Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội theo luật hình sự việt nam (trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh thái nguyên)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI THANH PHƯƠNG TRáCH NHIệM HìNH Sự CủA NGƯờI CHƯA THàNH NIÊN PHạM TộI THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên LU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÙI THANH PHƯƠNG

TRáCH NHIệM HìNH Sự CủA NGƯờI CHƯA THàNH NIÊN PHạM TộI

THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM

(Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÙI THANH PHƯƠNG

TRáCH NHIệM HìNH Sự CủA NGƯờI CHƯA THàNH NIÊN PHạM TộI

THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM

(Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên)

Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự

Mó số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cỏn bộ hướng dẫn khoa học: TS TRƯƠNG QUANG VINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Bùi Thanh Phương

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các biểu đồ

MỞ ĐẦU 6

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIÊ ̣M HÌNH SỰ CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 13

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 13

1.1.1 Khái niệm trách nhiệm hình sự 13

1.1.2 Những đă ̣c điểm của trách nhiê ̣m hình sự 14

1.1.3 Tuổi chịu trách nhiệm hình sự 15

1.1.4 Cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined

1.2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

PHẠM TỘI VÀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm người chưa thành niên Error! Bookmark not defined

1.2.2 Những đặc điểm tâm - sinh lý của người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined

1.2.3 Khái niệm trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên

phạm tội Error! Bookmark not defined

1.2.4 Nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên pha ̣m tô ̣i theo quy

đi ̣nh của Bô ̣ luâ ̣t Hình sự năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009Error! Bookmark not defined

1.3 LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM

HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘIError! Bookmark not defined

1.3.1 Giai đoạn từ sau Cách ma ̣ng tháng 8 năm 1945 đến trước khi

ban hành Bô ̣ luâ ̣t Hình sự 1985 Error! Bookmark not defined

1.3.2 Giai đoạn từ khi ban hành Bô ̣ luâ ̣t Hình sự năm 1985 đến trước

khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined

1.3.3 Giai đoạn từ khi ban hành Bô ̣ luâ ̣t Hình sự năm 1999 đến nayError! Bookmark not defined

1.4 PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI

VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘIError! Bookmark not defined

1.4.1 Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ emError! Bookmark not defined

1.4.2 Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên Hợp Quốc về hoạt

động tư pháp đối với người vị thành niênError! Bookmark not defined

1.4.3 Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về phòng ngừa phạm pháp ở

người chưa thành niên Error! Bookmark not defined

1.4.4 Quy tắc của Liên Hợp Quốc về việc bảo vệ người chưa thành

niên bị tước tự do Error! Bookmark not defined

Chương 2: TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN PHẠM TỘI THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ

THỰC TIỄN TRUY TỐ, XÉT XỬ NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN PHẠM TỘI TRÊN ĐI ̣A BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN Error! Bookmark not defined

2.1 CÁC QUY ĐỊNH VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA CHƯA

THÀNH NIÊN PHẠM TỘI THEO BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM

1999, SỬA ĐỔI, BỔ SUNG NĂM 2009Error! Bookmark not defined

2.1.1 Hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined

2.1.2 Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined 2.1.3 Tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined 2.1.4 Miễn trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined

2.1.5 Giảm mức hình phạt đã tuyên đối với người chưa thành niên

phạm tội Error! Bookmark not defined

2.1.6 Xóa án tích đối với người chưa thành niên phạm tộiError! Bookmark not defined

2.2 TÌNH HÌNH TỘI PH ẠM DO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

THỰC HIỆN VÀ THỰC TIỄN TRUY TỐ , XÉT XỬ NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRÊN ĐI ̣A BÀN TỈNH THÁI

NGUYÊN GIAI ĐOẠN 2011 – 2015 Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tình hình tội phạm do ngườ i chưa thành niên thực hiê ̣n trên đi ̣a

bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011– 2015Error! Bookmark not defined

2.2.2 Thực tiễn truy tố , xét xử người chưa thành niên phạ m tô ̣i trên

đi ̣a bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoa ̣n 2011 – 2015Error! Bookmark not defined

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ

PHÒNG NGỪA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘIError! Bookmark not defined

3.1 HOÀN THIỆN NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH

SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ C ỦA NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Error! Bookmark not defined

3.1.1 Hoàn thiện những quy định về hình phạt áp dụng đ ối với người

chưa thành niên pha ̣m tô ̣i Error! Bookmark not defined

3.1.2 Hoàn thiện quy định về việc tổng hợp hình pha ̣t áp du ̣ng đối với

người chưa thành niên pha ̣m tô ̣i Error! Bookmark not defined

3.1.3 Bổ sung quy đi ̣nh về vi ệc tổng hợp hình pha ̣t c ủa nhiều bản án

đối với người chưa thành niên pha ̣m tô ̣iError! Bookmark not defined

3.1.4 Bổ sung quy định liên quan đến quyết định hình phạt đối với

người chưa thành niên trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội hoặc

phạm tội chưa đạt Error! Bookmark not defined

3.1.5 Hoàn thiện quy định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

và thời hiệu thi hành bản án đ ối với người chưa thành niên

phạm tội Error! Bookmark not defined

3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN PHẠM TỘI TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊNError! Bookmark not defined

3.2.1 Tăng cường vai trò quản lý của gia đình đối với người chưa

thành niên Error! Bookmark not defined

3.2.2 Tăng cường sự giáo dục, quản lý của nhà trường đối với người

chưa thành niên Error! Bookmark not defined

3.2.3 Tăng cường công tác quản lý, tuyên truyền và phát huy hiệu

lực, hiệu quả của các cơ quan nhà nướcError! Bookmark not defined

3.2.4 Tăng cường áp dụng các hình phạt không tước tự do đối với

người chưa thành niên phạm tội Error! Bookmark not defined

3.2.5 Nâng cao trình độ năng lực của đội ngũ cán bộError! Bookmark not defined

3.2.6 Thành lập bộ phận chuyên trách của Tòa án nhân dân tỉnh Thái

Nguyên chuyên xét xử các vụ án và giải quyết các vụ việc có

liên quan đến người chưa thành niên Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Việt Nam luôn đặt chiến lược phát triển con người trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước Là nước đầu tiên của châu Á và là nước thứ hai trên thế giới tham gia Công ước về Quyền trẻ em, nhiều văn bản quy phạm pháp luật trong nước được ban hành quy định về các vấn đề liên quan đến trẻ em như vấn đề nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục,… Tuy nhiên, sự phát triển của nền kinh tế thị trường với những mặt trái của nó đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của trẻ, tình trạng NCTN phạm tội đã trở thành mối lo ngại của mỗi gia đình và toàn xã hội Nhà nước ta đã liên tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, đưa pháp luật vào chương trình giảng dạy của nhà trường nhằm góp phần nâng cao nhận thức về pháp luật cho NCTN, tuy nhiên điều đáng lo nga ̣i trong những năm gần đây là

tô ̣i pha ̣m do NCTN thực hiê ̣n không chỉ t rẻ hóa về độ tuổi , sự tinh vi , xảo quyê ̣t trong hành vi, sự gia tăng về số lượng , mà tính tổ chức của loại tội này ngày càng chặt chẽ , khuynh hướng pha ̣m các tô ̣i có sử du ̣ng ba ̣o lực gia tăng , hình thành các băng nhóm tội phạm có tổ chức Nhiều loa ̣i tô ̣i mà trước đây NCTN không thực hiê ̣n , thì nay có xu hướng tăng nhanh như nhóm tội về xâm phạm sở hữu, tô ̣i giết người , tô ̣i cố ý gây thương tích , tô ̣i hiếp dâm , tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma túy làm nhức nhối trong xã hô ̣i , gây hoang mang , lo lắng trong nhân dân Việc xác định nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến tình trạng này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm sự phát triển bình thường và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho NCTN, với những khiếm khuyết về tâm sinh lý của một người đang phát triển và những tác động tiêu cực từ gia đình, nhà trường và xã hội

đã dẫn đến những chọn lựa sai lầm, không phù hợp với quy tắc xã hội và quy

định của pháp luật Chính vì vậy, pháp luật cần có chính sách xử lý dành riêng cho NCTN phạm tội

BLHS năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009 đã dành riêng một chương quy định về xử lý đối với NCTN phạm tội tại Chương X – Những quy định đối với NCTN phạm tội Theo đó, căn cứ vào đặc điểm của NCTN, yêu cầu của việc phòng, chống tội phạm và xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo của pháp luật xã hội chủ nghĩa, BLHS năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định những vấn đề về TNHS của NCTN phạm tội Trong những năm qua, các cơ quan tiến hành tố tụng về cơ bản đã tiến hành truy cứu TNHS đối với NCTN phạm tội phù hợp với các quy đ ịnh của BLHS Tuy nhiên, nhìn chung viê ̣c truy cứu TNHS mà các cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành vẫn nặng về trừng trị mà còn chưa chú ý nhiều đến giáo dục Quyết đi ̣nh hình phạt nghiêm khắc với NCTN phạm tội không phải là một biện pháp tốt bởi sẽ làm cho họ trở nên chai sạm, lỳ lợm hơn khi cảm thấy xã hội không khoan dung Trước tình hình trên, việc nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện vấn đề truy cứu TNHS của NCTN phạm tội theo BLHS Việt Nam trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoa ̣n 2011 – 2015, qua đó tìm ra những nguyên nhân và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hi ệu quả phòng ngừa là một yêu cầu bức thiết, có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn an ninh trật tự, phát triển kinh

tế - xã hội của cả nước nói chung và của t ỉnh Thái Nguyên nói riêng Vì vậy,

tác giả chọn đề tài “Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội theo Luật hình sự Việt Nam (Trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Thái Nguyên)” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chính sách hình sự của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với NCTN phạm tội có vị trí đặc biệ t quan tro ̣ng trong chính sách đấu tranh phòng, chống tô ̣i pha ̣m ở nước ta Pháp luật hình sự , pháp luật tố tụng

hình sự có nhiều nội dung điều chỉnh đặc biệt đối với NCTN phạm tội Trong thực tiễn hoa ̣t đô ̣ng, các cơ quan bảo vệ pháp luật đã áp dụng ch ính sách hình sự đối với NCTN phạm tội theo các nguyên tắc và quy định của pháp luật hiê ̣n hành Tuy nhiên, bên ca ̣nh những kết quả đa ̣t được , phần nào vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của Đảng và Nhà nước ta đối với công tác đấu tranh phòng, chống tô ̣i pha ̣m

Qua thực tiễn xét xử , Tác giả luận văn nhận thấy vấn đề TNHS của NCTN phạm tội có tính cấp thiết về lý luận và thực tiễn cao Trong những năm gần đây, dưới nhiều góc độ khác nhau đã có một số công trình khoa học đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề này Có thể kể đến một số công trình:

Về một số công trình nghiên cứu dưới dạng luận văn th ạc sĩ luật học nhưng dưới khía cạnh pháp lý hình sự hoặc tội phạm học như: Luận văn thạc

sĩ luật học “Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội trong

Luật hình sự Viê ̣t Nam ”của tác giả Trần Văn Dũng , trường Đa ̣i ho ̣c Luâ ̣t Hà

Nô ̣i, năm 2003; Luận văn thạc sĩ lu ật học “Bảo đảm quyền con người của

người chưa thành niên phạm tội bằng các quy định về hình phạt trong Luật hình sự Việt Nam” của tác giả Lê Vũ Huy, trường Đa ̣i ho ̣c Luâ ̣t thành phố Hồ

Chí Minh, năm 2011; Luận văn thạc sĩ lu ật học “Trách nhiệm hình sự của

người chưa thành niên phạm tội trong Luật hình sự Việt Nam trên cơ sở các số liê ̣u đi ̣a bàn thành phố Hồ Chí Minh”của tác giả Dương Thi ̣ Ngo ̣c Thương,

Khoa Luật - Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i, năm 2013

Về một số công trình nghiên cứu dưới dạng bài viết đăng trên các tạp

chí khoa học pháp lý có bài“Pháp luật Việt Nam về tư pháp người chưa thành

niên”, của tác giả ThS Đặng Thanh Sơn, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số

20/2008; “Tư pháp hình sự đối với người chưa thành niên: Những khía cạnh

pháp lý hình sự, tố tụng hình sự, tội phạm học và so sánh luật học”, của nhóm

tác giả GS.TSKH Lê Cảm, TS Đỗ Thị Phượng, Tạp chí Tòa án nhân dân số

20/2004; “Hoàn thiện những quy định về trách nhiệm hình sự của người chưa

10/2007; “Biê ̣n pháp miễn chấp hành có điều kiê ̣n thời hạn còn lại của hình

phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội ”, của tác giả Nguyễn Thanh

Trúc, Tạp chí Nghiên cứu lâ ̣p pháp, số 20/2008

Về giáo trình, sách chuyên khảo có các công trình sau: sách “Giáo trình

Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) – Chương XVIII – Những đặc thù về trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội”, của tác giả

PGS.TS Trịnh Quốc Toản, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2001, tái bản

2003, 2007; sách chuyên khảo sau đại học : “Như ̃ng vấn đề cơ bản trong khoa học Luật hình sự (Phần chung)”, GS.TSKH Lê Cảm, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội, năm 2005

Các công trình nghiên cứu trên đã phân tích và đánh giá được về TNHS đối với NCTN phạm tội, tìm ra nguyên nhân, đề xuất các giải pháp để phòng ngừa tội phạm do NCTN thực hiện ở một số khía cạnh hoặc ở một số địa phương nhất định Tuy nhiên, mô ̣t số công trình có pha ̣m vi nghiên cứu rô ̣ng, trong đó vấn đề TNHS của NCTN phạm tội chỉ là mô ̣t phần trong nô ̣i dung nghiên cứu của tác giả nên chưa phân tích được sâu cả về mă ̣t lý luâ ̣n và thực tiễn Đặc biệt , trên đi ̣a bàn t ỉnh Thái Nguyên – một tỉnh trung du miền núi phía Bắc với những đặc thù riêng về vị trí địa lý, dân số, kinh tế - xã hội, lại chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về TNHS của NCTN phạm tội Do đó, chưa có những giải pháp nhằm nâng cao nhận thức của NCTN cũng như qua đó góp phần trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm do NCTN thực hiện trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên Chính vì vậy , viê ̣c tiếp tu ̣c nghiên cứu để hoàn thiê ̣n các quy đi ̣nh về TNHS của NCTN phạm tội vẫn còn có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn