Khảo sát thành ngữ có con số trong tiếng hán và cách thức chuyển dịch sang tiếng việt

Trong thành ngữ tiếng Hán, có một bộ phận khá đặc biệt, đó là những thành ngữ sử dụng các con số ví dụ: một, hai, ba…trăm, nghìn, vạn như một thành tố cấu trúc, thường được gọi là thành

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

======================

MẠC TỬ KỲ

KHẢO SÁT THÀNH NGỮ CÓ CON SỐ TRONG TIẾNG HÁN VÀ CÁCH THỨC CHUYỂN DỊCH

SANG TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành: NGÔN NGỮ HỌC

Mã số : 60.22.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGÔN NGỮ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN HỒNG CỔN

HÀ NỘI - 2009

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

0.1 Lý do chọn đề tài 4

0.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

0.3 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 7

0.4 Phương pháp nghiên cứu và tư liệu 7

0.5 Cấu trúc của luận văn 8

CHƯƠNG 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 9

1.1 Lịch sử vấn đề 9

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Hán 9

1.1.2 Tình hình nghiên cứu thành ngữ con số trong tiếng Hán và tiếng Việt 15

1.1.3 Tình hình nghiên cứu dịch thuật Hán - ViệtError! Bookmark not defined

1.2 Thành ngữ: khái niệm, nguồn gốc và đặc trưngError! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm thành ngữ Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nguồn gốc của thành ngữ tiếng HánError! Bookmark not defined

1.2.3 Đặc trưng cơ bản của thành ngữ tiếng HánError! Bookmark not defined

1.2.4 Phân biệt thành ngữ với các đơn vị ngôn ngữ tương tự trong tiếng Hán

Error! Bookmark not defined 1.3 Con số: khái niệm, đặc trưng và ý nghĩa của con sốError! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm con số Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc trưng của con số Error! Bookmark not defined 1.3.3 Ý nghĩa của con số Error! Bookmark not defined 1.4 Thành ngữ con số Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA CỦA NHỮNG THÀNH NGỮ CON SỐ TRONG TIẾNG HÁNError! Bookmark not defined

2.1 Khái quát về thành ngữ con số Error! Bookmark not defined 2.2 Đặc điểm cấu trúc của thành ngữ con số trong tiếng Hán Error! Bookmark not defined

2.2.1 Cấu trúc đẳng lập Error! Bookmark not defined 2.2.2 Các thành ngữ con số có cấu trúc đề- thuyếtError! Bookmark not defined

2.2.3 Thành ngữ con số có cấu trúc là động ngữError! Bookmark not defined

2.2.4 Thành ngữ con số có cấu trúc là danh ngữError! Bookmark not defined

2.2.5 Thành ngữ con số có cấu trúc câu phứcError! Bookmark not defined

2.3 Đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ con số trong tiếng Hán Error! Bookmark not defined

2.3.1 Con số được sử dụng với nghĩa đenError! Bookmark not defined

2.3.2 Con số được sử dụng với nghĩa biểu trưngError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 CÁCH THỨC CHUYỂN DỊCH THÀNH NGỮ CON SỐ

TỪ TIẾNG HÁN SANG TIẾNG VIỆT Error! Bookmark not defined 3.1 Cơ sở lí thuyết về dịch thuật Error! Bookmark not defined 3.1.1 Khái niệm dịch thuật Error! Bookmark not defined 3.1.2 Tiêu chuẩn dịch thuật Error! Bookmark not defined 3.1.3 Phân loại dịch thuật Error! Bookmark not defined 3.2 Cách thức chuyển dịch thành ngữ con số từ tiếng Hán sang tiếng Việt Error!

Bookmark not defined

3.2.1 Dịch nguyên văn Error! Bookmark not defined 3.2.2 Dịch sao phỏng Error! Bookmark not defined 3.2.3 Dịch tương đương thành ngữ Error! Bookmark not defined 3.2.4 Dịch nghĩa Error! Bookmark not defined

3.3 Những vấn đề phải chú ý trong việc chuyển dịch thành ngữ con số trong

tiếng Hán sang tiếng Việt Error! Bookmark not defined 3.3.1 Cần phân biệt nghĩa đen và nghĩa bóngError! Bookmark not defined

3.3.2 Cần phân biệt các loại ý khác nhau của thành ngữ Error! Bookmark not defined

3.3.3 Phải hiểu được điển cố thành ngữ Error! Bookmark not defined 3.3.4 Chọn cách thức chuyển dịch thỏa đáng theo trường hợp khác nhau Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 16 PHỤC LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

0.1 Lý do chọn đề tài

Trung Hoa là một dân tộc có hàng nghìn năm lịch sử với một nền văn hóa rực rỡ cùng tiếng nói phong phú muôn màu Trong kho tàng từ vựng phong phú của tiếng Hán, có một loại cụm từ kết cấu cố định, ngắn gọn nhưng ý nghĩa sâu xa thường xuyên xuất hiện nguyên vẹn trong lời nói hoặc tác phẩm của nhân dân, đó chính là thành ngữ Thành ngữ được hình thành trong quá trình phát triển lịch sử lâu đời, nó không những có khả năng khái

quát được những kinh nghiệm thực tiễn của nhân dân lao động trong hoạt động xã hội mà còn phản ánh truyền thống xã hội, truyền thống văn hóa dân tộc, là kết quả nhận thức của nhân dân dân tộc Hán Cũng như thành ngữ ở các ngôn ngữ khác, thành ngữ trong tiếng Hán có nét đặc trưng khác với các đơn vị ngôn ngữ là nó có thể biểu đạt ý nghĩa một cách ngắn gọn, lời ít ý nhiều Sử dụng đúng thành ngữ trong lời nói hoặc trong tác phẩm có thể làm cho văn chương hoặc lời nói của mình càng sinh động và hình tượng hơn, càng thêm sức thuyết phục và sức hấp dẫn hơn Chính vì vậy, thành ngữ là một hình thức ngôn ngữ được người dân Trung Quốc ưa thích nhất và được sử dụng rộng rãi trong lời văn và tiếng nói hàng ngày

Trong thành ngữ tiếng Hán, có một bộ phận khá đặc biệt, đó là những thành ngữ sử dụng các con số (ví dụ: một, hai, ba…trăm, nghìn, vạn) như một thành tố cấu trúc, thường được gọi là thành ngữ con số, ví dụ: 朝三暮四

(Triêu tam mộ tứ - lòng chim dạ cá), 五颜六色 (Ngũ nhan lục sắc – màu sắc sặc sỡ), 百战百胜 (Bách chiến bách thắng—trăm trận trăm thắng) …

Có những lí do nhất định để nghiên cứu về các thành ngữ con số này của tiếng Hán

Chúng ta biết rằng con số vốn là những ký hiệu toán học có chức năng biểu thị số lượng (ít hay nhiều) và người ta gọi đó là con số tự nhiên Tuy nhiên, ngoài ý nghĩa toán học, các con số còn được sử dụng trong văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo với những ý nghĩa biểu trưng tiềm ẩn tiêu biểu Được sử dụng ở chức năng ngữ nghĩa này, các con số trong thành ngữ tiếng Hán không chỉ phản ánh các cách dùng phổ quát của con số ở các ngôn ngữ nói chung (để biểu thị số lượng) mà còn thể hiện những sự khác biệt trong cách tư duy của người Hán về con số và sử dụng con số với tư cách là những biểu trưng tinh thần và văn hóa Hán Vì vậy, chúng tôi tin rằng việc đi sâu nghiên cứu về thành ngữ con số tiếng Hán và khảo sát cách thức chuyển dịch sang tiếng Việt,

sẽ làm sáng tỏ thêm sự phong phú và đặc sắc của tiếng Hán, đồng thời cung cấp được chút ít giá trị tham khảo trong việc chuyển dịch thành ngữ tiếng Hán

sang tiếng Việt

Mặt khác, cùng với sự phát triển ngày càng đi vào chiều sâu của mối quan hệ giữa hai nước Trung Quốc và Việt Nam, nhu cầu học tiếng Hán của người Việt Nam và nhu cầu học tiếng Việt của người Trung Quốc càng ngày càng tăng lên Việc nghiên cứu đề tài này, vì vậy, cũng sẽ giúp ích cho những người Việt Nam học tiếng Hán và người Trung Quốc học tiếng Việt được thuận lợi hơn và dễ dàng hơn, đặc biệt là đối với việc học tập và sử dụng các thành ngữ Với việc chọn đề tài này làm đề tài luận văn, tiến hành khảo sát các quy luật của những thành ngữ có con số, đồng thời khảo sát cách thức chuyển dịch những thành ngữ này sang tiếng Việt, chúng tôi hy vọng có thể đóng góp một phần nhỏ bé của mình cho những người Việt Nam muốn tìm hiểu sâu hơn nữa về ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc và phần nào cho cả những người Trung Quốc muốn tìm hiểu về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam Mặc dù vậy, đây không phải là một đề tài hoàn toán mới Từ trước đến nay ở Việt Nam đã có một số công trình ít nhiều đề cập đến vấn đề này (cụ thể xem phần tình hình nghiên cứu ở chương 1), trong đó đáng chú ý nhất là luận

văn thạc sĩ của Giang Thị Tám “Khảo sát thành ngữ có yếu tố chỉ con số

trong sự đối chiếu với thành ngữ tiếng Việt có yếu tố chỉ con số‖ (2001) Tuy

nhiên, đề tài luận văn này có những điểm khác cơ bản với đề tài luận văn của Giang Thị Tám :

- Về đối tượng nghiên cứu, luận văn của Giang Thị Tám nghiên cứu tất

cả các thành ngữ có yếu tố chỉ con số trong tiếng Hán và tiếng Việt, còn luận văn của chúng tôi chỉ giới hạn khảo sát những thành ngữ có con số thực chỉ

như ―một‖, ―hai‖, ―ba‖… ―mười‖, ―trăm‖, ―nghìn‖, ―vạn‖,―ức‖, chứ

không bao gồm những thành ngữ chỉ có những từ ngữ chỉ số lượng không xác

định như ―những‖, ―các‖, ―một số‖, ―dăm‖, ―vài‖, ―muôn‖ trong tiếng Việt

và“两”(lưỡng - hai),“半”(bán – nửa), ―双‖(song - đôi) trong tiếng Hán

- Về nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu, đề tài của Giang Thị Tám tập trung vào so sánh đối chiếu đặc điểm cấu tạo và đặc điểm ngữ nghĩa giữa

các thành ngữ tiếng Hán và tiếng Việt để tìm ra những nét tương đồng và khác biệt Ngược lại, luận văn của chúng tôi chủ yếu là mô tả đặc điểm cấu trúc , ngữ nghĩa (nghĩa đen và nghĩa bóng) của thành ngữ con số trong tiếng Hán, tìm ra các quy luật sử dụng con số trong thànnh ngữ tiếng Hán, trên cơ sở đó tìm hiểu các cách thức chuyển dịch thành ngữ con số từ tiếng Hán sang tiếng Việt Đây chính là điểm khác biệt cơ bản giữa 2 bản luận văn, và cũng là đóng góp mới của chúng tôi

Ngoài ra, luận văn của chúng tôi cũng có những điểm khác biệt về cơ sở

lí thuyết (ngoài lí thuyết về thành ngữ, còn có lí thuyết dịch thuật), về phương pháp (bên cạnh phương pháp mô tả và phân tích đối chiếu còn có phương pháp nghiên cứu dịch thuật), tư liệu (có nguồn tư liệu phong phú hơn)

0.2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là những thành ngữ có con số trong tiếng Hán, có so sánh với một bộ phận thành ngữ có con số trong tiếng Việt Phạm vi khảo sát của luận văn sẽ tập trung chủ yếu vào các vấn đề sau đây:

- Đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa của các thành ngữ con số trong tiếng Hán -Vai trò của các con số trong thành ngữ tiếng Hán

-Cách chuyển dịch tương đương các thành ngữ con số trong tiếng Hán sang tiếng Việt

Liên quan đến đối tượng khảo sát là thành ngữ có con số, cần phải nói thêm rằng chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi khảo sát là những con số thực sự

và biến thể con số xác định (bao gồm các số từ như ―một‖, ―hai‖, ―ba‖…

―trăm‖, ―nghìn‖, ―vạn‖,―ức‖) chứ không bao gồm các lượng từ không xác

định (như ―những‖, ―các‖, ―một số‖, ―dăm‖, ―vài‖, ―muôn‖ trong tiếng

Việt và“两”(lưỡng - hai),“半”(bán – nửa), ―双‖(song - đôi)…trong tiếng Hán)

0.3 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn bao gồm:

- Giới thiệu những lý thuyết cơ bản liên quan đến thành ngữ, con số, thành ngữ có con số, đồng thời tìm hiểu nguồn gốc và những đặc điểm chung của chúng

- Phân tích kết cấu của thành ngữ có con số và cách sắp xếp của các con

số trong thành ngữ tiếng Hán, từ đó tìm hiểu quy tắc cấu tạo và hoạt động của các con số xuất hiện trong thành ngữ tiếng Hán

- Phân tích nghĩa đen và nghĩa bóng của con số trong thành ngữ tiếng Hán để tìm hiểu các đặc điểm ngữ nghĩa của con số trong thành ngữ tiếng Hán Đồng thời tìm hiểu đặc điểm ngữ dụng của con số trong thành ngữ tiếng Hán qua việc phân tích giá trị về mặt tu từ của con số trong thành ngữ tiếng Hán

- Phân tích cứ liệu chuyển dịch thành ngữ con số trong tiếng Hán sang tiếng Việt, từ đó tìm hiểu các phương pháp và thủ pháp chuyển dịch và những vấn đề liên quan khi chuyển dịch thành ngữ tiếng Hán sang tiếng Việt

0.4 Phương pháp nghiên cứu và tư liệu

Luận văn này áp dụng ba phương pháp nghiên cứu chủ yếu là miêu tả,

so sánh đối chiếu và đối chiếu dịch thuật

Phương pháp miêu tả (vớicác thủ pháp phân tích cấu trúc, phân tích ngữ nghĩa và phân tích ngữ dụng) được sử dụng chủ yếu để phân tích mô tả các đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các thành ngữ có con số trong tiếng Hán

Phương pháp so sánh đối chiếu được dùng để phân tích những điểm tương đồng và khác biệt giữa thành ngữ con số trong tiếng Hán với các thành ngữ tương ứng trong tiếng Việt theo nguyên tắc đối chiếu 1 chiều, lấy tiếng Hán làm ngôn ngữ nguồn và tiếng Việt làm ngôn ngữ đích

Phương pháp đối chiếu dich thuật được áp dụng để tìm hiểu các cách thức chuyển dịch các thành ngữ có con số của tiếng Hán sang tiếng Việt,trên

cơ sở đó rút ra những bài học cho thực tiễn dịch thuật và giảng dạy

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các thủ pháp thống kê, phân tích tu từ v.v

Tư liệu mà luận văn sử dụng chủ yếu được lấy từ:

《中华成语词典》（中国大百科全书出版社，唐作藩、刘家丰主编，

2008年）(―Từ điển thành ngữ Trung Hoa‖, Nxb Toàn thư Đại bách khoa Trung Quốc, Đường Tác Phan, Lưu Gia Phong chủ biên, 2008); ―Từ điển

thành ngữ tục ngữ Hán - Việt‖ (Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2003,

Nguyễn Thị Bích Hằng, Trần Thị Thanh Liêm chủ biên); ―Từ điển giải thích

thành ngữ tiếng Việt‖ (Nguyễn Như Ý chủ biên, Nxb Giáo dục, HN, 1995)

Ngoài ra còn có nhiều tài liệu tham khảo (xin xem thêm phần Tài liệu tham

khảo)

0.5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm ba chương với nội dung chính như sau:

Chương 1: Những cơ sở lí thuyết chung

Chương 2: Đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa của thành ngữ con số trong tiếng Hán

Chương 3: Cách thức chuyển dịch thành ngữ con số trong tiếng Hán sang tiếng Việt

CHƯƠNG 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT

1.1 Lịch sử vấn đề

Trong phần lịch sử vấn đề dưới đây, chúng tôi chủ yếu tập trung đề cập đến ba vấn đề: (1) Lịch sử nghiên cứu thành ngữ tiếng Hán; (2) Tình hình nghiên cứu thành ngữ con số trong tiếng Hán và tiếng Việt; (3) Tình hình nghiên cứu dịch thuật Hán – Việt

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Hán

Là bộ phận đặc sắc nhất trong kho tàng từ vựng tiếng Hán, nên thành ngữ tiếng Hán đã được nhiều nhà Hán ngữ học nghiên cứu và đã đạt được nhiều thành quả to lớn Dưới đây, chúng tôi chủ yếu dựa vào hai công trình

―Hơn mười năm nay nghiên cứu về thành ngữ‖〔40〕và ―Nghiên cứu thành ngữ và biện soạn từ điển‖〔41〕của Lô Trác Quần mà giới thiệu một số thành

tựu nghiên cứu về thành ngữ tiếng Hán trên các xu hướng: (1) xu hướng

nghiên cứu lịch đại; (2) xu hướng nghiên cứu đồng đại; (3) các xu hướng nghiên cứu khác về thành ngữ tiếng Hán

1.1.1.1 Xu hướng nghiên cứu lịch đại

Xu hướng nghiên cứu lịch đại về thành ngữ chủ yếu được thể hiện ở việc tìm hiểu, giải thích nguồn gốc của thành ngữ Phần lớn thành ngữ được hình thành theo thói quen của người dân và được lưu truyền qua nhiều thời đại khác nhau, nên xét về lí thuyết đều có thể tìm hiểu và giải thích được nguồn gốc ra đời của chúng Tuy nhiên, vì tiếng Hán có lịch sử lâu dài, những tài liệu, sách vở có sử dụng thành ngữ hoặc có liên quan đến thành ngữ cũng

có số lượng đồ sộ, nên việc tìm hiểu và giải thích nguồn gốc cho mỗi thành ngữ cũng không phải là chuyện đơn giản

Học giả Dương Thiên Dực trong ―Nguồn gốc thành ngữ tiếng Hán‖

(Nxb Dạy học và Nghiên cứu Ngoại ngữ, 1982) đã cung cấp không ít kiến giải rất có tính tham khảo và những tài liệu rất có giá trị cho việc nghiên cứu nguồn gốc thành ngữ tiếng Hán Học giả Lý Nhất Hoa đã từng lần lượt công

bố nhiều bài viết về nguồn gốc của thành ngữ như ―Bổ khuyết và chứng minh

nguồn gốc của những thành ngữ thường dùng‖, ―Tìm cội nguồn của những thành ngữ thường dùng‖ trên ―Học báo Đại học Thiên Tân‖ (số 2, 1983),

―Nghiên cứu Ngữ văn‖ (số 4, 1983), ―Học báo Đại học Bắc Kinh‖ (số 3,

1984) và đã làm rất nhiều công việc để bổ sung và hiệu chính cho những thành ngữ ngọn nguồn không rõ, thiếu chứng minh hoặc chứng minh quá