Đề tài gia đình trong tiểu thuyết của nguyễn bắc sơn

Điều ấy lí giải vì sao cảm hứng thế sự đời tư nói chung và hôn nhân, gia đình nói riêng đã xuất hiện khá phong phú trong hàng loạt tiểu thuyết: Thời xa vắng, Hai nhà, Sóng ở đáy sông Lê

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3.Lịch sử vấn đề 4

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Đóng góp của luận văn 13

6 Cấu trúc luận văn 12

Chương 1 CUỘC ĐỜI VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined 1.1 Nguyễn Bắc Sơn "nhà văn trẻ tóc bạc" 15

1.1.1 Hành trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn 15

1.2.2 Quan niệm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn 21

1.1.3 Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn – một cách nhìn hiện thực 24

1.2 Sơ đồ phả hệ và các mối quan hệ trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn 25

1.2.1 Sơ đồ phả hệ và các mối quan hệ gia đình trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng 25 1.2.2 Sơ đồ phả hệ và các mối quan hệ gia đình trong tiểu thuyết Gã tép riu

Error! Bookmark not defined

1.2.3 Sơ đồ phả hệ và các mối quan hệ gia đình trong tiểu thuyết Vỡ vụn

Error! Bookmark not defined

Chương 2 GÓC NHÌN MỚI VỀ GIA ĐÌNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined 2.1 Những tác nhân xâm hại gia đình thời hiện đạiError! Bookmark not defined

2.1.1 Gia đình với những nguy cơ rạn nứt từ thực trạng xã hội Error!

Bookmark not defined

2.1.2 Gia đình với những rạn nứt từ nội tại Error! Bookmark not defined

2.2 Những giá trị bền vững của gia đình trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Error! Bookmark not defined

2.2.1 Gia đình - tổ ấm của tình yêu thương, của sự quan tâm, chia sẻ Error!

Bookmark not defined

2.2.2 Gia đình nơi trú ngụ, che chở của con người trước lầm lạc, vấp ngã

Error! Bookmark not defined

2.2.3 Con người tự vượt lên chính mình và khát khao một gia đình hạnh phúc

đích thực Error! Bookmark not defined 2.2.4 Lòng bao dung, đức hy sinh của mỗi thành viên trong gia đình Error!

Bookmark not defined

Chương 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN ĐỀ TÀI GIA ĐÌNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật tạo dựng cốt truyện Error! Bookmark not defined 3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật Error! Bookmark not defined 3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và giọng điệuError! Bookmark not defined

3.3.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.3.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ sau đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, sự biến động của lịch sử đã tác động đến văn học Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn nhạt dần và thay vào đó là cảm hứng đời tư thế sự Không khí tự do, dân chủ trong đời sống văn học đã tác động đến cảm hứng sáng tác của những người cầm bút Họ tìm thấy trong đời sống, một trong những vấn đề gắn với mỗi con người, trên những chiều kích khác nhau là hôn nhân, gia đình

Điều ấy lí giải vì sao cảm hứng thế sự đời tư nói chung và hôn nhân, gia đình

nói riêng đã xuất hiện khá phong phú trong hàng loạt tiểu thuyết: Thời xa vắng,

Hai nhà, Sóng ở đáy sông (Lê Lựu); Mùa lá rụng trong vườn, Côi cút giữa cảnh đời

(Ma Văn Kháng); Bến không chồng, Dưới chín tầng trời (Dương Hướng); Gia đình

bé mọn (Dạ Ngân); Cõi mê (Triệu Xuân); Dòng sông mía (Đào Thắng); Tấm ván phóng dao (Mạc Can) và các tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng, Gã tép riu,

Vỡ vụn của Nguyễn Bắc Sơn là một trong số đó

Gia đình, “tế bào” nằm trong “cơ thể” xã hội chính là cội rễ, là ngọn nguồn của sự sống và cuộc đời Quan tâm đến con người cá nhân với những bước thăng trầm của số phận gắn với đời sống gia đình là nét đặc trưng của tư duy tiểu thuyết Là một nhà văn từng trải, giàu vốn sống, với tri thức sâu rộng, Nguyễn Bắc

Sơn đã thấu cảm gia đình là “một phạm trù quan trọng” và “có nhiều cái đáng

nói”, “đáng nghiên cứu” Nhất là trong thời kz mở cửa khi gia đình hiện đại không

còn đơn giản mà ngày càng trở nên phức tạp với những nguy cơ rạn nứt, những bất đồng khó có thể dung hòa thì những vấn đề về gia đình lại càng trở nên đáng

nói, đáng nghiên cứu hơn Cũng vì lẽ đó mà gia đình đã trở thành một đề tài thu hút các nhà văn khai thác và gặt hái nhiều thành công

Chọn đối tượng nghiên cứu của luận văn: “Đề tài gia đình trong tiểu thuyết

của Nguyễn Bắc Sơn”, chúng tôi muốn tìm hiểu gia đình với tư cách một vấn đề

nóng trong dòng văn chương thế sự và cũng là một trong những vấn đề quan trọng đang đặt ra trong xã hội đương đại

Ở tiểu thuyết về mảng gia đình nói chung và tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn nói riêng, ta thấy gia đình hiện đại được tái hiện vừa mang sắc thái chung, phổ quát lại vừa thể hiện sự cá biệt, riêng tư, thấy rõ được nét đặc trưng trong từng nhịp vận động vừa kế thừa, vừa biến đổi của xã hội hiện đại Nhìn vào gia đình sẽ thấy

xã hội, hay nói cách khác mỗi gia đình là một xã hội thu nhỏ Trên { hướng đó, chúng tôi chọn vấn đề gia đình trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn làm đề tài của luận văn

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Mục đích

Luận văn tìm hiểu những biểu hiện, những góc cạnh khác nhau về gia đình thời hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn trên các phương diện nội dung và nghệ thuật

Trên cơ sở đó ghi nhận thành công và đóng góp nhất định của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn với mảng viết về gia đình, với tư cách là một đối tượng thẩm mỹ

trong tiểu thuyết nói riêng và với văn xuôi đương đại nói chung

2.2 Đối tượng

Chúng tôi tập trung khai thác các vấn đề gia đình và xã hội trong tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

2.3 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát qua 4 cuốn tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn:

- Luật đời và cha con, 2005, Nxb Văn học, HN

- Lửa đắng, 2007, Nxb Lao động, HN

- Gã tép riu, 2013, Nxb Hội nhà văn, HN

- Vỡ vụn, 2015, Nxb Hội nhà văn, HN

3.Lịch sử vấn đề

3.1 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

Mặc dù về già mới bén duyên với văn chương nhưng nhà văn Nguyễn Bắc

Sơn đã gây được sự chú { của dư luận ngay từ tiểu thuyết đầu tay Luật đời và cha

con (2005) Nxb Văn học, Hà Nội Bộ tiểu thuyết đã gây tiếng vang trên văn đàn,

được tái bản 6 lần trong 2 năm và chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài 26

tập mang tên Luật đời, được khán giả vô cùng yêu thích và bình chọn là phim

truyền hình của năm Hàng loạt các bài giới thiệu, phỏng vấn trên báo in, báo điện

tử, truyền hình đã nói lên được sức ảnh hưởng của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

đối với nền văn học đương đại Năm 2008, ông lại tiếp tục cho ra đời Lửa đắng (được xem như tập tiếp theo của Luật đời và cha con), cuốn tiểu thuyết đạt giải

ba cuộc thi tiểu thuyết năm 2006 – 2010 Lửa đắng có thêm nhiều nhân vật mới,

đã làm nên một bộ mặt tinh thần mới, nhập cuộc hơn, quyết liệt hơn, cay đắng hơn, đau đớn hơn, nhất là những đổ vỡ, mất mát trong cuộc sống hôn nhân và hạnh phúc gia đình Sau thành công của hai cuốn tiểu thuyết viết về đề tài chính trị, gia đình, Nguyễn Bắc Sơn lại tiếp tục ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết tâm lí xã

hội Gã tép riu với các mối quan hệ đa chiều và tạo thành những trường đoạn kể

hoặc hồi ức Mới đây, đầu năm 2016 nhà văn Nguyễn Bắc Sơn lại tiếp tục ra mắt

bạn đọc cuốn tiểu thuyết Vỡ vụn xoay quanh chủ đề kép là câu chuyện hôn nhân

và người phụ nữ đơn thân

Từ khi tiểu thuyết Luật đời và cha con của Nguyễn Bắc Sơn ra đời đến nay có

rất nhiều { kiến khen ngợi: Đạo diễn Đỗ Minh Tuấn trên báo Văn nghệ quân đội số

40, ngày 2/10/2005 đã nhận định Luật đời và cha con Ông có nhận định đó là một tác phẩm “ngồn ngộn vốn sống chính trị”, “là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu

tiên mổ xẻ sự vận động của toàn xã hội trong quá trình thay đổi cơ chế” Còn nhà

nghiên cứu Nguyễn Bích Thu cho rằng ưu thế và sức hấp dẫn của tác phẩm chính

là ở “sự kết hợp nhiều thể loại trong cuốn tiểu thuyết với giọng điệu trần thuật

giàu sắc thái biểu cảm” Đồng thời nhà nghiên cứu Nguyễn Bích Thu cũng đánh

giá cao nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, đặc biệt cách

tổ chức kết cấu và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết đã được bà phân tích khá kỹ lưỡng với bài viết trên báo Văn nghệ (1/4/2006) Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cũng đánh giá cao nghệ thuật kể chuyện của tác giả Nguyễn Bắc Sơn:

“Luật đời và cha con là một tiểu thuyết luận đề nhưng nó có khả năng cuốn hút

người đọc bởi chất hiện thực nóng hổi và cách kể chuyện tự nhiên, linh hoạt của người viết ( ) Luật đời và cha con chưa phải là một tiểu thuyết có nhiều cách tân

về phương thức tổ chức tự sự ( ) Nhưng chính việc tạo nên sắc thái giọng điệu khác nhau đã khiến cho tác phẩm không rơi vào đơn điệu Ngôn ngữ Nguyễn Bắc Sơn là ngôn ngữ cuộc sống Ông sử dụng khá nhiều khẩu ngữ, xây dựng những tình tiết mang tính tính kịch và biết gia tăng chất giọng hài hước, để kích thích hứng thú người đọc Vì thế khi đọc Luật đời và cha con, người đọc như được tiếp xúc trực tiếp với những luồng điện nằm sẵn trong đời, được thấy phù sa đời sống chạm vào xúc giác của mình, được hít thở vị mặn của cuộc sống đang diễn ra

trước mắt ta tưng phút giây” *17+ Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cũng đồng

tình với Nguyễn Đăng Điệp ở chỗ: “Nguyễn Bắc Sơn là người viết có giọng kể và ở

nhiều chỗ, nhiều đợt cái sự kể lại hấp dẫn, lại chuyển tải được vấn đề Ưu điểm lớn nhất của Luật đời và cha con là cái ý vị hài hước, cái “humour”, nhẹ nhàng, hóm hỉnh, có khi thêm chút châm biếm, giễu cợt, nó làm cho câu chuyện dễ khô khan, căng thẳng thành ra thú vị, gây khoái cảm trong suy nghĩ khi đọc sách” Còn

trong buổi họp báo ngày 26/12/2005 do báo Văn nghệ tổ chức, cũng có nhiều {

kiến phát biểu đánh giá cao những thành công của tiểu thuyết Luật đời và cha

con Nhà thơ Hữu Thỉnh nhận định: “Nguyễn Bắc Sơn đã thành công về mặt thể loại” *53+ Còn nhà phê bình Lê Quang Trang cũng đã kết luận: “Thành công đáng chú ý nhất của cuốn tiểu thuyết là tác giả dũng cảm và sắc sảo trong việc phô bày những vấn đề của xã hội với giọng văn sôi nổi, nhiệt tình, lôi cuốn, nhịp điệu nhanh, hóm hỉnh pha chút dân gian” *53+ TS Đoàn Ánh Dương nhận xét: “Luật pháp được ông đẩy về phía cuộc đời, chính trị được ông kéo lại gần đạo đức Sống đúng pháp luật là sống đúng tình đời Quyết sách chính trị đúng đắn là quyết sách phù hợp với lòng người Tất cả làm thành mạng lưới liên kết các nhân vật chính trị theo suốt Luật đời và cha con và Lửa đắng” *53+ Nguyễn Chí Hoan với bài viết Một cuốn tiểu thuyết đổi mới, đã chỉ ra những đổi mới trong tiểu thuyết Luật đời

và cha con: “Cuốn tiểu thuyết này đặt trọng tâm và dựa cả vào nhân vật và cốt truyện, trong đó phần của các nhân vật có vai trò lẫn át Phần cốt truyện được bố cục theo sự xuất hiện của các nhân vật Một sự khác biệt nữa so với hình mẫu ngôn ngữ tiểu thuyết “hiện thực” truyền thống là ở chỗ cuốn tiểu thuyết này không có một nhân vật “mang vấn đề mà có cả một lớp, một loạt” *64+

Về tiểu thuyết Lửa đắng, đã có buổi tọa đàm văn học của Hội nhà văn Việt

Nam với sự tham gia của nhà thơ Hữu Thỉnh, Lê Lựu, Bích Thu, Đỗ Minh Tuấn,

Trần Đình Sử, Phong Lê Nhà thơ Hữu Thỉnh đánh giá cao đề tài độc đáo mới lạ

và giá trị hiện thực của tác phẩm: “Mảng văn học tham gia trực tiếp vào tiến trình

công nghiệp hóa trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập Tác giả lấy bối cảnh trực tiếp về cuộc sống thủ đô trong đổi mới Đây là tiểu thuyết về văn hóa quản lí, một vấn đề mới mẻ và cấp bách đối với chúng ta hiện nay” *53+ Nhà văn

Lê Lựu ghi nhận thành công về phương diện ngôn ngữ của tác phẩm: “Câu chữ

cho thấy nhà văn có tìm tòi chứ không đều đều, trơn truội Văn Nguyễn Bắc Sơn có đặc điểm riêng, như cây sậy, cây tre, có dóng, có mấu, có đốt ” Cùng nhận xét về

nghệ thuật tác phẩm, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cũng cho rằng: “Tiểu

thuyết luận đề thường khô khan nhưng Nguyễn Bắc Sơn đã mềm mại hóa nó, làm cho nó có sức chinh phục người đọc Do khéo léo biết cách tổ chức các tuyến sự kiện, các tuyến nhân vật cũng như vốn ngôn ngữ gần giũ với đời sống, nhờ thế tiểu thuyết của anh có cái tươi mới” *17+ Vũ Duy Thông trong bài Thay lời giới thiệu cho cuốn tiểu thuyết Lửa đắng nhận định: “Lửa đắng là cuốn tiểu thuyết viết

về ngày hôm nay, ở ngay dòng chảy chính của hiện thực, trực tiếp có mặt ở những

va chạm kiến tạo ra nó, cả những đổ vỡ hào sáng, cả những kết tụ phũ phàng Thành công đầu tiên của Nguyễn Bắc Sơn trong Lửa đắng là đã xây dựng được một dàn nhân vật là những người phần nhiều có chức, có quyền không phải là những hình nộm khô khan minh họa cho một triết lí sống; không phải là những kỷ

hà trống rỗng để tác giả trút vào đó quan niệm của mình về dòng họ Các nhân vật của ông tồn tại như người đang sống quanh ta, bởi thế, có lẽ đầu tiên một cách có hệ thống, trong tiểu thuyết đương đại, người đọc hé mở tấm màn của chủ nghĩa sơ lược để tiếp cận với lớp người vẫn thường được gọi là “quan” trong xã hội với tấm chân dung chân thực của nó” *70+ Đánh giá về tiểu thuyết Lửa đắng,

Lê Thành Nghị cho rằng: “Đây là một cuốn tiểu thuyết “thế sự - đạo đức” bởi nó

viết một cách trực diện về hiện thực nóng bỏng của đất nước hôm nay, hiện thực nhọc nhằn của công cuộc đổi mới, hiện thực của cái cũ, lạc hậu với những kìm hãm ghê gớm đầy quyền lực, đầy thủ đoạn của nó và cái mới, cái tốt đẹp, cái hợp quy luật, hợp lòng người quyến rũ nhưng mong manh” [66] Về Nghệ thuật thể

hiện, Lê Thành Nghị nhận xét: “Lửa đắng chọn lối kể chuyện cổ điển, một văn

phong giản dị, ít bay bướm, văn hoa, một giọng điệu mang tính thông tấn, báo chí tương đối nhanh và hiệu quả Nhiều chỗ là dòng ý thức của tác giả, của nhân vật làm tăng chiều kích của tâm trạng, của tâm lí và vì vậy tăng thêm tính chân thực nghệ thuật Nhiều chỗ là những bình luận, những trang chính luận sâu sắc Tác giả không hề tả cảnh, không hề cài đặt huyền ảo sống sít, nhưng lại có ý thức đa chất hài (đầy màu sắc chợ búa) vào đúng chỗ cần thiết (trong cuộc trưng cầu ý kiến các

hộ buôn bán trước khi xây dựng chợ) [66] Đặng Văn Sinh trong tham luận Lửa đắng sự lệch pha trong thế cờ cải cách hành chính cũng đã phân tích khá kĩ giá trị

hiện thực nóng hổi của tác phẩm Trên các báo có không ít các bài có viết về tác

phẩm, có thể kể đến một số các bài viết: Nhà văn Ma Văn Kháng với bài viết Lửa

đắng, bức tranh toàn cảnh hôm nay đã chia sẻ: “Đọc Lửa đắng có cái thú vị là là gặp gỡ ở đây một cuộc sống thật phong phú trên nhiều bình diện” *24+, tác giả

cũng đã đánh giá về nghệ thuật tổ chức tự sự của Nguyễn Bắc Sơn: “cây bút tiểu

thuyết này tỏ ra khá dày dặn và khéo léo trong cách dẫn dụ, triển khai các tuyến truyện, mở rộng biên độ tình tiết, thâm nhập vào gần như hầu hết các lĩnh vực của đời sống, khêu gọi trí tò mò, thu hút sự say mê của độc giả bằng các kiến thức, các chi tiết kì lạ lấy ra từ cái vốn hiểu biết rất đầy đặn của mình” *24+ Về tiểu thuyết

Gã tép riu và tiểu thuyết Vỡ vụn dù mới được xuất bản, nhưng trong hai, ba năm

gần đây cũng có một số bài báo, bài nghiên cứu, phê bình của các nhà chuyên môn

Bàn về tác phẩm Gã tép riu, Đặng Văn Sinh đặc biệt chú { đến Văn hóa tình

dục và tình yêu: “Vấn đề Gã tép riu đặt ra nằm trong lĩnh vực tinh thần, phi vật thể nhưng lại được các nhà quản lí coi là nhạy cảm, thậm chí cấm kị” [48] Đồng

thời ông cũng có những nhận xét về nghệ thuật của tác phẩm: “Gã tép riu là một

cuốn tiểu thuyết hiện đại có tính hệ thống cao, trong đó hệ thống tổng quát chi phối chặt chẽ đến hệ thống chi tiết được tác giả vận dụng khá chuyên nghiệp để gài những thông điệp nghệ thuật dưới hình thức phản biện xã hội ( ) phần truyện là một đại tự sự bao quát các mối quan hệ đa chiều của hệ thống nhân vật” [48] Đọc Gã tép riu nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét: “Gã tép riu là một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn Đó là cảm giác rất sảng khoái của tôi sau khi đọc xong Gã tép riu của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn Trước hết cần phải nói ngay rằng đọc được một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn, theo đúng nghĩa của từ này, trong bối cảnh hiện nay không phải là chuyện dễ (cho dù cơ chế thị trường tạo đã tạo đà cho “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” và quan niệm về tính hấp dẫn của văn chương cũng thật đa dạng) ” [69] Và trong một những yếu tố mà ông muốn

đề cập trong “một cái gì đó” là hệ thống nhân vật sắc nét trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn: “Nhân vật sắc nét là yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của

Gã tép riu” [69] Đọc Gã tép riu, tác giả Nguyễn Long đánh giá: “Thành công của tác giả không phải là đổi mới thi pháp tiểu thuyết mà chính là cái tươi mới về đề tài, về chất liệu tiểu thuyết và trên cả cái đó là sự nhìn nhận, cách nhìn hiện thực

xã hội hôm nay bằng con mắt tỉnh táo, khách quan, khoa học với một giọng hài hước, hóm hỉnh rất sướng tai bạn đọc” *35+

Tiểu thuyết Vỡ vụn, từ khi ra đời cho đến nay cũng đã có nhiều các bài báo, bài phỏng vấn và giới thiệu về tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn như: Nhà văn

Nguyễn Bắc Sơn: Vỡ vụn vì mâu thuẫn chính kiến, Nguyễn Bắc Sơn ngổn ngang với

Vỡ vụn, Tiểu thuyết mới của Nguyễn Bắc Sơn: Tiếp tục ngòi bút dấn thân , Đọc

“Vỡ vụn” để thấy hôn nhân không chỉ có màu hồng [75] Trong một bài viết của

mình nhà văn Ma Văn Kháng đã nhận thấy: “Nguyễn Bắc Sơn rất am hiểu mọi

mặt, kể cả mặt trái, mặt tối tăm cuộc sống hôm nay, rằng ông thông thạo đến chi

li ngóc ngách mọi mặt đời sống, từ cao sang tới tầm thường, kể cả những chuyện vặt vãnh trong thường nhật, thậm chí nhiều khoản đạt đến mức quái kiệt ( ) Hình ảnh người công chức cán bộ nhà nước hôm nay là đặc sản gần như của riêng ông Nhưng đọc Vỡ vụn, tôi thấy thêm điều này: “nhân vật trí thức của ông cũng hiện lên rất trí thức, kể cả tư duy lẫn ngôn ngữ đối thoại Không có cái suồng sã như trong Gã Tép Riu” [25]

Bên cạnh đó, chúng tôi đã tìm thấy ở Thư viện đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn và trên mạng internet, có hai luận văn thạc sĩ như: Thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn của Nguyễn Hà My – luận văn cao học Đại học

Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) [26], luận văn này tập trung nghiên cứu

về các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Tiểu thuyết Nguyễn

Bắc Sơn dưới góc nhìn thể loại của Dương Hương Ly – luận văn cao học Đại học

Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) [36], luận văn này nghiên cứu khá kĩ về

cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu của hai tiểu thuyết Luật đời và cha

con và Lửa đắng Còn một số các bài khóa luận của sinh viên đại học về tiểu

thuyết Nguyễn Bắc Sơn nhưng còn mang tính khái quát và sơ lược

3.2 Tình hình nghiên cứu đề tài gia đình trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

Đạo diễn điện ảnh Đỗ Minh Tuấn nhận thấy trong Luật đời và cha con:

“nhằng nhịt trong những mối quan hệ gia đình xã hội, đan xem lẫn lộn giữa chân thành và thủ đoạn, âm mưu và ái tình, trong sáng và đểu giả, sang trọng và nhếch nhác trong bao nhiêu biến tướng giữa cuộc đời” [42, tr 537]; “Luật đời và cha

con là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mổ xẻ sự vận động của toàn xã hội trong quá trình đổi thay cơ chế, một sự vận động đụng chạm đến từng gia đình, từng số phận” *42, tr 541+ Nhà nghiên cứu Nguyễn Bích Thu cho rằng “Luật đời

và cha con đã thể hiện rõ cái nhìn mới của Nguyễn Bắc Sơn về cuộc đời và con người Dường như trong tiểu thuyết hai mảng này không tách rời mà đan xem hòa quyện” *41, tr 556+ Trên báo Người Hà Nội, số ra ngày 31/03/2006, Nguyễn

Chí Hoan đã chỉ ra: “tiểu thuyết Luật đời và cha con được triển khai theo hình mẫu

ngôn ngữ tiểu thuyết hiện thực truyền thống Đồ án là chuyện về ba thế hệ của một gia đình thuộc lớp cao cấp với các ứng xử và hệ quả hành động của họ trong bối cảnh xã hội đang chuyển đổi Điểm đặc biệt của đồ án này là ở chỗ các nhân vật đều được nhìn từ góc độ - họ là những cán bộ Đảng viên và các “vai” nổi bật đều là các Đảng viên, ở các cương vị lãnh đạo trong bộ máy chính quyền các cấp ở thành phố lớn hay lãnh đạo chuyên môn ở xí nghiệp lớn, doanh nghiệp Tuy nhiên, toàn bộ sự triển khai của đồ án truyện cho thấy một âm hưởng mang sắc thái bi thảm Tất cả các nhân vật tử nạn đều dường như đã gánh chịu hậu quả trực tiếp

từ cách lựa chọn lối sống, hành vi của họ” *64+

Tác giả Lê Thành Nghị trong bài Tiểu thuyết và sự suy thoái đạo đức, đã nhận xét: “Lửa đắng viết về những va đập ở giữa dòng chảy ngày hôm nay của cuộc

sống, Nguyễn Bắc Sơn đã không ngần ngại phơi bày bộ mặt thật phũ phàng của những cán bộ, đảng viên của một cơ quan quận ủy cũng như của thành phố Thanh Hoa đã trở nên biến dạng nguy hiểm, với xử lý mâu thuẫn nội bộ theo luật rừng, theo kiểu xã hội đen, như vu khống, tạt axit, hãm hại vợ con của đồng chí mình chỉ

vì quyền lợi, vì kèn cựa địa vị, vì lợi ích nhóm bất chấp đạo lý, bất chấp luật pháp” *66+

Đọc Gã tép riu, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét: “Sự hấp dẫn của Gã

tép riu, theo tôi không chỉ nằm ở câu chuyện mối tình tay ba đẫm nước mắt (có thể nói là cả máu) giữa hai người đàn bà và một người đàn ông (một cô gái điếm tên Dự, vợ không chính thức của Tùng – làm nghề báo – Diệu Thủy, vợ Tùng, một phụ nữ có nhan sắc và địa vị cao trong xã hội Không hiểu cớ gì mà khi đọc Gã tép riu tôi lại nhớ đến bài thơ có cái nhan đề rất lạ, xuất hiện cách đây bốn mươi năm, của nhà thơ Việt Phương – Nơi Gừ (đúng cái chữ NGƯỜI bị xé ra) Phải chăng con người thời đại đang bị phân thân, bị nghiền nát, bị “xé rách” ra hơn bao giờ hết! Tôi nghĩ Nguyễn Bắc Sơn là cây bút tiểu thuyết có duyên – một thứ duyên trời cho chứ không phải nhờ kiên nhẫn lao động chữ nghĩa mà có được” Đọc Gã tép riu,

tác giả Nguyễn Long trong bài báo Tan vỡ gia đình dưới góc nhìn Gã tép riu đăng

trên tạp chí Cửa biển Hội văn nghệ Hải Phong chỉ ra một số nguyên nhân dẫn đến

tan vỡ trong hôn nhân: “Hai lối sống ấy làm sao dung hòa được? Nó đã đổ vỡ từ

nền móng gốc rễ trước khi Tùng gặp Dự Bi kịch gia đình họ là phản ánh thực trạng không hiếm gặp trong đời sống công chức ở nhiều lứa tuổi khác nhau”*35+

Tiểu thuyết Vỡ vụn Nguyễn Bắc Sơn mới chỉ ra mắt độc giả đầu năm 2016,

các bài viết trên báo chủ yếu xoay quanh việc phỏng vấn nhà văn Trên các trang điện tử: laodong.com.vn, vnca.cand.com.vn, hanoimoi.com.vn, vtv.vn/, anninhthudo.vn Nhà văn Bắc Sơn đã trực tiếp trả lời các vấn đề chính của tiểu

thuyết: “Khi bắt tay vào cuốn Vỡ vụn, tôi đau đáu một suy nghĩ: Tan vỡ hôn nhân

trong đời thường là khá phổ biến Khi thời mặn nồng đã qua, mọi chân tơ kẽ tóc

đã biết hết, nếu không thay đổi thì dễ chán, rất dễ “ông ăn chả bà ăn nem”, anh đi đằng anh, tôi đi đằng tôi Nhưng có trường hợp hôn nhân tan vỡ vì mâu thuẫn chính kiến mà trong văn học còn ít người đề cập đến Có thể là mâu thuẫn về thần

tượng, về tín ngưỡng… và nhiều vấn đề khác Thực tế, ngày nay, những phụ nữ chọn cuộc sống đơn thân không còn là cá biệt” [77]

Những bài báo, bài phê bình và các công trình nghiên cứu đó đã gợi mở cho chúng tôi nhiều vấn đề xung quanh nội dung và những giá trị nghệ thuật đặc sắc của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu cụ thể về vấn đề gia đình trong bốn cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Bởi vậy chúng tôi muốn tìm hiểu và có một công trình nghiên cứu sâu hơn về vấn đề gia đình trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc

Sơn Hy vọng, hướng đi này của chúng tôi sẽ góp một tiếng nói ghi nhận thành

công của nhà văn ở mảng viết về hôn nhân gia đình nói riêng và đời tư thế sự nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu

Để làm sáng tỏ mục tiêu của luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp phân tích tác phẩm, phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống, phương pháp tiếp cận thi pháp học

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn khẳng định sở trường của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn với mảng viết

về thế sự đời tư mà đề tài hôn nhân, gia đình là một trong những đóng góp đáng ghi nhận trong quá trình sang tác của ông

- Kết quả nghiên cứu của luận văn cũng góp phần cho thấy sự vận động và đổi thay của gia đình trong thời kz mở cửa; đem đến một cách nhìn nhận về xã hội và gia đình trong văn học thời kì đổi mới

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Cuộc đời và quá trình sáng tạo tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn Chương 2: Góc nhìn mới về gia đình trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

Chương 3: Một số phương thức thể hiện đề tài gia đình trong tiểu thuyết

Nguyễn Bắc Sơn

Chương 1:

CUỘC ĐỜI VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN BẮC SƠN

1.1 Nguyễn Bắc Sơn -“Nhà văn trẻ tóc bạc”

1.1.1 Hành trình sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn

Nguyễn Bắc Sơn (tên thật là Nguyễn Công Bác) Ông tốt nghiệp khoa Văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội năm 1962 Sau đó trở thành thầy giáo dạy văn trong vòng 10 năm, đến năm 1972 ông gia nhập quân ngũ, khi đất nước hòa bình trở lại ông tiếp tục đi dạy học và giữ chức Phó hiệu trưởng trường Trung học phổ thông Chu Văn An (Hà Nội)

Nguyễn Bắc Sơn làm công tác quản lí giáo dục, công tác quản lí báo chí xuất bản cho đến lúc nghỉ hưu mới làm báo Ông đảm nhiệm chức vụ Phó tổng biên

tập tạp chí Thế giới trong ta và là chủ tịch Diễn đàn nhà báo Môi trường Việt Nam

Nguyễn Bắc Sơn đến với tiểu thuyết khá muộn màng nhưng lại được công chúng và giới nghiên cứu đánh giá là nhà văn “trẻ” Ông bước vào lãnh địa của tiểu thuyết khi mái đầu đã bạc trắng nhưng cái già cả về hình thức không che lấp

đi được cái tài năng được hun đúc, trau dồi, ấp ủ suốt cuộc đời của một nhà báo tài năng Vì vậy, khi đã cầm bút viết tiểu thuyết thì ngay lập tức được giới công chúng đón nhận nồng nhiệt, nó như một làn gió mát thổi vào tâm hồn người đang

bị bủa vây bởi không khí nóng nực bấy lâu nay Mặc dù, mới chỉ đặt chân vào lĩnh vực sáng tác văn chương nhưng nhà văn Nguyễn Bắc Sơn đã có những thành công nhất định với giải thưởng của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam cho

tiểu thuyết Luật đời và cha con (2005); tiểu thuyết Lửa đắng đạt giải C cuộc thi