Việt Nam cũng tạo nhiều thuận lợi cho Pháp tiếp cận vào khu vực kinh

tế, thương mại của Đông Nam Á (ASEAN) nói riêng và quan hệ EU-ASEAN nói chung

Do vậy, với các mục tiêu toàn diện về chính trị, kinh tế, quốc phòng, văn hóa, xã hội trong quan hệ hợp tác Việt - Pháp thì việc nghiên cứu so sánh để tìm hiểu sâu sắc về thể chế chính trị giữa hai quốc gia sẽ có ý nghĩa thực tiễn đóng góp cho hoạt động hợp tác nêu trên

Thứ ba, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam

đã ban hành Nghị quyết số 37-NQ/TW ngày 09/10/2014 về Công tác lý luận và

Định hướng nghiên cứu đến năm 2030 ở nước ta, trong đó có chỉ đạo các hướng

nghiên cứu chủ yếu, cụ thể là: Tiếp tục đi sâu nghiên cứu về bản chất, đặc điểm

của chủ nghĩa tư bản hiện đại, nghiên cứu tình hình thế giới và khu vực, cục diện, quan hệ giữa các nước lớn, tăng cường nghiên cứu dự báo tình hình; Đối với những trào lưu tư tưởng, học thuyết, lý thuyết mới, tiếp tục mở rộng và đi sâu nghiên cứu trên quan điểm khách quan, biện chứng và tiếp thu những giá trị tiến bộ; Vấn đề hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực; Tiếp tục làm rõ nguyên tắc tổ chức và hoạt động, nâng cao năng lực lãnh đạo

và sức chiến đấu của Đảng, giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước

và xã hội, nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng [43]

Như vậy, nghiên cứu so sánh thể chế chính trị giữa CHXHCN Việt Nam với

CH Pháp - một nước lớn ở trên thế giới và cũng là nước đại diện cho chủ nghĩa tư bản hiện đại với những trường phái, tư tưởng về nhà nước pháp quyền tiên tiến sẽ đóng góp cho những nội dung nghiên cứu lý luận và thực tiễn theo tinh thần và nội dung chỉ đạo của Đảng và Nhà nước

Với những lý do trên, luận án NCS thực hiện nghiên cứu so sánh thể chế

chính trị của hai quốc gia với tiêu đề: “So sánh Thể chế Cộng hòa Xã hội Chủ

nghĩa Việt Nam và Cộng hòa Pháp: nhà nước và đảng chính trị”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu:

Thứ nhất: Luận án so sánh thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam và CH

Pháp đương đại nhằm làm rõ những đặc điểm giống và khác nhau cơ bản giữa hai thể chế chính trị, những điểm hợp lý và hạn chế chủ yếu trong cấu trúc tổ chức và chức năng hoạt động của thể chế chính trị hai quốc gia, từ đó nêu ra kiến nghị cụ thể cho việc xây dựng thể chế chính trị Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Thứ hai: Luận án so sánh để chứng minh thể chế chính trị Việt Nam cũng

giống như các thể chế chính trị pháp quyền, dân chủ ở trên thế giới, là thể chế

chính trị pháp quyền xã hội chủ nghĩa, có các thể chế nhà nước được Hiến pháp

2013 quy định thực hiện chức năng lập pháp, hành pháp và tư pháp theo cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với các mục tiêu trên, luận án sẽ thực hiện các nhiệm vụ chính sau Đầu tiên, luận án phân tích một số vấn đề lý luận, đặc biệt là về thể chế chính trị và quan điểm tiếp cận cấu trúc-chức năng trong phương pháp nghiên cứu chính trị so sánh Tiếp theo, luận án tập trung so sánh cấu trúc tổ chức và chức năng hoạt động của thể chế nhà nước và đảng chính trị giữa hai quốc gia và mối quan hệ giữa các

yếu tố này

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu cấu trúc tổ chức và chức năng của đảng chính trị và thể chế nhà nước bao gồm: Quốc hội (Nghị viện), Chính phủ, Tòa án, những người lãnh đạo cơ quan trong thể chế nhà nước như thủ tướng chính phủ và nguyên thủ quốc gia của CHXHCN Việt Nam và CH Pháp vì đây là những chủ thể quan trọng nhất quyết định đến đời sống chính trị của mỗi quốc gia, trong việc hoạch định

chính sách công

3.2 Phạm vi

Phạm vi thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu so sánh những vấn đề

đương đại về cấu trúc và chức năng cơ bản của thể chế nhà nước và đảng chính trị của CHXHCN Việt Nam và CH Pháp từ năm 2000 cho đến nay Đây là thời điểm sau khi Sửa đổi Hiến pháp 1992 của Việt Nam năm 2001 ghi nhận chính thức thể chế chính trị của nước ta là pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Sửa đổi Hiến pháp CH Pháp năm 2000 về thay đổi nhiệm kỳ của tổng thống

Trong quá trình so sánh về cấu trúc, mô hình nhà nước, đảng chính trị, luận

án có mở rộng phạm vi kể từ khi thể chế chính trị Nền Cộng hòa thứ Năm của

Pháp được thành lập từ năm 1958 và thể chế chính trị của Việt Nam thành lập từ năm 1946 nhằm chứng minh sự phát triển liên tục và kế thừa tư tưởng, quan điểm

về nhà nước pháp quyền của CH Pháp và CHXHCN Việt Nam

Phạm vi không gian: Luận án giới hạn nghiên cứu so sánh đảng chính trị và

thể chế nhà nước giữa CHXHCN Việt Nam và CH Pháp ở cấp trung ương bởi vì ở cấp này sự phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực nhà nước được thể hiện cơ bản, tập trung và rõ nét nhất

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu cụ thể của luận án

4.1 Phương pháp luận

Luận án nghiên cứu so sánh về thể chế chính trị nên tuân thủ phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin về bản chất của nhà nước tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa, về mối quan hệ giữa đảng chính trị với thể chế nhà nước nói chung và

vị trí và vai trò của Đảng Cộng sản trong việc lãnh đạo nhà nước xã hội chủ nghĩa nói riêng

Luận án vận dụng những nội dung hợp lý của lý luận về nhà nước pháp quyền, thuyết tam quyền phân lập về sự cân bằng và kiểm soát quyền lực cho quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Việt Nam hiện nay, vận dụng nội dung của những thuyết phổ biến gồm thuyết thể chế

(institutionalism)1, tân thể chế (neo-institutionalism)2

, đặc biệt quan điểm tiếp cận

chức năng cấu trúc (structural functionalism)3 để so sánh cơ cấu tổ chức và chức năng hoạt động của thể chế nhà nước, đảng chính trị

4.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Ngoài phương pháp luận, luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành chính trị-luật-lịch sử, cụ thể như sau:

- Phương pháp so sánh chính trị: Luận án vận dụng nội dung của thuyết cấu trúc chức năng để tiến hành so sánh cơ cấu, tổ chức và hoạt động của đảng chính trị và thể chế nhà nước của CH Pháp với các bộ phận tương ứng của thể chế chính trị CHXHCH Việt Nam nhằm rút ra kết luận về những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai thể chế Điều này sẽ góp phần làm rõ những kiến thức khoa học chuyên sâu về đặc điểm tiêu biểu trong thể chế chính trị của hai quốc gia dưới góc

độ của chính trị học so sánh

- Phương pháp phân tích: phân tích các đặc điểm, nội dung của mỗi yếu tố trong thể chế chính trị của hai quốc gia Việt Nam và Pháp để từ đó tổng hợp, khái quát thành những đặc điểm chung và riêng Đặc biệt, luận án sử dụng phương pháp phân tích logic quy phạm của chuyên ngành luật bởi vì luận án so sánh thể chế chính trị nhà nước pháp quyền Việt Nam và Pháp nên luận án chủ yếu phân tích các văn bản pháp luật có hiệu lực pháp lý cao nhất của nhà nước Cụ thể là Hiến pháp 1958, các Sửa đổi (17 Sửa đổi) của Hiến pháp CH Pháp; Hiến pháp 2013 của CHXHCN Việt Nam và các đạo luật điều chỉnh về tổ chức và hoạt động của thể chế nhà nước và đảng chính trị, về chức năng hoạt động của thể chế chính trị, mối quan hệ giữa đảng chính trị với thể chế nhà nước trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách của hai quốc gia

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử: nghiên cứu lịch sử hình thành tư tưởng về nhà nước pháp quyền của Pháp, tư tưởng dân chủ tiến bộ về nhà nước pháp quyền của Việt Nam và quá trình vận dụng; quá trình thành lập, giải tán và sáp nhập các đảng chính trị cơ bản của Cộng hòa Pháp thứ Năm

5 Những đóng góp mới của luận án

Đóng góp thứ nhất của luận án nghiên cứu so sánh để rút ra những đặc điểm

tương đồng và khác biệt cơ bản nhất về cấu trúc tổ chức và chức năng hoạt động giữa hai thể chế chính trị khác nhau về bản chất và mô hình thể chế Tuy là hai thể chế khác nhau nhưng lại cùng có điểm chung là dựa trên nền tảng của nhà nước pháp quyền dẫn đến việc có thể vận dụng những ưu điểm của nhau để xây dựng và hoàn thiện thể chế Việt Nam có thể áp dụng cơ chế kiểm soát của CH Pháp để quyền lực nhà nước được phân chia và phối hợp chặt chẽ và trách nhiệm hơn Ngược lại, CH Pháp có thể tiếp tục đổi mới bằng tăng cường quyền hạn của cơ quan lập pháp hoặc tổ chức đảng chính trị như Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm hạn chế xu hướng cá nhân hóa thể chế chính trị của Pháp do bị tổng thống chi phối thể chế nhà nước và đảng chính trị Khái quát những đặc điểm nổi bật của thể chế chính trị CH Pháp như về hệ thống đa đảng thành lập, hoạt động theo quy định của luật, được ngân sách nhà nước cấp kinh phí cho bầu cử Thể chế nhà nước của CH Pháp đương đại cũng có những đổi mới trên cơ sở cân bằng quyền lực như tăng cường quyền hạn của Nghị viện, giảm nhiệm kỳ của tổng thống để hạn chế sự ủng

hộ khác nhau giữa đảng của tổng thống và thủ tướng

Thứ hai, luận án nêu ra những thành công và hạn chế của cả hai thể chế

chính trị Thể chế chính trị cộng hòa bán tổng thống của Pháp chỉ ổn định tương

đối vì trong khoảng thời gian 20 năm có đến 3 thời gian cùng chung sống chính trị

(cohabitation) Lý do xảy ra tình trạng này là do cấu trúc hành pháp đôi và đa đảng

chính trị có xu hướng lưỡng cực hóa So sánh thể chế chính trị CHXNCN Việt Nam với CH Pháp sẽ định vị thể chế chính trị của Việt Nam đương đại cũng giống như CH Pháp xét theo khía cạnh cấu trúc tổ chức, hoạt động vì cùng là nhà nước pháp quyền, có các thể chế nhà nước thực hiện các chức năng lập pháp, hành pháp,

tư pháp Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, lãnh đạo chể chế, do Hiến pháp quy định và được ngân sách nhà nước cấp để hoạt động Tuy nhiên, chức năng hoạt động của thể chế chính trị Việt Nam còn chưa hiệu quả do quy trình, thủ

tục hoạch định chính sách công, xây dựng văn bản pháp luật rườm rà, hình thức, nặng về thủ tục Nguyên nhân là do các thể chế nhà nước chưa hoàn toàn độc lập trong quá trình hoạch định chính sách công, chưa có cơ chế kiểm soát quyền lực và chưa có một thể chế chịu trách nhiệm thực hiện công việc này

Thứ ba, luận án đề xuất kiến nghị cụ thể cho việc xây dựng và hoàn thiện thể

chế chính trị pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, góp phần khắc phục hạn chế nêu trên Nhiều đạo luật về tổ chức thể chế nhà nước vừa được Quốc hội thông qua gần đây để thi hành Hiến pháp 2013, do vậy khả thi nhất hiện nay là thành lập một thể chế bảo hiến có thể như Hội đồng Hiến pháp của CH Pháp Vận dụng theo đặc điểm mô hình thể chế chính trị nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam cho nên thành viên của thể chế bảo hiến do Quốc hội phê chuẩn theo sự giới thiệu của Chủ tịch Quốc hội, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ với nhiệm kỳ 10 năm

Thứ tư, về phương pháp nghiên cứu, luận án chứng minh một trường hợp

nghiên cứu so sánh giữa hai quốc gia có nhiều điểm khác biệt nhất bằng việc sử dụng quan điểm tiếp cận cấu trúc chức năng của phương pháp nghiên cứu so sánh trong chính trị học Do vậy, luận án sẽ đóng góp về thực tiễn cho phương pháp nghiên cứu cấu trúc chức năng có thể áp dụng để tiến hành so sánh giữa thể chế chính trị Việt Nam với một thể chế chính trị khác

6 Bố cục: Luận án ngoài phần Mở đầu, Kết luận, gồm 4 chương, 10 tiết với

nội dung chính như sau:

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Trong chương này, luận án liệt kê và phân tích các tài liệu tiêu biểu liên quan đến luận án trong 2 phần: 1) Tài liệu nghiên cứu về thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam; (2) Tài liệu nghiên cứu về thể chế chính trị CH Pháp để chứng minh hiện nay không có tài liệu trong nước và nước ngoài so sánh trực tiếp hai thể chế, đánh giá về những thành công và hạn chế của các tài liệu trong phần Tổng quan Do vậy, nghiên cứu so sánh, kết luận và những đóng góp của luận án là

hoàn toàn mới, giải quyết những hạn chế đã nêu và không trùng lặp với bất kỳ các công trình đã công bố nào khác

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ SO SÁNH THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ

Luận án phân tích những vấn đề cơ bản về chính trị, thể chế chính trị, quan điểm tiếp cận chức năng-cấu trúc trong nghiên cứu thể chế chính trị so sánh Nội hàm của thể chế chính trị bao gồm thể chế nhà nước và đảng chính trị Thể chế của Việt Nam là cộng hòa xã hội chủ nghĩa có đặc điểm quyền lực nhà nước tập trung, thống nhất, không phân chia Đảng Cộng sản Việt Nam là chính đảng duy nhất lãnh đạo nhà nước và xã hội Thể chế của CH Pháp là cộng hòa bán tổng thống với đặc điểm: tổng thống được bầu phổ thông trực tiếp và có thực quyền; thủ tướng và chính phủ chịu trách nhiệm trước cả nghị viện và tổng thống Về phương pháp

nghiên cứu so sánh, quan điểm cấu trúc chức năng được luận án đánh giá là có ưu

điểm để phân tích những điểm tương đồng và khác biệt trong việc hoạch định chính sách và thực thi quyền lực nhà nước

CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC TỔ CHỨC CỦA THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CHXHCN VIỆT NAM VÀ CH PHÁP

Trong chương này, luận án phân tích lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền

và việc vận dụng tư tưởng nhà nước pháp quyền trong cấu trúc tổ chức thể chế chính trị của Việt Nam và Pháp Những đặc điểm tĩnh về cấu trúc tổ chức giữa thể chế nhà nước Việt Nam (hình tam giác cân) và CH Pháp (hình tam giác đều) được phân tích qua việc so sánh thể chế lập pháp, hành pháp và tư pháp của hai quốc gia Tiếp theo, luận án so sánh cấu trúc hệ thống đa đảng chính trị của CH Pháp với cấu trúc hệ thống một Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập từ năm 1930 đến nay

là lực lượng duy nhất lãnh đạo Nhà nước và xã hội, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có mối quan hệ gắn kết về tổ chức giữa Đảng với thể chế nhà nước Việt Nam Ngược lại, đảng chính trị của CH Pháp lại không có đặc điểm này, đa số các đảng chính trị

của Pháp đều mới thành lập, chia tách hoặc sáp nhập Mối quan hệ tổ chức giữa đảng với thể chế nhà nước CH Pháp không chặt chẽ do xu hướng cá nhân hóa quyền lực của tổng thống đối với đảng chính trị

CHƯƠNG 4: CHỨC NĂNG HOẠT ĐỘNG CỦA THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CHXHCN VIỆT NAM VÀ CH PHÁP

Chương cuối cùng của luận án so sánh chức năng hoạt động thể chế chính trị của CHXHCN Việt Nam và CH Pháp đã làm rõ thêm những đặc điểm động về sự tương đồng và khác biệt của thể chế nhà nước và đảng chính trị trong quá trình hoạch định chính sách công Việt Nam và Pháp giống nhau khi có các thể chế nhà nước thực hiện chức năng lập pháp, hành pháp và tư pháp nhưng nội dung và tính chất thực hiện cụ thể trong việc thực hiện các chức năng này là khác nhau Những điểm khác nhau này cũng do sự khác nhau trong cấu trúc tổ chức giữa các yếu tố trong thể chế chính trị của Việt Nam và Pháp Những đặc điểm tĩnh và động có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại, chi phối và phụ thuộc lẫn nhau

Tiếp theo, luận án so sánh về sự khác nhau giữa đảng chính trị của CH Pháp

và Đảng Cộng sản Việt Nam, đảng chính trị của CH Pháp không tham gia vào quá trình hoạch định chính sách vì là nước có cấu trúc hệ thống đa đảng, bầu cử trực tiếp tổng thống nên tổng thống không phụ thuộc vào một đảng hay liên minh đảng chính trị nào Tổng thống quyết định chính sách trong chính phủ và hạn chế đảng chính trị tham gia vào quá trình này Ngược lại, Đảng Cộng sản Việt Nam là thể chế lãnh đạo thông qua các chủ trương, đường lối, chính sách chủ đạo Đảng đề ra Cương lĩnh, Nghị quyết để Chính phủ và Quốc hội triển khai thực hiện Tuy nhiên, mối quan hệ quá chặt chẽ về chức năng hoạt động của Đảng Cộng sản với thể chế nhà nước cũng làm hạn chế đi ít nhiều tính chủ động trong quá trình hoạch định chính sách của thể chế nhà nước

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Hiện nay có nhiều tài liệu khoa học cả trong và ngoài nước nghiên cứu riêng

về thể chế chính trị của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (CHXHCN Việt Nam) và Cộng hòa Pháp (CH Pháp) đương đại Tuy nhiên, tài liệu nước ngoài nghiên cứu so sánh giữa hai thể chế CHXHCN Việt Nam và CH Pháp hầu như không có Một số tài liệu ở trong nước nghiên cứu thể chế chính trị nước ngoài chỉ

có phần nội dung tương ứng tham chiếu, đối chiếu hoặc vận dụng, liên hệ đến thể chế chính trị của Việt Nam mà cũng không có tài liệu so sánh trực tiếp giữa hai thể chế chính trị Việt Nam và Pháp Do vậy, luận án trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu hai thể chế trong 2 phần: 1) Tài liệu nghiên cứu về thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam và (2) Tài liệu nghiên cứu về thể chế chính trị CH Pháp

1.1 Tình hình nghiên cứu về thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam

1.1.1 Tài liệu trong nước

Nghiên cứu về thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam hiện có khá nhiều tài liệu Trong tổng quan của 2 luận án nghiên cứu sinh gần đây, một là Luận án Tiến

sĩ luật học của Tống Đức Thảo [60] và thứ hai là Luận án Tiến sĩ chính trị học của

Lý Vĩnh Long [35], hai tác giả đã thống kê và tóm tắt khá đầy đủ nội dung nhiều công trình và đề tài ở trong nước nghiên cứu về thể chế Nhà nước và Đảng Cộng sản Việt Nam Có thể kể tên như: Đề tài KX.10-03: Đổi mới quan hệ giữa Đảng và

bộ máy nhà nước và các tổ chức chính trị-xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam do GS.TS Lê Hữu Nghĩa làm chủ nhiệm; Đề tài KX.10-09: Thực trạng tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nước ta trong giai đoạn đổi mới đất nước

từ 1986 đến nay do GS.TS Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm; Đề tài KX.10-07: Xây dựng cơ chế pháp lý đảm bảo sự kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng, Nhà nước và các thiết chế tổ chức trong hệ thống chính trị

do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ nhiệm [60, tr 11-14] Không liệt kê lặp lại ở phần tổng quan của các tác giả đã nêu trên, luận án lựa chọn phân tích khái quát, tập trung đánh giá những thành công và hạn chế trong 3 tài liệu nghiên cứu về thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam sau đây

Tài liệu thứ nhất: Thể chế chính trị Việt Nam - Lịch sử hình thành và phát

triển là một công trình nghiên cứu về Thể chế chính trị Việt Nam theo khía cạnh

lịch sử của tác giả Lưu Văn An, Nhà Xuất bản Chính trị - Hành chính xuất bản năm 2012 Tài liệu gồm 325 trang, 7 chương, trong đó tác giả đã trình bày từ quá trình hình thành thể chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những năm đầu thế kỷ 20, đến thể chế chính trị Việt Nam giai đoạn 1945-1954, thể chế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1954-1975, giai đoạn 1975-1992 và thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam từ năm 1992 đến nay Tác giả cũng phân tích thể chế Cách mạng Miền Nam Việt Nam, cả thể chế của Việt Nam Cộng hòa ở Miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954-1975 tại chương 3 và chương 4

Trong mỗi thể chế và giai đoạn, tác giả đã phân tích và làm rõ vai trò của Đảng (chương 4 là đảng chính trị), của Nhà nước, của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng, kiện toàn, đổi mới thể chế Kết thúc mỗi chương, tác giả có phần riêng để đánh giá, kết luận về đặc điểm của thể chế trong mỗi giai đoạn

Khái quát chung về thể chế chính trị Việt Nam, tác giả cho rằng việc thành lập thể chế chính trị Dân chủ Cộng hòa năm 1945 “đã đánh dấu bước ngoặt kỳ diệu trong lịch sử Việt Nam” [1, tr 322] Thể chế chính trị CHXHCN Việt Nam hiện đại ngày càng được hoàn thiện, phát triển, giải quyết tốt những nhiệm vụ do lịch sử đặt ra Tác giả khẳng định việc tiếp tục đổi mới, kiện toàn thể chế chính trị cho phù hợp với giai đoạn hiện nay, đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa “Yêu cầu của đổi mới thể chế chính trị trước hết là xác định rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ của từng

tổ chức hệ thống chính trị và mối quan hệ giữa các tổ chức đó Đảng là hạt nhân

lãnh đạo toàn bộ thể chế; Nhà nước có chức năng thể chế hóa, cụ thể hóa và tổ chức thực hiện đường lối của Đảng, quản lý toàn diện xã hội ” [1, tr 325] Đặc biệt, tác giả đã nêu khái niệm thể chế chính trị và khẳng định đây là thuật ngữ được

sử dụng rộng rãi ở các nước nhưng ít được sử dụng ở Việt Nam: “Thể chế chính trị bao gồm thể chế nhà nước, thể chế đảng chính trị, thể chế các tổ chức chính trị - xã hội” [1, tr 5]

Tóm lại, mặc dù đây là một trong số ít công trình nghiên cứu chính trị Việt

Nam có tiêu đề trực tiếp đề cập đến Thể chế chính trị nhưng chỉ chủ yếu phân tích

theo góc độ lịch sử hình thành và phát triển của thể chế chính trị Việt Nam từ hiện đại đến đương đại (giai đoạn trước 1945 đến nay)

Thứ hai là Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học: Hệ thống chính trị ở

Việt Nam từ 1986 đến nay, NCS Lý Vĩnh Long (Lee Yung Lung), bảo vệ tại

Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội ngày 9/12/2012 Kết cấu 4 chương với 200 trang, luận án đã nghiên cứu về khái niệm, cấu trúc, vị trí, vai trò, chức năng của hệ thống chính trị Việt Nam gồm, xu hướng từ năm 1986 đến năm

2011 và xu hướng đến năm 2020 Ngoài việc phân tích nội dung lý luận của Việt Nam về hệ thống chính trị, lý do đổi mới hệ thống chính trị; phân tích vị trí và vai trò của Đảng Cộng sản, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam , luận án đã so sánh phát triển chính trị giữa Đài Loan và Việt Nam

Trong Chương 2 có tiêu đề Lý luận về hệ thống chính trị và tính tất yếu phải đổi mới hệ thống chính trị Việt Nam, tác giả đã trình bày chi tiết và phân tích khái niệm, cấu trúc, đặc điểm hệ thống chính trị ở Việt Nam Về khái niệm, tác giả vận dụng quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin và quan điểm được các nhà nghiên cứu

Việt Nam sử dụng để nhận xét: “Hệ thống chính trị Việt Nam là liên minh của toàn

bộ các thiết chế chính trị, chính trị-xã hội được thành lập, hoạt động trong mối liên hệ biện chứng, trong đó vai trò lãnh đạo thuộc về Đảng, nhằm thực hiện triệt

để quyền lực nhân dân, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ” Cấu trúc hệ

thống chính trị ở Việt Nam gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa

Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Mặt trận tổ quốc và các tổ chức chính trị-xã hội khác

Hệ thống chính trị ở Việt Nam vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc thù với những đặc điểm cụ thể như: (1) Hệ thống chính trị Việt Nam lấy Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động; (2) Hệ thống chính trị đặt dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam; (3) Tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị theo nguyên tắc tập trung dân chủ; (4) Bảo đảm sự thống nhất giữa bản chất giai cấp công nhân và tính nhân dân, tính dân tộc rộng rãi; (5) Trong hệ thống chính trị, các thành viên có địa vị pháp lý vững chắc; (6) Hệ thống chính trị Việt Nam là một hệ thống mang tính thống nhất và được tổ chức theo mô hình Xô Viết; (7) là hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa và (8) Hệ thống chính trị có nền hành chính được thành lập mới, không được kế thừa nhưng đã tiến hành thắng lợi công cuộc đổi mới, xây dựng nền kinh

tế thị trường xã hội chủ nghĩa [35, tr 189-191]

Trong luận án của tác giả, Lý Vĩnh Long đã liệt kê hệ thống các phương pháp nghiên cứu: phương pháp phân tích nội dung, phương pháp thăm dò chiều sâu, phân tích tham gia để phân tích và khái quát về hệ thống chính trị của Việt Nam và đi đến kết luận “về cơ bản được tổ chức gần giống như hệ thống chính trị nhiều nước trên thế giới Mặt khác, hệ thống chính trị ở Việt Nam được tổ chức và vận hành trong một điều kiện lịch sử, kinh tế - xã hội và môi trường văn hóa chính trị đặc thù” [35, tr 189] Tuy nhiên, trong đặc điểm quan trọng thứ (6) tác giả cho rằng: “hệ thống chính trị ở Việt Nam là một hệ thống mang tính thống nhất và được tổ chức chặt chẽ theo mô hình Xô Viết Đặc điểm này cho thấy hệ thống chính trị ở Việt Nam tuy có nhiều mặt mạnh, nhưng cũng có không ít những hạn chế ” [35, tr 191] Điều này chưa hoàn toàn chính xác vì thể chế chính trị

CHXHCN Việt Nam chỉ có thể coi là dập khuôn theo mô hình Xô Viết trong Hiến