Thơ ngô minh từ góc nhìn tư duy nghệ thuật

Với đề tài này, chúng tôi mong muốn thông qua các tác phẩm cụ thể của Ngô Minh làm sáng tỏ hơn nữa những nét chung mang tính loại hình và những đặc sắc, độc đáo trong nghệ thuật thơ Ngô

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VĂN THỊ HIỀN

THƠ NGÔ MINH TỪ GÓC NHÌN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bá Thành

Hà Nội - 2016

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 L{ do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 3 3 Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của luận văn 6

6 Cấu trúc luận văn 6

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA NGÔ MINH 8

1.1 Một số vấn đề lý luận về tư duy thơ 8

1.1.1 Quan niệm về tư duy nghệ thuật 8

1.1.2 Khái niệm tư duy thơ 9

1.2 Nhà thơ Ngô Minh 11

1.2.1 Vài nét về tiểu sử Ngô Minh 11

1.2.2 Hành trình sáng tác 13

1.3 Quan niệm thơ của Ngô Minh 17

1.3.1 Thơ là tiếng gọi đồng vọng của trái tim 17

1.3.2 Thơ là điểm tựa tinh thần cho chính người sáng tạo 21

1.3.3 Thơ là sự kết tinh của lửa Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NHÂN VẬT TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGÔ MINH Error! Bookmark not defined

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 2.1.1 Cảm hứng về quê hương, đất nước Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cảm hứng thế sự trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 2.1.3 Cảm hứng về tình yêu trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 2.2 Nhân vật trữ tình Error! Bookmark not defined 2.2.1 Cái tôi trữ tình và tư duy thơ hướng nội trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 2.2.2 Người thân Error! Bookmark not defined 2.2.3 Bạn thơ Error! Bookmark not defined 2.2.4 Người lao động nghèo Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG, THỂ LOẠI VÀ NGÔN NGỮ TRONG THƠ NGÔ MINH Error! Bookmark not defined

3.1 Hệ thống biểu tượng trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 3.1.1 Giới thuyết về biểu tượng trong tư duy thơ Error! Bookmark not defined 3.1.2 Biểu tượng lửa Error! Bookmark not defined 3.1.3 Biểu tượng cát Error! Bookmark not defined 3.1.4 Biểu tượng sóng Error! Bookmark not defined 3.2 Đặc trưng thể loại trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 3.2.1 Giới thuyết về thể loại Error! Bookmark not defined 3.2.2 Thể thơ tự do Error! Bookmark not defined 3.2.3 Thể thơ lục bát Error! Bookmark not defined 3.3 Đặc trưng ngôn ngữ thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 3.3.1 Giới thuyết về ngôn ngữ trong tư duy thơ Error! Bookmark not defined 3.3.2 Sáng tạo ngôn từ và cách diễn đạt trong thơ Ngô Minh Error! Bookmark not defined 3.3.3 Ngôn ngữ giàu sức liên tưởng Error! Bookmark not defined 3.3.4 Ngôn ngữ thơ mang màu sắc trầm buồn Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư duy nghệ thuật trước hết là hoạt động trí tuệ của con người hướng tới sự sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật Tư duy thơ chính là một hình thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, một vấn

đề l{ luận còn rất mới nhưng đầy hấp dẫn Nó có khả năng mở ra những cánh cửa để đi vào thế giới bí

ẩn và phong phú của nghệ thuật Trong tư duy thơ không chỉ đơn điệu tồn tại yếu tố cá nhân mà còn chứa đựng cả yếu tố dân tộc, thời đại và nhân loại Đây là vấn đề nằm trên cả bình diện nội dung lẫn hình thức, trong mối quan hệ tương tác giữa chủ thể và khách thể Nghiên cứu tư duy thơ tạo điều kiện

để tìm hiểu toàn diện và hệ thống đối với các vấn đề, hiện tượng thi ca Việc nghiên cứu thơ ca dưới góc

nhìn tư duy nghệ thuật vẫn đang còn là vấn đề mới mẻ Nghiên cứu thơ Ngô Minh từ góc nhìn tư duy

nghệ thuật có thể đem lại những kết quả mới

Ngô Minh là một trong những thi sĩ tên tuổi của nền thơ hiện đại Việt Nam sau 1986, đặc biệt

là ở Huế Được biết đến với tư cách là một nhà báo, nhà phê bình…nhưng nổi bật hơn cả, người ta nhớ đến Ngô Minh với tư cách một nhà thơ Cho đến nay, với hơn 30 năm gắn bó cùng thơ, yêu thơ

và trải lòng với thơ, Ngô Minh đã tạo được cho mình một chỗ đứng trong lòng độc giả cũng như trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam Chỗ đứng này được tạo nên không chỉ bởi chất thơ riêng biệt thấm đẫm tính nhân văn của ông, mà quan trọng, chính chất thơ đó được tạo nên, kết tinh bởi quan niệm sáng tạo nghệ thuật đúng đắn và tư duy nghệ thuật đa dạng của Ngô Minh Với ông “Thơ nối dài cuộc

sống của mình, nối “vòng tay bé” của mình vào “vòng tay lớn” của những người tri âm tri kỷ Có thể

nói tiếng thơ Ngô Minh đã trở thành tiếng lòng của bao người, nói lên những điều thật không dễ nói

ra Cho đến nay (2016), Ngô Minh đã xuất bản trên mười tập thơ đứng tên riêng

Đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu tập trung về thơ Ngô Minh với tư cách là một tác giả mà chỉ có một số bài viết từ các góc độ khác nhau qua một số tập thơ Tuy chưa bàn trực tiếp về

tư duy thơ Ngô Minh nhưng những { kiến của các nhà nghiên cứu, các nhà thơ đi trước cố gắng chứng

tỏ hiểu thêm về thế giới nghệ thuật của ông Với đề tài này, chúng tôi mong muốn thông qua các tác phẩm cụ thể của Ngô Minh làm sáng tỏ hơn nữa những nét chung mang tính loại hình và những đặc sắc,

độc đáo trong nghệ thuật thơ Ngô Minh Đó là lí do chúng tôi chọn và nghiên cứu đề tài Thơ Ngô Minh

từ góc nhìn tư duy nghệ thuật

Tìm hiểu tư duy thơ Ngô Minh chúng tôi hi vọng sẽ bổ sung thêm một cách nhìn mới về tài năng của một tên tuổi gắn liền với những thi phẩm đã, đang và sẽ luôn song hành cùng hồn thơ dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Không giống như các tác gia văn học lớn, Ngô Minh lặng lẽ xuất hiện trên văn đàn, lặng lẽ sáng tác và lặng lẽ cống hiến Chặng đường thơ của Ngô Minh được đánh dấu ở cột mốc 1985 với tập thơ đầu

tay Phía nắng lên, cho đến năm 2015, khi bộ sách Ngô Minh tác phẩm ra đời gồm 5 tập (tập 1: Thơ, tập

2: Chân dung, tập 3: K{ và Phóng sự, tập 4: Tiểu luận Phê bình, tập 5: Nhiều tác giả viết về Ngô Minh) đã đánh dấu hành trình 30 năm liên tục thành tựu về mọi thể loại, khẳng định tài năng và phong cách đa dạng của ông trong đời sống văn chương Việt Nam hiện đại từ 1975 đến nay, được dư luận đánh giá cao

Bàn về thơ Ngô Minh đã có gần 60 bài viết của các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình đánh giá cao tài năng của tác giả như một sự ghi nhận đối với những cống hiến dành cho nền văn

chương Việt Nam đương đại

Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường trong bài viết “Phù sa biển” của Ngô Minh đánh giá, thơ Ngô

Minh đã đạt tới “sự tinh tế về tâm hồn và sự chín muồi về ngôn ngữ Thơ Ngô Minh hay vì đủ bản lĩnh nghề nghiệp để tìm thấy cái hay từ những chuyện nho nhỏ thường ngày Sự thật thì không cái nào là

nhỏ; mỗi kinh nghiệm đạt đạo đều đáng quí cho thơ” [56,tr.9]

Đi sâu vào thế giới thơ Ngô Minh, Nguyễn Thành Phong đã bày tỏ: “Có một Ngô Minh đằm sâu trong những bài thơ viết về quê hương Lại có một Ngô Minh say mê thảng thốt trong những bài thơ tình yêu, trong những chiêm nghiệm, suy ngẫm về những vấn đề, những con người, cảnh ngộ mà anh gặp trong đời” *50+

Nhà phê bình Phạm Phú Phong nhận xét: “Thơ Ngô Minh hoài niệm về quá khứ, tìm thấy cái đẹp trong dấu chân thời gian đang qua dần trong quá vãng nhận ra cái lẽ tồn tại, cái hữu hạn của đời người

và cái vô cùng của đất trời” *49+

Những ấn tượng sau mỗi lần gặp Ngô Minh ngoài đời đã giúp cho Văn Cầm Hải nhận ra: “Thơ Ngô Minh trở thành cuộc đối thoại âm thầm mà quyết liệt giữa con người và thiên nhiên, giữa lo âu mất mát và sự phục sinh của đời sống” (Lời bình phim Chân dung Ngô Minh đứa con của cát do VTV Huế sản xuất năm 1998)

Trên hành trình sáng tác của mình Ngô Minh quan niệm “Thơ là sự chiêm nghiệm, chiêm cảm và giãi bày” [44] Chính từ quan niệm này Ngô Minh đã cho ra đời những vần thơ thế sự mà như Hồ Thế Hà nhận xét: “Thơ thế sự của Ngô Minh rung động đến chân thực, nó xoáy vào cái thực tế, số phận nhỏ bé, cái đẹp bị lãng quên bằng cách nói hội tụ, làm người đọc bất giác, sững sờ thấy mình vô tâm, hờ hững” [20]

Thấu hiểu tiếng thơ của Ngô Minh, nhà báo Hiền Nguyễn đã chia sẻ: “Thơ Ngô Minh không chứa đựng nhiều dự cảm phía trước mà là dấu ấn của sự đi qua, gặp lại để bừng tỉnh tâm thức…dù có xóa

nhòa cái ranh giới một nhà báo trong những câu thơ con người thi sĩ thì người đọc vẫn nhận ra bước viễn du của ngôn từ nhập vào, những tự sự của thời cuộc được nhen nhóm, được ủ men, được chưng cất” *39+

Bên cạnh những bài viết nghiên cứu phê bình và đánh giá của các nhà nghiên cứu dành cho cho thơ Ngô Minh còn có công trình nghiên cứu khá chuyên sâu của Nguyễn Thị Bích Kiều [22] Ở đó, tác giả luận văn đã có những phát hiện mới mẻ, độc đáo về thế giới nghệ thuật thơ Ngô Minh, ít nhiều đã đề cập đến cái tôi trữ tình và đặc điểm hướng nội của tư duy thơ Ngô Minh Tuy là chưa sâu sắc và toàn diện về vấn đề tư duy thơ nhưng đã có những gợi mở

Như vậy ở những bài viết trên các tác giả phê bình, nghiên cứu đã đi vào nhiều khía cạnh khác nhau của thế giới thơ Ngô Minh và đã có những nhận định, đánh giá sự ghi nhận những đóng góp to lớn

và có giá trị của nhà thơ trên văn đàn Tuy nhiên về phương diện tư duy nghệ thuật thơ Ngô Minh thì chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính chất toàn diện, chuyên sâu Cho nên, trên cơ sở tiếp thu, lĩnh hội, chọn lọc các quan điểm, { tưởng từ nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình đi trước, chúng tôi sẽ đi sâu vào tư duy nghệ thuật thơ của Ngô Minh và khẳng định đóng góp của nhà thơ Ngô Minh trên tiến trình thơ hiện đại Việt Nam

3 Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Thơ Ngô Minh từ góc nhìn tư duy nghệ thuật qua các phương diện như: Cảm hứng chủ đạo, nhân vật trữ tình, hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ, thể loại…

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Tìm hiểu Tư duy thơ của nhà thơ Ngô Minh luận văn chủ yếu khảo sát hai tuyển tập chính là Ngô Minh tác

phẩm và tập thơ lục bát 99 vần cũ Trong đó tập trung khảo sát tập 1-Thơ Thơ Ngô Minh, tuyển gần 400 bài thơ

trong số 2000 bài thơ của ông

Ngoài ra luận văn còn khảo sát một số tập thơ tiêu biểu đã từng đạt giải thưởng cao của Ngô Minh như

Phía nắng lên, Chân dung tự họa, Nước mắt của đá, Chân sóng, Đứa con của cát, Hạt phù sa biển, Lệ Thủy mút mùa, Huyền thoại Cửa Tùng

Trong rất nhiều thể loại văn học như truyện, kí, l{ luận phê bình, thơ… thì thơ thể hiện tính chủ quan của người nghệ sĩ Ngô Minh nhiều nhất Cái chủ quan tồn tại, quy tụ mọi yếu tố khác nhau như tư tưởng, hình ảnh, ngôn ngữ, giọng điệu, cảm hứng,…cái chủ quan được biểu hiện bằng cái tôi trữ tình trong thơ

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu tư duy thơ của Ngô Minh trong tính chỉnh thể, tính hệ thống, từ cảm hứng sáng tạo,

nhân vật trữ tình, hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ và thể loại Nghiên cứu tư duy thơ Ngô Minh trong sự vận động và phát triển của thơ Việt Nam hiện đại

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các biện pháp nghiên cứu sau đây:

Phương pháp lịch sử - xã hội: Đặt thơ Ngô Minh trong bối cảnh vận động chung của thơ hiện đại

Việt Nam để nghiên cứu

Phương pháp loại hình: Căn cứ vào những đặc điểm thể loại của thơ ca để nghiên cứu tư duy thơ

của nhà thơ Ngô Minh

Vận dụng phương pháp thi pháp học để nghiên cứu các đặc điểm về ngôn ngữ, thể loại, hình

5 Đóng góp của luận văn

Về mặt lí luận: Trên cơ sở khảo sát các tập thơ chúng tôi đưa ra các { kiến kết luận, đưa ra những đặc điểm của tư duy nhà thơ, cung cấp cho người đọc một cái nhìn toàn diện và khoa học về những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Ngô Minh Từ đó nhận diện phong cách và vị rí của nhà thơ trong nền văn học đương đại Việt Nam

Về mặt thực tiễn: Luận văn gợi mở thêm cho người đọc một cách nhìn mới về thơ Ngô Minh trong thời kì đổi mới thi ca sau 1975, đồng thời ghi nhận những đóng góp của nhà thơ trong quá trình hiện đại hóa thơ ca và làm phong phú thơ Việt Nam đương đại khi hội nhập quốc tế và khu vực

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Khái niệm về tư duy nghệ thuật và quá trình sáng tác thơ của Ngô Minh

Chương 2: Cảm hứng chủ đạo và nhân vật trữ tình trong thơ Ngô Minh

Chương 3: Hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ và thể loại trong thơ Ngô Minh

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA NGÔ MINH 1.1 Một số vấn đề lý luận về tư duy thơ

1.1.1 Quan niệm về tư duy nghệ thuật

Tư duy là dạng hoạt động trí tuệ của con người hướng tới sự sáng tạo và tiếp nhận Đây chính là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật, hiện tượng Tư duy có vai trò vô cùng quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống Tư duy khoa học là sự phát

triển đỉnh cao của tư duy logic, cũng như vậy, tư duy nghệ thuật là sự phát triển cao của hình tượng Từ

điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động trí tuệ của con người hướng

tới sự sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật” *23,tr381+ Nói về tư duy nghệ thuật đã có nhiều { kiến và quan điểm khác nhau, tuy nhiên chúng tôi đồng nhất quan điểm của nhóm tác giả Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Nxb Đại học quốc gia Hà Nội 1998) và { kiến của tác giả Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ hiện đại Việt Nam (Nxb Văn học Hà

Nội, 2012)

Tư duy nghệ thuật bắt đầu từ việc mô tả hiện thực khách quan, biểu hiện tâm trạng như là một kết quả sẵn có của bản thân hiện thực Tư duy nghệ thuật nhằm biểu hiện cái đặc thù, tư duy khoa học chú { đến cái chung, tư duy nghệ thuật chú { đến cái riêng, tư duy khoa học chú { đến việc tìm hiểu các khả năng, dự báo các tình huống có thể xảy ra, đang xảy ra, tức là trình bày cái hiện thực Chúng ta cũng cần phải phân biệt giữa tư duy hình tượng với tư duy nghệ thuật Bởi, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Thành “Tư duy hình tượng không đồng nhất với tư duy nghệ thuật Nghệ thuật thì thường có tính hình tượng nhưng hình tượng không chỉ có trong nghệ thuật…Mặt khác, tư duy nghệ thuật không phải bao giờ cũng có nội dung hình tượng như là một nét đặc thù duy nhất” *57,tr51]

Tư duy nghệ thuật mang tính chủ quan, tính hình tượng và biểu tượng luôn là đặc điểm nổi bật của loại hình tư duy này Hơn nữa, tư duy nghệ thuật là sự vận dụng trực tiếp phương pháp tư duy hình tượng vào trong các ngành nghệ thuật khác nhau, cho nên: “Đối với tư duy nghệ thuật, chúng ta có tư duy âm nhạc, tư duy hội họa, tư duy thơ ca…Trong đó tư duy thơ ca có ảnh hưởng chi phối và phổ biến hơn cả” *57,tr55]

Tư duy nghệ thuật được định nghĩa: “Là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hóa hiện thực khách quan theo nhận thức chủ quan” *57,tr.57+ Ở định nghĩa này, tác giả đã nhấn mạnh yếu tố chủ quan trong sáng tạo nghệ thuật Từ đó chúng ta có thể hiểu tư duy nghệ thuật một mặt là hoạt động nhận thức của nhà văn, là quá trình sáng tạo, tìm tòi để nhận thức và khái quát hiện thực một cách nghệ thuật theo logic chủ quan Mặt khác tư duy nghệ thuật chính là quá trình nhận

thức của độc giả về tác phẩm nghệ thuật Cho nên, một lần nữa có thể khẳng định tư duy nghệ thuật là

“dạng hoạt động trí tuệ của con người hướng tới sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật” *23,tr381]

Trong sáng tạo văn chương, tư duy nghệ thuật càng có { nghĩa quan trọng hơn bởi nó đánh dấu quá trình hoạt động trí tuệ của người nghệ sĩ Tư duy nghệ thuật vì vậy gắn liền với quá trình sáng tác, bị chi phối bởi tư tưởng, quan niệm của từng nhà văn, nhà thơ, đồng thời nó cũng thể hiện cách nhìn, cách khái quát hiện thực riêng thể hiện bản sắc, cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Ở góc độ cá tính sáng tạo thì tư duy nghệ thuật làm nên phong cách nghệ thuật của nhà thơ Tìm hiểu tư duy nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ là cơ sở đi tìm phong cách nghệ thuật của những người nghệ sĩ ngôn từ đó Tư duy nghệ thuật nói chung, tư duy thơ nói riêng gần với đời sống hiện thực hơn so với tư duy khoa học vì tính chất trực quan của các biểu tượng và mỗi nhà văn, nhà thơ đều có cách riêng Đây có lẽ là cơ sở khoa học cho việc hình thành tài năng và phong cách của người nghệ sĩ văn chương

1.1.2 Khái niệm tư duy thơ

Nhà thơ Sóng Hồng đã cho rằng: “Thơ là nghệ thuật kì diệu bậc nhất của trí tưởng tượng” Đối với một tác giả, trí tưởng tượng là công cụ hữu hiệu nhất tạo nên cho một tác phẩm thơ, bao gồm: Tứ thơ, { thơ và lời thơ Nếu coi tư duy thơ với tư cách là loại hình tư duy sáng tạo của chủ thể tác giả - nhà thơ thì nói tới tư duy thơ là nói tới một loại hình tư duy nghệ thuật mang tính đặc thù Nó chi phối hoạt động sáng tạo của nhà thơ và được hiện thực hóa, cụ thể hóa thông qua hệ thống quan niệm, tư tưởng

và thi pháp thể loại Tư duy thơ của tác giả chịu sự chế ước của nhiều yếu tố: Đặc điểm tâm sinh l{, cá tính sáng tạo, kinh nghiệm và trình độ thẩm mĩ của chủ thể, môi trường văn hóa - xã hội…Nó thể hiện qua những phát ngôn tư tưởng trực tiếp của nhà thơ hoặc những bài viết phê bình, trao đổi, tranh luận…của tác giả, song đặc biệt tập trung thể hiện trên văn bản tác phẩm, trong thế giới nghệ thuật được tạo nên bởi ngôn ngữ thi ca L{ luận về tư duy thơ là một l{ luận khoa học khá trừu tượng nhưng hấp dẫn và đầy thú vị có khả năng mở ra cánh cửa nghiên cứu đi vào thế giới nghệ thuật phong phú và

đa dạng Nghiên cứu tư duy thơ là nghiên cứu cội nguồn của tâm l{ học sáng tạo Nghiên cứu l{ thuyết

về tư duy thơ có { nghĩa làm rõ sáng tác, thậm chí có thể gợi mở hoặc định hướng cho sáng tạo Nhà thơ Inrasara khẳng định: “Bên cạnh biết làm, ta còn biết suy tư/ biết nói về nghề L{ thuyết chẳng những làm

rõ sáng tác (dù sáng tác không hẳn chỉ thuần { thức) mà còn có thể gợi mở hay dẫn đường cho sáng tạo Nhất là các sáng tạo của hôm nay *21,tr11]

Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, nhưng nó mang trong mình một khả năng biểu hiện phong phú nhờ khả năng biểu hiện của ngôn ngữ thơ phong phú và đa dạng Phải khẳng định rằng ngôn ngữ thơ thực sự rất phong phú và đa dạng với nhiều màu sắc Ngôn ngữ thơ

là một phương tiện giao tiếp có tính xã hội hóa cao Sự vận động của ngôn ngữ nghệ thuật là biểu hiện

trực tiếp của quá trình tư duy Vì vậy không có gì lạ khi cho rằng thơ là một phương tiện thể hiện nhiều tâm trạng, nhiều dạng cảm xúc với những nội dung cụ thể nhất, trực tiếp nhất và thậm chí là mơ hồ nhất Trong thơ vừa có nhạc, vừa có họa, biểu tượng thơ ca vì thế vừa mang tính biểu tượng thị giác vừa mang tính biểu tượng thính giác Hành trình của trí tưởng tượng mang tính chất ngẫu nhiên bao nhiêu

về mặt hình ảnh trực quan thì mang tính chất tất yếu bấy nhiêu về mục đích biểu hiện Tư duy thơ thường được biểu hiện thành từng dòng phát ngôn trên văn bản và từng quãng ngắt hơi trong khi đọc Như vậy, sự tồn tại của dòng thơ đã làm ảnh hưởng đến tư duy thơ, tính nhạc điệu của ngôn ngữ cũng chi phối tư duy thơ Sự ngắt dòng tạo ra cảm giác đứt đoạn, không liên tục của mạch tư duy theo từng { nghĩ riêng lẻ Thơ tự do về liên tưởng, tưởng tượng nhưng phải theo một hình thức ngôn ngữ loại hình nhất định của thể thơ Tư duy thơ bị chi phối bởi một số tiêu chí có tính hình thức: Yêu cầu về liên kết vần và liên kết { Như thế, tư duy thơ là sự khôi phục và sáng tạo ra các biểu tượng trực quan, vai trò của nhận thức cảm tính là vô cùng quan trọng nhưng không phải quyết định Những quan niệm về thơ,

về nhân sinh, về thời đại sẽ làm cho nhà thơ chú { nhiều hơn đến biểu tượng trong thơ Tìm hiểu tư duy thơ là tìm hiểu sự vận động của hình tượng thơ

Ở giai đoạn đầu của thời kì đổi mới, chủ trương “đổi mới tư duy” đã tạo ra một sự giải phóng thật sự về mặt tinh thần Mọi người đều có quyền làm thơ, in thơ dưới nhiều dạng, kiểu khác nhau Sự

mở cửa của cơ chế đổi mới đã tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghệ sĩ phát huy tài năng sáng tạo của mình Tuy nhiên, có một nghịch l{ là đến những năm 1990 xảy ra tình trạng không cân xứng giữa số lượng thơ xuất bản với chất lượng thơ Nhưng, có một điều chúng ta cần phải thừa nhận đó là giữa nhà thơ và các tập thơ của họ không phải không có những điểm chung Trước hết là những đặc điểm về phương diện nhận thức, về tư duy nghệ thuật Đặc điểm quan trọng nhất của tư duy thơ là sự thể hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang tư duy Cái tôi trữ tình trong thơ được biểu hiện dưới hai dạng chủ yếu là cái tôi trữ tình trực tiếp và cái tôi trữ tình gián tiếp Thơ trữ tình coi trọng sự biểu hiện cái chủ thể đến mức như là nhân vật số một trong mọi bài thơ Tuy nhiên, do sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại mà vị trí của cái tôi trữ tình có những thay đổi nhất định

Tư duy thơ phản ánh những tình cảm cộng đồng và tư duy thời đại Về mặt nội dung nhận thức,

có thể coi tư duy thơ là biểu hiện cụ thể và sinh động của những tư tưởng triết học, chính trị, đạo đức dưới dạng phổ biến nhất của một cộng đồng người So với tư duy logic thì tư duy hình tượng có được một phạm vi rộng rãi hơn cho sự liên tưởng và quyền tưởng tượng của người sáng tạo Tư duy thơ chấp nhận một khả năng tưởng tượng dường như vô tận của nhà thơ Khả năng tưởng tượng của tư duy khoa học là ở chỗ trừu tượng hóa, vô hình hóa các sự vật và hiện tượng Còn nhà thơ thì cụ thể hóa, hình tượng hóa hiện thực khách quan theo một đường dây liên tưởng Đối với sáng tác thơ, trí tưởng tượng

tạo nên tứ thơ, { thơ và cả lời thơ Khi mục đích biểu hiện thay đổi thì liên tưởng thay đổi theo Liên tưởng trong thơ càng đa dạng thì biểu tượng càng sinh động, nhận thức càng sâu sắc Trong quá trình sáng tạo, tư duy nghệ thuật chứa đựng nhiều yếu tố ngẫu nhiên Logic thi ca gắn liền với các yếu tố ngẫu nhiên, phi l{ tính Cái tất yếu trong mục đích biểu hiện, trong nội dung tư tưởng và { đồ sáng tác đã không gạt bỏ cái ngẫu nhiên mà là sự tập hợp ngẫu nhiên theo logic chủ quan Logic chủ quan bao hàm

cả cái hợp l{ và cái phi l{, cả l{ trí và tình cảm, cái ngẫu nhiên và cái tất yếu

“Tư duy thơ là sự khôi phục và sáng tạo nên các biểu tượng trực quan để biểu hiện tư tưởng và cảm xúc, nhưng không phải do nhận thức cảm tính quyết định, mà nó theo logic chủ quan của tác giả Logic chủ quan vừa phản ánh cái logic khách quan vừa bao hàm một { nghĩa tự do của hoạt động tinh thần, hoạt động tình cảm Nghĩa là nó không phản ảnh cái logic khách quan một cách máy móc và trực tiếp mà phản ánh các yếu tố tâm l{ Tư duy thơ tạo cho ta thêm một biểu tượng mới về sự vật, hiện tượng Hành trình của trí tưởng tượng mang tính chất ngẫu nhiên bao nhiêu về mặt hình ảnh trực quan thì mang tính chất tất yếu bấy nhiêu về mục đích biểu hiện Tư duy thơ đối với nhà thơ là việc làm thơ Nhà thơ sử dụng ngôn ngữ để tạo ra những sản phẩm cũng bằng ngôn ngữ Vậy nên, ngôn ngữ đối với nhà thơ vừa có { nghĩa phương tiện, vừa có { nghĩa mục đích Nhà thơ vừa là người thiết kế, vừa là người thi công cho ngôi nhà của mình” *57,tr.425+

Là một nhà thơ được khẳng định vị thế từ sau năm 1986, thơ Ngô Minh cũng không nằm ngoài

quy luật vận động chung của xã hội Theo nhận định của Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ Hiện

đại Việt Nam thì “trong thơ ca cách mạng từ sau năm 1945 đến tận đầu những năm 1980, cái tôi trữ tình

là cái tôi chứng kiến sự vận động của hiện thực lịch sử, cái tôi nhân danh cách mạng, nhân danh lịch sử, dân tộc, giai cấp, hòa vào một cái ta rộng lớn để phản ánh một cuộc đối đầu Địch – Ta rạch ròi và quyết liệt Hơn 40 năm liên tục phát triển theo khuynh hướng “ta hóa” ấy, thơ cách mạng đã đi hết chặng

đường đầu tiên của nó, hoàn thành chức năng thời chiến…Thơ ca trở về nơi nó đã sinh ra: Trở về với cái tôi” *57,tr.425-426] Trong nền thơ hiện đại Việt Nam, qua sự nghiệp sáng tác của Tố Hữu chúng ta nhận ra được “Một nhà thơ suốt đời ca ngợi cái ta cách mạng, ta dân tộc… sau 1986 cũng đã chuyển hướng về phía cái tôi nội cảm” *57,tr.426+ Cho nên sự chuyển hướng ấy có lẽ là xu hướng tất yếu chung không chỉ của các nhà thơ lớn mà của tất cả các nhà thơ trẻ hiện đại trong đó có Ngô Minh: “Nhà thơ đối diện với chính mình, nhìn lại mình và đôi khi không khỏi tiếc nuối về những gì chưa làm được, mặc dù chưa phải tuổi đã cao nhưng đã lo chấm hết” *57, tr427]

1.2 Nhà thơ Ngô Minh

1.2.1 Vài nét về tiểu sử Ngô Minh

Ngô Minh tên thật là Ngô Minh Khôi sinh năm 1949 tại Quảng Bình Tốt ngiệp đại học Thương nghiệp Hà Nội năm 1972 Ngô Minh nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc xếp bút nghiên tham gia trực tiếp cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Cuối năm 1972, Ngô Minh vào quân đội tham gia chiến đấu ở miền Đông Nam Bộ thuộc Trung đoàn 141, Sư đoàn 7 Ông đã được trao tặng Huy chương chống

Mỹ cứu nước Hạng Nhất, Huy hiệu tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975 Nhưng, sẽ không có gì đáng nói thêm nếu như Ngô Minh ra quân rồi lập gia đình, sống một cuộc sống an phận như bao đồng đội của ông Niềm đam mê nghệ thuật thơ ca đã đưa nhà thơ từ một người làm trong Ban chính trị trung đoàn 141, rồi trưởng đại diện báo Thương Mại tại miền Trung đến với văn chương Trong khi các bạn học cùng thế hệ với Ngô Minh như Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Vũ Thuật, Thái Ngọc San…đã nhanh chóng nổi tiếng thì nhà thơ vẫn kiên trì theo đuổi văn nghiệp của mình Với các bút danh như Ngô Minh, Nguyễn Minh Tâm, Hải Tây trong khoảng gần 40 năm cầm bút cho đến thời điểm hiện tại Ngô Minh đã cho ra đời liên tiếp hàng chục tập thơ với hàng trăm bài thơ có giá trị cùng các công trình nghiên cứu quy mô lớn Đồng thời ông còn cho xuất bản nhiều đầu sách gồm thơ, văn, phê bình tiểu luận trong đó

phải kể đến là bộ sách Ngô Minh tác phẩm

Với những thành công như vậy Ngô Minh đã nhận được nhiều giải thưởng danh giá, ông từng được tặng thưởng Thơ hay báo Nhân dân (1978), Thơ hay Văn nghệ Quân đội 1985, Thơ hay 5 năm Tạp chí Sông Hương và nhiều giải thưởng khác như Giải thưởng Trung ương Đoàn - Hội Nhà Văn Việt Nam

năm 1982 với bài thơ Gió tuổi 20; Giải thưởng Văn học Bình Trị Thiên lần 1 (1982), lần 2 (1987); 2 lần Giải thưởng Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam: năm 1996 tập thơ Chân

Sóng, năm 2004 tập thơ Huyền thoại Cửa Tùng; Giải thưởng VHNT Cố Đô (TTH) lần 1 (1989) với tập

thơ Chân dung tự hoạ, lần 2 (1999) tập thơ Chân sóng, lần 3 (2003) tập thơ Phù sa biển, lần thứ 4 tập thơ Huyền thoại Cửa Tùng (2009); Giải thưởng cuộc thi “Đây biển Việt Nam năm 2012”, với bài thơ Nghe

trẻ hát ở Trường Sa, do báo VietNamNet tổ chức…cho đến nay Ngô Minh vẫn không ngừng cống hiến

cho nghệ thuật nước nhà những công trình có giá trị cao

Ngoài tư cách nhà thơ, Ngô Minh còn được nhiều người biết đến ông với tư cách nhà báo Cuộc đời cầm bút của mình, Ngô Minh đã viết nhiều bài phóng sự và k{ về các đề tài khác nhau, ở các vùng quê khác nhau K{ về chân dung các văn nghệ sĩ, k{ và các phóng sự tâm đắc trong các chuyến đi thực tế viết báo Có bài phóng sự của Ngô Minh đã được chọn in vào sách đọc tham khảo cho sinh viên của Học

viện Báo chí Việt Nam từ hơn hai chục năm nay Đó là bài Ngẩn ngơ ta xuống ga nào hỡi em! Các tác

phẩm k{ và phóng sự trong tuyển này đều được viết theo quan điểm đổi mới và hội nhập cả về nhận

thức quan điểm và thực tế cuộc sống Tuy nhiên đối với Ngô Minh, “Báo là nghề, còn thơ mới là nghiệp”

nghề ta có thể đổi, nhưng nghiệp sẽ theo ta suốt cuộc đời, bởi vậy, thơ chính là cảm xúc, suy tư, trăn trở