Chân dung con người việt nam trên báo in hiện nay (khảo sát tin, bài về người tốt, việc tốt trên các báo tuổi trẻ, lao động, đại đoàn kết năm 2014 đến hết tháng 3 2015)

Trong báo cáo công tác báo chí hàng năm của Hội Nhà báo Việt Nam những năm gần đây cũng đã gọi tên rõ những hạn chế của báo chí, đó là tình trạng xa rời tôn chỉ mục đích, thiên về khai t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG THỊ YẾN

CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM

TRÊN BÁO IN HIỆN NAY (Khảo sát tin, bài về người tốt, việc tốt trên các báo

Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết năm 2014 đến hết tháng 3/2015)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Linh Khiếu

Hà Nội - 2016

MỞ ĐẦU 6

Chương 1: CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM TRÊN BÁO IN – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN 13

1.1 Một số khái niệm 13

1.1.1 Báo in 13

1.1.2 Chân dung con người 15

1.1.3 Người tốt, việc tốt 16

1.2 Vai trò của báo chí trong tuyên truyền về người tốt, việc tốt 19

1.3 Một số tiêu chí của người tốt, việc tốt trên báo chí hiện nay 23

1.3.1 Tiêu chí người tốt, việc tốt 23

1.3.2 Tiêu chí người tốt, việc tốt trên báo chí Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: CHÂN DUNG CON NGƯỜI VIỆT NAM TRÊN BÁO TUỔI TRẺ,

LAO ĐỘNG, ĐẠI ĐOÀN KẾT Error! Bookmark not defined 2.1 Giới thiệu về các tờ báo lựa chọn khảo sátError! Bookmark not defined 2.1.1 Báo Tuổi trẻ Error! Bookmark not defined 2.1.2 Báo Lao động Error! Bookmark not defined 2.1.3 Báo Đại đoàn kết Error! Bookmark not defined 2.2 Thực trạng các tác phẩm về chân dung con người trên báo in Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Số lượng và tần suất Error! Bookmark not defined 2.2.2 Nội dung Error! Bookmark not defined 2.2.3 Hình thức Error! Bookmark not defined 2.3 Đánh giá thực trạng tuyên truyền về chân dung con người trên báo in Error!

Bookmark not defined

2.3.1 Ưu điểm Error! Bookmark not defined 2.3.2 Hạn chế Error! Bookmark not defined

Chương 3: GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG, HIỆU

QUẢ TUYÊN TRUYỀN CHÂN DUNG CON NGƯỜI TRÊN BÁO IN Error!

Bookmark not defined

3.1 Giải pháp về nhận thức Error! Bookmark not defined

3.2 Giải pháp từ cơ quan báo chí Error! Bookmark not defined

3.2.1 Tăng cường sự xuất hiện của bài viết về người tốt, việc tốtError! Bookmark not defined 3.2.2 Đổi mới hình thức trình bày Error! Bookmark not defined

3.2.3 Nâng cao hiệu quả của ảnh minh họa Error! Bookmark not defined

3.3 Giải pháp với nhà báo Error! Bookmark not defined

3.3.1 Nâng cao kiến thức, năng lực và vốn sốngError! Bookmark not defined

3.3.2 Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ Error! Bookmark not defined

3.3.3 Trau dồi đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của nhà báoError! Bookmark not defined 3.4 Một số kiến nghị Error! Bookmark not defined

3.4.1 Với các cơ quan lãnh đạo, quản lý báo chíError! Bookmark not defined

3.4.2 Đối với cơ quan báo chí Error! Bookmark not defined

3.4.3 Đối với Hội Nhà báo Việt Nam Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

PHỤ LỤC

CNH : Công nghiệp hóa

Bảng 2.1: Tần suất xuất hiện các tin, bài về người tốt, việc tốt trên báo inError! Bookmark not defined

Bảng 2.2: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí yêu nước của người tốt,

việc tốt thể hiện trên báo in Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí nhân ái, nghĩa tình của

người tốt, việc tốt thể hiện trên báo in Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí đoàn kết, vì cộng đồng của

người tốt, việc tốt thể hiện trên báo in Error! Bookmark not defined

Bảng 2.5: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí lao động giỏi, cần cù, sáng

tạo của người tốt, việc tốt thể hiện trên báo inError! Bookmark not defined

Bảng 2.6: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí tài năng, trí tuệ, dám nghĩ

dám làm của người tốt, việc tốt thể hiện trên báo inError! Bookmark not defined

Bảng 2.7: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí nghị lực vượt lên số phận

của người tốt, việc tốt thể hiện trên báo inError! Bookmark not defined

Bảng 2.8: Mức độ đánh giá của độc giả về tiêu chí dũng cảm, bản lĩnh của

người tốt, việc tốt thể hiện trên báo in Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ các nội dung tuyên truyền về người tốt, việc tốt trên báo inError! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.2: Cơ cấu các thể loại báo chí được sử dụng trong tuyên truyền về

người tốt, việc tốt trên báo in Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.3: Tỷ lệ sử dụng ảnh minh họa trong các tin, bài về người tốt, việc

tốt trên báo in Error! Bookmark not defined

Viết về con người là đề tài sinh động và giàu sức sống của báo chí Chân dung con người trên báo chí cũng được phản ánh đa dạng ở nhiều khía cạnh, góc nhìn khác nhau

Dù ở khía cạnh nào, thì con người khi xuất hiện trên báo chí đều có sự ảnh hưởng nhất định đến con người trong xã hội Điều này đặt ra yêu cầu với báo chí, đó là làm thế nào

để những ảnh hưởng đó có tác dụng tích cực, góp phần vào mục tiêu xây dựng con người mới đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước Muốn vậy, thì con người xuất hiện trên báo chí phải là những con người có “đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực

làm việc” như Đảng ta xác định trong Nghị quyết Đại hội XII của Đảng

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định “Đào tạo con người là vấn đề

chiến lược, phong trào“người tốt, việc tốt” chính là một biện pháp quan trọng của chiến lược đào tạo con người đó” [51, tr.387] Người cũng cho rằng: Những gương người tốt,

làm việc tốt muôn hình muôn vẻ là vật liệu quý để xây dựng con người Như vậy, có thể khẳng định người tốt, việc tốt (NTVT) có vai trò quan trọng trong việc xây dựng, phát triển con người; là đại diện cho những yếu tố tiêu biểu, tích cực của con người cần được nhân rộng, lan tỏa trong xã hội

Cùng với việc coi trọng vai trò của gương NTVT, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng xác định tầm quan trọng của việc tuyên truyền rộng rãi những tấm gương đó trên báo chí Từ năm 1954, Người đã yêu cầu báo Đảng và báo của các đoàn thể mở ra chuyên mục

“Người tốt việc tốt” để tuyên truyền rộng rãi gương tốt trong quần chúng nhân dân

Người cho rằng “Lấy gương ngươi tốt, việc tốt để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một

trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới” [32, tr 558] Tiếp thu tư tưởng của Người, trong Luật

Báo chí nước ta cũng quy định rõ một trong những nhiệm vụ của báo chí là: “Phát hiện,

nêu gương người tốt, việc tốt, nhân tố mới; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực xã hội khác” Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc thực

hiện nhiệm vụ này của báo chí thời gian qua còn nhiều hạn chế Báo chí dường như đang tập trung quá nhiều vào việc khai thác các thông tin tiêu cực, thậm chí cả thông tin xấu

7

mà thiếu vắng hình ảnh những tấm gương tốt của con người Trong báo cáo công tác báo chí hàng năm của Hội Nhà báo Việt Nam những năm gần đây cũng đã gọi tên rõ những hạn chế của báo chí, đó là tình trạng xa rời tôn chỉ mục đích, thiên về khai thác mặt trái, giật gân, hình ảnh phản cảm nhằm câu khách vì mục tiêu kinh tế; thiếu thông tin phản ánh tích cực, gương NTVT Trước thực tế đó, việc tuyên truyền về NTVT trên báo chí nói chung, báo in nói riêng càng trở nên quan trọng và cần thiết hơn bao giờ hết

Với những vấn đề đặt ra như trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Chân

dung con người Việt Nam trên báo in hiện nay” thông qua việc khảo sát các tin, bài về

NTVT nhằm làm rõ vấn đề: chân dung con người Việt Nam tiên tiến, tiêu biểu, tích cực

đã được tuyên truyền như thế nào trên báo in hiện nay

(Luận văn Thạc sĩ Báo chí - Dương Thị Mai): Trong công trình nghiên cứu này, tác giả

đã khảo sát, tìm hiểu và phân tích thực trạng việc tuyên truyền gương thanh niên tiêu biểu trên Báo Thanh niên và Tiền phong Qua khảo sát của tác giả cho thấy: Đa phần các tin, bài đã tập trung phản ánh những tấm gương thanh niên tiêu biểu trên các lĩnh vực như: tham gia phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc, phong trào sáng tạo trẻ và nghiên cứu khoa học; trong học tập, văn hóa, thể dục, thể thao; trong tình nguyện vì cộng

đồng… Đây là những nội dung khi được phản ánh trên báo đã tạo tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành động của thanh niên Theo nghiên cứu của tác giả, việc viết về gương thanh niên tiêu biểu được nhiều phóng viên chia sẻ đây là một đề tài khó viết và bị đánh giá là khô khan, khó thu hút được độc giả khiến nhà báo phải loay hoay lựa chọn cách thể hiện về nội dung, hình thức và cách đặt vấn đề Có xu hướng mất cân đối giữa tỷ lệ tin, bài về gương thanh niên tiêu biểu và những tin, bài viết về thanh niên chưa tốt làm tác động không nhỏ tới nhận thức của thanh niên nói chung Tác giả đưa ra 3 giải pháp về nhận thức, nguồn lực và chế độ, chính sách nhằm nâng cao hiệu quả công tác tuyên tryền gương thanh niên tiêu biểu trên hai tờ báo

“Hình ảnh người chiến sĩ công an thủ đô qua báo chí Hà Nội (Khảo sát báo An ninh thủ đô, HàNộimới, chuyên mục “truyền hình ATV” và chuyên mục “Truyền hình Vì

an ninh Thủ đô” của Đài Phát thanh truyền hình Hà Nội từ tháng 1 đến tháng 6/2012)”

(Luận văn Thạc sĩ Báo chí - Bùi Ngọc Mai): Trong nghiên cứu này, tác giả đã khảo sát thực tế, chỉ ra những ưu nhược điểm của báo chí Thủ đô trong việc tuyên truyền hình ảnh

8

người chiến sĩ công an Qua khảo sát cho thấy báo chí đã phản ánh khá rõ nét về hình ảnh người chiến sĩ công an Thủ đô trên các mặc công tác, góp phần xây dựng được hình ảnh đẹp về người chiến sĩ công an, giúp độc giả, khán giả hình dung ra được phần nào các mặt hoạt động của lực lượng công an Thủ đô Tuy vậy, báo chí mới chỉ khắc họa chủ yếu hình ảnh người chiến sĩ công an Thủ đô qua công cuộc đấu tranh trấn áp tội phạm, còn coi nhẹ hình ảnh người chiến sĩ công an trong việc thường ngày Báo chí tập trung chủ yếu vào công việc mà chưa khắc họa được đời sống tinh thần, đạo đức, lối sống của người chiến sĩ công an Báo chí thiên về biểu dương hình ảnh người chiến sĩ công an mà coi nhẹ phê phán, đấu tranh với những biểu hiện chưa tốt, nhất là đối với báo chí của công an Hà Nội Về hình thức, báo chí Hà Nội đã sử dụng được nhiều thể loại bài viết đa dạng, phong phú trong việc xây dựng hình ảnh về người chiến sĩ công an Thủ đô

“Thông tin về điển hình tiên tiến trong phong trào bảo vệ an ninh Tổ quốc trên báo in ngành công an (Khảo sát 3 báo: An ninh Thủ đô, Công an Nhân dân, Công an Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 1 đến tháng 12/2012)” (Luận văn Thạc sĩ Báo chí -

Nguyễn Kim Anh): Nghiên cứu đã phản ánh tình hình thông tin về điển hình tiên tiến trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc trên 3 đầu báo chính của ngành công

an, đồng thời nêu rõ sự tác động mà thông tin các báo đem lại có tác dụng và hiệu quả như thế nào đối với phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc Nhiều tấm gương sáng được các báo đề cập, nhiều tập thể được tuyên dương xứng đáng, tuy nhiên còn chủ yếu tập trung vào những tập thể, cá nhân điển hình trong ngành công an, chưa chú trọng đến những tập thể, cá nhân điển hình ngoài ngành Có bài viết còn phản ánh chung chung, chưa thực sự chuyên sâu vào các điển hình tập thể và cá nhân Tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp: về nguồn tài chính, về tổ chức cán bộ, về nghiệp vụ, về phối hợp giữa báo in ngành công an với các cơ quan báo chí khác

Bên cạnh đó, có nhiều công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề tuyên truyền NTVT

trên báo chí như: "Người tốt việc tốt" trên báo chí hiện nay, thực trạng và vấn đề đặt ra

(Khảo sát trên các báo: Nhân dân, Quân đội nhân dân, HàNộimới, Lao động từ năm

2004 - 2006)” (Luận văn Thạc sĩ Báo chí - Bùi Thị Thu Trang): Trong công trình nghiên

cứu này, tác giả có những thống kê về số lượng, dung lượng các bài viết về NTVT trên 4

tờ báo được khảo sát; nêu rõ các khía cạnh về nội dung, hình thức thể hiện, những thành công, hạn chế, nguyên nhân và các giải pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền về NTVT trên các báo Nghiên cứu này của tác giả đã nêu khá cụ thể về thực trạng tuyên truyền về người tốt việc tốt trên một số tờ báo giai đoạn 2004-2006

“Phóng sự Báo Lao động trong chức năng biểu dương khẳng định nhân tố mới, điển hình tiên tiến trong cuộc đổi mới” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Nguyễn Thị Tuyết

Lan) Trong nghiên cứu này, tác giả đã tập trung khảo sát các bài phóng sự trên Báo Lao động viết về chủ đề biểu dương nhân tố mới, điển hình tiên tiến; từ đó có những nhận xét,

9

đánh giá về chất lượng, hiệu quả tuyên truyền qua hình thức phóng sự của Báo Lao động Nghiên cứu của tác giả khá cụ thể tuy nhiên mới chỉ hạn chế trong một thể loại (phóng sự) và trong phạm vi một tờ báo (Báo Lao động), chưa có những nghiên cứu ở phạm vi rộng hơn

Một số công trình nghiên cứu khác có liên quan đến đề tài như: “Nhân tố con

người được tuyên truyền trên báo Nhân dân năm 2000 - 2002” (Khóa luận Cử nhân Báo

chí - Nguyễn Thị Na); “Hình ảnh con người mới Việt Nam trong quá trình công nghiệp

hóa - hiện đại hóa đất nước” (Khóa luận Cử nhân Báo chí - Phí Thanh Hường); “Tuyên truyền về điển hình tiên tiến, người tốt, việc tốt trên báo chí hiện nay” (Khóa luận Cử

nhân Báo chí - Nguyễn Thị Thu Hà)

Từ các góc độ khác nhau, các công trình nghiên cứu này đã nêu lên thực trạng tuyên truyền về hình ảnh con người, những NTVT, điển hình tiên tiến trên báo chí Các công trình nghiên cứu cũng đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng về hình thức, nội dung và hiệu quả tuyên truyền Tuy nhiên đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào về chân dung con người Việt Nam được thể hiện qua các tin, bài về NTVT trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng các tác phẩm về NTVT trên báo in thời gian qua, luận văn đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả tuyên truyền NTVT trên báo in hiện nay, góp phần làm sáng rõ chân dung tiêu biểu, tích cực của con người Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện đươ ̣c mu ̣c tiêu trên, luâ ̣n văn cần thực hiê ̣n 3 nhiê ̣m vu ̣ sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận chung xung quanh việc tuyên truyền về

NTVT trên báo in để làm cơ sở cho những nghiên cứu của đề tài luận văn

trên báo in hi ện nay; những thành công , hạn chế và những vấn đề đang đặt ra đối với tuyên truyền NTVT trên báo in

tuyên truyền về NTVT trên báo in hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Chân dung con người Việt Nam được thể hiện qua báo in hiện nay

Phạm vi nghiên cứu

10

Chân dung con người Việt Nam trên báo chí được phản ánh đa dạng, nhiều chiều,

có chân dung con người tích cực, tiêu biểu và cũng có những chân dung tiêu cực, đáng phê phán Tuy nhiên, chân dung con người Việt Nam tiêu biểu, tiên tiến luôn là đề tài được khuyến khích trên báo chí, với mục tiêu hướng đến là góp phần lan tỏa cái tốt đẹp, cái nhân văn ra cộng đồng, góp phần xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới với những đặc trưng tiêu biểu đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước

Trong công tác tuyên truyền nói chung và trên báo in nói riêng, chân dung con người tiên tiến, tiêu biểu, tích cực được biểu hiện đầy đủ, rõ nét nhất những phẩm chất tốt đẹp của mình qua các tấm gương NTVT trong mọi ngành nghề, lĩnh vực của đời sống xã hội Bởi vậy, trong khuôn khổ luận văn này chúng tôi chỉ giới hạn nghiên cứu chân dung con người Việt Nam ở khía cạnh con người tích cực, tiêu biểu được tuyên truyền qua những tin, bài NTVT trên báo in

- Đối tượng khảo sát: 3 tờ nhật báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết

- Thời gian kháo sát: Từ tháng 1/2014 đến tháng 3/2015

5 Cơ sở lý luâ ̣n vầ phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước ta về vai trò, tính chất và nhiệm vụ của báo chí trong xây dựng và phát triển con người, tôn vinh

NTVT

Các phương pháp nghiên cứu của luận văn gồm:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tác giả sử dụng nguồn thông tin, các kết quả

nghiên cứu trước đó đã được công bố để làm sáng tỏ cho vấn đề mình nghiên cứu Đây chính là những lí thuyết cơ sở cho việc đánh giá các kết quả khảo sát thực tế và tìm kiếm những giải pháp khoa học cho vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp phân tích văn bản: Là phương pháp dùng để thu thập, xử lý số

lượng và phân tích các tác phẩm về NTVT trên các báo Tuổi trẻ, Lao động, Đại đoàn kết trong thời gian từ tháng 1/2014 đến hết tháng 3/2015

- Phương pháp điều tra xã hội học:

Để tiến hành phương pháp này, tác giả sử dụng bảng hỏi anket để thu thập thông tin từ độc giả - những người tiếp nhận tác phẩm về NTVT trên báo in

Với 200 bảng hỏi, tác giả lựa chọn mẫu theo cụm 3 tỉnh, thành là Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Thái Nguyên theo yếu tố vùng miền và dân cư Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là hai thành phố lớn đại diện cho 2 miền Nam - Bắc; là nơi tập trung của nhiều cơ quan, đơn vị, trường học; có số dân cư đông, đa dạng về thành phần xã hội; số lượng báo in được phát hành chiếm tỷ lệ cao so với các tỉnh, thành khác Thái Nguyên là tỉnh

11

đại diện cho khu vực miền núi, đồng thời cũng là thành phố tập trung nhiều khu công nghiệp, trường đại học, cao đẳng, có thành phần dân cư đa dạng

Các mẫu chọn cụ thể như sau:

Kết quả: Tổng số 200 phiếu phát ra, thu về được 180 phiếu hợp lệ (đạt 90%)

6 Ý nghĩâ lý luận và thực tiễn củâ luận văn

- Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo đối với những người quan tâm đến vấn đề tuyên truyền về chân dung con ngư ời, NTVT trên báo chí, nhất là đối với sinh viên báo chí, cán bộ, phóng viên, biên tập viên báo chí về đề tài này

7 Kết cấu củâ Luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm 3 chương:

Học sinh, sinh viên (30 mẫu)

Học sinh, sinh viên (30 mẫu)

Cán bộ, công chức, giảng viên, nhà báo

…

(30 mẫu)

Cán bộ, công chức, giảng viên, nhà báo

… (30 mẫu)

200 mẫu

Hà Nội

(80 mẫu)

TP Hồ Chí Minh (60 mẫu) Thái Nguyên

(60 mẫu)

Đến nay, đã có nhiều quan niệm khác nhau về báo in:

Theo tác giả Hà Huy Phượng: Báo in là thuật ngữ chỉ một loại hình báo chí định

kỳ thông tin thời sự các sự kiện, các vấn đề trong đời sống xã hội thông qua việc sử dụng

ngôn ngữ chữ viết và kỹ thuật in ấn để truyền tải thông tin

Theo tác giả Dương Xuân Sơn: Báo chí in bao gồm báo và tạp chí là những ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội

Theo Luật Báo chí (2016): Báo in là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh,

ảnh,thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in

b) Đặc trưng, đặc điểm của báo in

Báo in là ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội Định kỳ của báo in có nhiều loại khác nhau như: hàng ngày, thưa kỳ (2, 3, 5 ngày một số), hàng tuần Định kỳ của báo in chính là sự xuất hiện theo chu kỳ đều đặn và cố định của sản phẩm báo Chu kỳ xuất hiện của báo in có ý nghĩa quan trọng vì nó quy định thời điểm mà công chúng đón nhận sản phẩm báo in

Tính thời sự của báo in được hiểu là sự phản ánh nhanh chóng những sự kiện mới xảy ra, vấn đề mới nảy sinh hoặc vừa mới được phát hiện trong đời sống xã hội Mỗi tờ báo in có công chúng tiếp nhận khác nhau và công chúng thực hiện phương thức tiếp nhận theo những hướng khác nhau

Báo in chuyển tải nội dung thông tin thông qua văn bản in gồm: chữ in, hình vẽ, tranh ảnh, sơ đồ, biểu đồ… Toàn bộ các yếu tố thể hiện nội dung thông tin của các tác

14

phẩm báo in xuất hiện đồng thời trước mắt người đọc hầu như ngay trên cùng một trang báo Sự đồng hiện của báo in được thể hiện bằng những thông tin cùng xuất hiện đồng thời trên trang báo in thông qua việc trình bày tổ chức trang báo, bao gồm các phần: tên chuyên mục, tiêu đề, tít, sapô hoặc những dòng chữ gây chú ý, tít phụ cùng sự hỗ trợ của hình vẽ, tranh ảnh, sơ đồ, biểu đồ… Công chúng đọc một bài báo in có thể do tít và sapô hấp dẫn hay cũng có thể do tranh ảnh, biểu đồ minh họa gây chú ý cho họ Cũng chính vì vậy mà có thể nói sự đồng hiện thông tin của bài viết trên cùng một trang báo in là một trong những lợi thế nhất định của báo in Công chúng có thể cùng lúc lướt mắt trên toàn

bộ bài báo và sau đó có thể tìm những thông tin thú vị hoặc cần thiết cho mình Cũng chính sự đồng hiện các yếu tố thể hiện của một bài báo trên một trang báo cũng làm ảnh hưởng lớn đến công tác biên tập nội dung tít, sapô và phần chính văn của một bài báo in

Do phương thức thông tin đặc thù trên, báo in có những đặc điểm ưu việt sau:

Thứ nhất, người đọc hoàn toàn chủ động trong việc tiếp nhận thông tin từ báo in

Sự chủ động bao gồm từ việc bố trí thời điểm đọc, lựa chọn trình tự đọc đến việc chủ động về tốc độ đọc, cách thức đọc khi trong tay có một tờ báo in cụ thể Buổi sáng người

ta có thể mua một tờ báo in của một cơ quan báo chí nào đó, đọc lướt qua các tin tức, bình luận quan trọng rồi chiều tối về nhà mới đọc tiếp những bài báo dài và đáng quan tâm như phóng sự, phản ánh, các loại ký… Khi đọc các tờ báo in, người ta hoàn toàn có thể đọc lướt nhanh những nội dung quen thuộc, đọc kỹ hay đọc lại những nội dung phức tạp mà đọc lần đầu chưa rõ Đặc điểm này tạo cho báo in khả năng thông tin những nội dung sâu sắc, phức tạp Nhà báo có thể trình bày, lý giải các nội dung thông tin với những mối quan hệ đan chéo, những biểu hiện trên nhiều bình diện, nhiều tầng lớp khác nhau Những thông tin có thể được tổ chức theo nhiều cách khác nhau mà người đọc vẫn có thể hiểu, miễn là những thông tin, nội dung bài viết là bổ ích, đáp ứng được nhu cầu của người đọc

Thứ hai, vì sự tiếp nhận thông tin báo in của công chúng là quá trình chủ động, đòi

hỏi người đọc phải tập trung cao độ, phải huy động sự làm việc tích cực của trí não Vì thế làm tăng khả năng ghi nhớ thông tin, giúp người đọc có thể nhận thức sâu sắc những mối quan hệ bên trong phức tạp Nội dung thông tin đề cập các vấn đề, sự kiện trong cả một chu kỳ xuất bản Thông tin về các vấn đề, sự kiện thời sự diễn ra trong chu kỳ sau đó chỉ có thể được đề cập trong sản phẩm được xuất bản vào thời điểm định kỳ sau Vì thế trong báo in bao giờ cũng tồn tại một khoảng thời gian trống thông tin, hay nói cách khác,

độ nhanh, tính thời sự của báo in bị hạn chế hơn so với các loại hình phát thanh và truyền hình và đặc biệt là báo mạng điện tử

Hơn nữa nguồn thông tin từ báo in đảm bảo sự chính xác và độ xác định cao Dù thông tin chậm hơn so với các loại hình báo chí khác nhưng đảm bảo sự chính xác về

15

thông tin vì đã được kiểm định Báo in có thể làm tài liệu, minh chứng cho các công trình nghiên cứu khoa học

1.1.2 Chân dung con người

Chân dung là thuật ngữ được sử dụng nhiều trong lĩnh vực nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh, văn học Và từ lâu khái niệm chân dung cũng được sử dụng phổ biến trong lĩnh vực báo chí

Theo Từ điển Tiếng Việt,“chân dung” được định nghĩa là “tác phẩm hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh thể hiện đúng diện mạo, thần sắc, hình dáng một người nào đó” [34,

tr.193] Theo định nghĩa này, chân dung con người được hiểu là diện mạo, thần sắc và hình dáng của con người được thể hiện thông qua một bức tranh, ảnh hay một tác phẩm điêu khắc có hình khối cụ thể Người xem có thể nhìn thấy trực tiếp diện mạo, thần sắc, hình dáng đó, dễ dàng hình dung ra con người có thật ngoài thực tế

Trong lĩnh vực văn học, khái niệm chân dung cũng được sử dụng khi nói về một

thể loại văn học lấy con người làm đối tượng chủ yếu để phản ánh Trong cuốn Từ điển

thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đã đưa ra

khái niệm chân dung văn học như sau: Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ, các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng Hay như nhà văn Tô Hoài định nghĩa: Chân dung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn nhân, những câu nói cái cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy từng biết

Chân dung con người trong văn học, nghệ thuật khác với chân dung con người trong lĩnh vực báo chí Chân dung con người trong văn học, nghệ thuật có thể mang yếu

tố hư cấu, còn trong báo chí, chân dung đó phải là người thật, việc thật, được phản ánh chân thực thông qua tác phẩm báo chí Việc dùng báo chí để khắc họa chân dung con người không giống như người họa sĩ vẽ chân dung, coi chân dung là mục đích cuối cùng

Mà khái quát hơn, sâu sắc hơn là nhà báo làm toát lên chân dung một con người với cuộc sống thực của họ, từ đó khái quát lên thành những vấn đề xã hội, những thông điệp xã hội muốn gửi tới độc giả

Bàn về khái niệm của thể loại ký chân dung - thể loại báo chí tiêu biểu khi phản ánh chân dung con người, tác giả Đức Dũng quan niệm: Con người trong tác phẩm ký chân dung phải có địa chỉ sát thực, tiêu biểu, đáp ứng được yêu cầu tuyên truyền thời sự Con người phải được đặc tả ở diện mạo, dáng vẻ bề ngoài hoặc thông qua những hành động, những việc làm tiêu biểu

Trong cuốn Tác phẩm báo chí, khi nói về chân dung con người trong thể loại phóng

sự báo chí, các tác giả cho rằng: “Mỗi bức chân dung cụ thể có thể nói lên một mảng hiện thực nào đó: hoặc minh chứng cho một truyền thống lịch sử, một phong tục tập quán, một

16

nếp nghĩ, nếp làm ăn của một địa phương, một tộc người hoặc một khuynh hướng xã hội nào đó Chân dung con người có thể là tích cực hoặc tiêu cực, hạnh phúc hay bất hạnh, đáng biểu dương hay đáng phê phán…” [10, tr 181]

Trong khái niệm về thể loại ký chân dung, tác giả Dương Xuân Sơn cho rằng: Ký chân dung là một thể loại thuộc thể ký báo chí có đối tượng phản ánh là những con người hay một tập thể người có thật, được coi là tiêu biểu vào những thời điểm nhất định, đáp ứng yêu cầu thông tin thời sự Đó là những con người hay tập thể người có hành động, việc làm hoặc suy nghĩ nội tâm đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng [38, tr 84]

Như vậy, có thể hiểu khái niệm chân dung con người trên báo chí là những con

người có thật được báo chí phản ánh thông qua tác phẩm báo chí Qua đó, không chỉ diện mạo, thần sắc, hình dáng của con người được thể hiện, mà cả tính cách, phẩm chất, lối sống, năng lực, thể trạng, hoàn cảnh, địa vị xã hội và các mối quan hệ xã hội của con người đó cũng được bộc lộ Trên báo in, chân dung con người được thể hiện thông qua ngôn ngữ hình ảnh (ảnh báo chí) và ngôn ngữ chữ viết (bài báo)

Chân dung con người trên báo chí được phản ánh đa dạng, nhiều chiều, có những chân dung tích cực, tiêu biểu và cũng có những chân dung đáng phê phán Nhưng về cơ bản, chân dung con người đó phải đáp ứng được các yêu cầu, đó là có tính chân thực, tiêu biểu, điển hình và tính thời sự

1.1.3 Người tốt, việc tốt

Đầu tháng 6/1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc với một số cán bộ Ban Tuyên

huấn Trung ương Đảng về việc làm và xuất bản loại sách Người tốt việc tốt Người đã

nói: “Nhân dân ta rất anh hùng, ra ngõ gặp anh hùng… Có thể nói trong mỗi nhà đều có anh hùng, như thế ra ngõ mới gặp anh hùng chứ! Nhìn lại lịch sử mấy nghìn năm của ông cha ta, ta cũng thấy điều đó Cứ mỗi lần có những thử thách lớn thì nhân dân ta lại tỏ rõ khí phách, nêu cao phẩm chất tốt đẹp của mình… Cho nên Bác nghĩ: cần có những phần thưởng để khuyến khích, động viên, cổ vũ mọi người hăng hái làm tròn nhiệm vụ Từ ngày hòa bình lập lại, Bác có yêu cầu báo của Đảng và của các đoàn thể mở ra mục

Người mới việc mới để làm việc đó đi đôi với phong trào thi đua ở các cấp, các ngành

Bây giờ nên gọi là Người tốt việc tốt cho đúng hơn” [32, tr 547-548] Như vậy, khái

niệm NTVT trên báo chí lần đầu tiên được nhắc đến do Chủ tịch Hồ Chí Minh, để nói đến những người có đóng góp cho phong trào cách mạng của nhân dân ta

Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm: Bất cứ ai, hễ làm việc gì mà nổi lên tinh thần chí công vô tư, mình vì mọi người, dù rất nhỏ, dù ở bất cứ lĩnh vực nào, ở tầng lớp nào, trong giới nào, ở lứa tuổi nào đều được coi là gương NTVT Đó có thể là “cháu gái tên Xuân ở Quảng Bình đã chiến đấu dũng cảm, góp phần bắn rơi máy bay Mỹ”, là “các cháu

bé Việt Nam nhặt được của rơi đem trả”, là bộ đội “không những biết đánh giặc giỏi mà còn biết đỡ đẻ cho dân”, là các cụ già Việt Nam “cùng con cháu đánh giặc giữ nước,