Tìm hiểu vế so sánh trong thành ngữ so sánh tiếng việt và tiếng anh

Ví dụ như các cụm từ give way đưa cho /đường đi, give up đưa/lên …Với những thành ngữ loại này, chúng ta chỉ được phép hiểu nghĩa của chúng ở trên bình diện chung của cả cụm từ như give

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-=***= -

NGUYỄN VIỆT HOÀ

TÌM HIỂU VẾ SO SÁNH TRONG THÀNH NGỮ SO SÁNH

TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH

(Luận văn Thạc sĩ ngành Ngôn ngữ học)

Hà Nội - 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-=***= -

NGUYỄN VIỆT HOÀ

TÌM HIỂU VẾ SO SÁNH TRONG THÀNH NGỮ SO SÁNH

TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 01

Người hướng dẫn: PGS TS Vũ Đức Nghiệu

Hà Nội - 2009

Chương 2 Cấu trúc thành ngữ so sánh và cấu trúc vế so sánh của

thành ngữ so sánh tiếng Việt và tiếng Anh 38

3.2 Hệ hình ảnh và biểu trưng trong thành ngữ so sánh tiếng Việt và

3.2.1 Thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh cùng hình ảnh và biểu trưng 64

3.2.2 Thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh cùng biểu trưng nhưng khác

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước một thế giới khách quan vô cùng phong phú và đa dạng, loài người

đã thực hiện các thao tác so sánh, để đánh giá và mô tả một cách cụ thể môi trường xung quanh, bao gồm cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Trong quá trình đó, họ đã tìm ra nhiều phương thức khác nhau để thể hiện các mức độ so sánh Một trong những sản phẩm ngôn ngữ của phương thức đó là thành ngữ so sánh Thành ngữ (idioms) là loại đơn vị từ vựng tồn tại trong mọi ngôn ngữ Muốn nghiên cứu thành ngữ và thành ngữ so sánh, chúng tôi thấy cần thiết phải làm rõ nội hàm khái niệm thành ngữ, bởi trên thế giới, đang tồn tại những cách hiểu khác nhau về tên gọi này

Thuật ngữ thành ngữ có hai nội dung Nội dung thứ nhất: là loại đơn vị có tính chất đặc trưng, riêng biệt nằm trong hệ thống ngôn ngữ, mà cụ thể là trong

hệ thống từ vựng chung của một dân tộc, một đất nước, hay thậm chí là một vùng Nội dung thứ hai, xét về mặt cú pháp, thành ngữ là một cụm từ mà nghĩa của nó không chỉ là “phép cộng” đơn giản nghĩa các từ thành viên lại với nhau Điều này thể hiện ở chỗ, ta có thể biết hết nghĩa của từng từ, nhưng khi ghép chúng lại với nhau thì chúng rất ngô nghê hoặc vô nghĩa Ví dụ như các cụm từ

give way (đưa cho /đường đi), give up (đưa/lên) …Với những thành ngữ loại

này, chúng ta chỉ được phép hiểu nghĩa của chúng ở trên bình diện chung của

cả cụm từ như give way là nhượng bộ, chịu thua, giảm giá, hay give up là từ bỏ

một thứ gì đó

Ngoài những chức năng cơ bản giống từ, thành ngữ còn là loại đơn vị có khả năng chứa đựng nhiều hơn từ những giá trị ngôn ngữ - văn hóa, mặc dù kích thước vật chất của nó không lớn V M Mokienko đã nói: “Đơn vị thành ngữ, cùng với các từ vị của mình, chính là nguồn ngữ liệu chủ yếu cho tri thức nền của một dân tộc và còn có khả năng tích lũy thông tin ngoài ngôn ngữ”

Điều này có thể lý giải được dựa trên nguyên tắc tiết kiệm trong ngôn ngữ: con người chỉ dùng một số lượng hữu hạn các kí hiệu ngôn ngữ, nhưng luôn muốn thể hiện được nhiều thông tin về thế giới vật chất và tinh thần vô hạn, nơi mà

họ đang tồn tại ở đó Nghiên cứu thành ngữ ở bất cứ góc độ nào cũng sẽ giúp cho những người quan tâm hiểu thêm về loại đơn vị từ vựng rất thú vị này Việc nghiên cứu thành ngữ so sánh cũng là một bước đi phù hợp với xu thế hiện nay, khi ranh giới văn hóa giữa các quốc gia đang dần xích lại gần nhau hơn 1

Chúng tôi nghĩ rằng, chính xu hướng quốc tế hóa mọi mặt của đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội đã đặt ra những yêu cầu mới cho các nhà ngôn ngữ học trên toàn thế giới Và một trong những nhiệm vụ quan trọng đó, là làm con người trên thế giới hiểu nhau hơn

Tiếng Anh hiện là ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay Trong xu thế hội nhập và giao thoa văn hóa, điều cần thiết đối với người học và sử dụng ngoại ngữ, là nắm vững tiếng mẹ đẻ, đồng thời

có những kiến thức lý luận nhất định về ngoại ngữ mà mình đang sử dụng để

từ đó phục vụ cho việc dịch tương đương hai hay nhiều ngoại ngữ Nghiên cứu

đề tài này, chúng tôi mong muốn làm sáng tỏ thêm một số vấn đề về đặc điểm của thành ngữ so sánh tiếng Anh, trong sự so sánh đối chiếu với thành ngữ tiếng Việt, nhằm tăng khả năng vận dụng thành ngữ so sánh hiệu quả hơn trong giao tiếp, phục vụ cho việc dạy và học tiếng Việt cho người nước ngoài ở trình

Tùy vào các tiêu chí khác nhau, các nhà nghiên cứu chia thành ngữ ra làm nhiều loại Nếu căn cứ vào phương thức tạo nghĩa, thành ngữ được chia ra làm

2 loại lớn: thành ngữ so sánh và thành ngữ miêu tả ẩn dụ Trong luận văn này, chúng tôi nghiên cứu thành ngữ so sánh (comparison idioms), mà trọng tâm là

vế so sánh của loại thành ngữ này Cụ thể hơn, trên cơ sở thiết lập một danh sách các thành ngữ so sánh của 2 ngôn ngữ Việt và Anh, chúng tôi sẽ phân tích, tìm hiểu vế so sánh (vế B) của thành ngữ so sánh ở khía cạnh cấu tạo, các hình ảnh và hệ biểu trưng của chúng, qua đó, hy vọng chỉ ra được những sự khác nhau trong tư duy dân tộc giữa những người sử dụng tiếng Anh (người Anh và người Mỹ) và người Việt

Chúng tôi khai thác những khía cạnh cấu trúc và ngữ nghĩa của thành ngữ,

để thấy cách biểu hiện so sánh qua thành ngữ so sánh, giúp người Việt Nam học tiếng Anh lẫn người có bản ngữ là tiếng Anh vượt qua được những trở ngại và những di chuyển tiêu cực khi dịch các thành ngữ so sánh từ Anh sang Việt hoặc ngược lại, góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học tiếng Việt như một ngoại ngữ

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Việc nghiên cứu thành ngữ hay thành ngữ so sánh không phải là một mảng

đề tài mới mẻ ở nước ngoài cũng như ở Việt Nam giai đoạn hiện nay Đối với

thành ngữ tiếng Việt, có thể kể đến các công trình tiêu biểu như Les expressions comparatives de la langue annamite năm 1925 của V Barbier và Thành ngữ so sánh tiếng Việt của Trương Đông San, năm 1974 Điều đó nói

lên rằng, thành ngữ đã thu hút được sự quan tâm từ rất sớm của các nhà nghiên cứu Ngày nay, những người quan tâm có thể tìm gặp rất nhiều bài báo viết, báo điện tử, giáo trình, khóa luận, luận văn hay luận án …đề cập đến vấn đề này Có thể nói, việc nghiên cứu thành ngữ chưa và không tạo ra những “cơn sốt” như trào lưu nghiên cứu ngữ pháp chức năng, trào lưu nghiên cứu ngữ

nghĩa cuối thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI mà trong suy nghĩ của nhiều người, nó hiển nhiên là một phạm trù cần nghiên cứu Chỉ tính riêng ở Việt Nam, các bài báo, các công trình nghiên cứu về đề tài này, mang hơi hướng đối chiếu đã có rất nhiều Tuy nhiên, việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ chỉ mới được quan tâm nhiều hơn trong thời gian gần đây Thực tiễn đã đưa đến những yêu cầu cấp bách, đòi hỏi giới nghiên cứu tập trung giải quyết Có thể kể tên một số công trình tiêu biểu như :

- Các nghiên cứu về thành ngữ so sánh tiếng Việt của Hoành Văn Hành : Kể chuyện thành ngữ tục ngữ Việt Nam- NXB Khoa học Xã hội, 2002, Thành ngữ học tiếng Việt – NXB Khoa học Xã hội, 2008 Đây là những nghiên cứu tâm

huyết, được tiến hành trong một thời gian dài của ông Ở chương 4 của 2 cuốn sách, tác giả tập trung miêu tả cấu trúc của thành ngữ so sánh tiếng Việt và các đặc điểm ngữ nghĩa của nó một cách công phu và tỉ mỉ Hầu hết các khía cạnh

về thành ngữ so sánh đều được cố GS đề cập đến, với những phân tích sâu và mang tính hệ thống cao

- Với cùng một tên là Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, ba nhóm tác giả

1) Vũ Dung, Vũ Quang Hào, Vũ Thúy Anh, NXB Văn hóa, 1995, 2) Bùi Hạnh Cẩn, Bích Hằng, Việt Anh, NXB Văn hóa Thông tin, 2000 và 3) Nguyễn Lân, NXB Văn học, 2007, đã cung cấp một danh sách khá đầy đủ các thành ngữ so sánh tiếng Việt

- Luận án tiến sĩ năm 2009 Đặc điểm thành ngữ so sánh tiếng Hán (có đối chiếu với tiếng Việt) chuyên ngành lý luận ngôn ngữ của Phạm Minh Tiến đã

cung cấp một cái nhìn khá đầy đủ về thành ngữ so sánh tiếng Hán và tiếng Việt Qua đó, công trình này cũng giải quyết được những vấn đề về phương pháp khi nghiên cứu đối chiếu thành ngữ so sánh các ngôn ngữ

- Luận án tiến sĩ ngữ văn Phương thức dịch các thành ngữ nhận xét đánh giá con người giữa các ngôn ngữ Việt- Anh- Nga, Đại học KHXH & NV,

ĐHQGHN, 2001 của Trần Thị Lan đã đưa ra được những nhận định rất quý báu về thói quen tư duy, đặc điểm văn hóa, thái độ đánh giá….của các dân tộc

Việt, Anh, Nga qua thành ngữ Những kết quả mà luận án tiến sĩ này thực sự

có giá trị cho hướng nghiên cứu trong luận văn của chúng tôi

- Luận văn Thạc sĩ khoa học Ngữ Văn, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ của Bùi Thu Hòa, ĐHKHXH & NV, 2004 với tên “Góp phần tìm hiểu thành ngữ

có thành tố chỉ tên gọi động vật trong tiếng Anh” đã giải quyết được một phần nhỏ khi đề cập đến thành ngữ so sánh tiếng Anh có yếu tố tên gọi động vật Miêu tả những nét chung nhất của cấu tạo thành ngữ so sánh tiếng Anh, Bùi Thu Hòa đã chỉ ra được một số tương đồng và dị biệt trong tư duy ngôn ngữ- văn hóa ở người Việt và người Anh

- Các Luận văn Thạc sĩ khoa học ngữ văn của Đường Tú Trân và Vi Trường Phúc, Đại học KHXH & NV, ĐHQG HN 2005 lần lượt khảo sát các thành ngữ

có yếu tố chỉ thực vật trong tiếng Hán, có so sánh với tiếng Việt và đặc điểm của thành ngữ chỉ tâm lý tình cảm tiếng Hán

- Bài báo Đặc điểm cấu trúc hình thái của thành ngữ so sánh tiếng Anh của

Hoàng Quốc, đăng trên Tạp chí thông tin Đại học An Giang, số 17 năm 2004 Bài báo này tuy có tên là “ cấu trúc hình thái ” nhưng chủ yếu giải quyết vấn

đề cấu tạo của thành ngữ so sánh tiếng Anh, từ đó, đưa ra các mô hình tổng quát Đây có thể coi là một sự bổ sung khá hoàn chỉnh cho luận án TS của Nguyễn Công Đức, bàn về bình diện cấu trúc hình thái – ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt Luận án đã giải quyết được cơ bản vấn đề cấu trúc thành ngữ tiếng Việt trên 2 góc độ là cấu tạo và ngữ nghĩa

- Cuốn sách của tác giả Jennifer Seidl với tên gọi “English Idioms and How to Use Them”, Oxford Univ Press, 1978, có thể được coi là cuốn sách cơ bản khi

thiết lập những khái niệm và cách hiểu về thành ngữ trong tiếng Anh

- English Idioms in Use" của Michael McCarthy, Felicity O'Dell, Cambridge

University Press quan tâm đến thành ngữ như một khía cạnh hết sức thú vị và vui nhộn của từ vựng Nó giúp cho người đọc hiểu được nghĩa của thành ngữ tiếng Anh, như cách tri nhận của người bản ngữ Việc cung cấp cách hiểu như

vậy thực sự quan trọng trong quá trình dịch Anh- Việt và ngược lại Tuy nhiên, các thành ngữ được sưu tập trong công trình này chủ yếu là loại được hiểu theo nội dung thứ 2 của khái niệm thành ngữ 2 Cuốn sách cũng thiết lập được ở một mức độ nhất định các vấn đề liên quan đến idioms

- Ngoài ra, hiện nay, còn có rất nhiều những bài viết, bài nghiên cứu khác mà chúng tôi thấy không cần phải kiểm đếm hết ở đây Đó thực sự là những nguồn tài liệu phong phú cho chủ đề nghiên cứu mà chúng tôi quan tâm

Đa số các công trình trên nghiên cứu một cách tổng thể theo từng chủng loại thành ngữ Luận văn của chúng tôi đi vào những nghiên cứu cụ thể hơn - ở một vế của thành ngữ so sánh Những nghiên cứu trước là những tiền đề lý luận và thực tiễn rất có giá trị và ý nghĩa mà luận văn của chúng tôi có thể tiếp thu

4 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã sử dụng các thủ pháp thống kê, phân tích, và so sánh đối chiếu Đối tượng nghiên cứu của luận văn

là vế so sánh (vế B) trong thành ngữ so sánh được rút ra từ mô hình tổng quát

của cấu trúc so sánh A như B Tư liệu nghiên cứu của luận văn được cung cấp

từ các nguồn sau đây:

1 Thành ngữ học tiếng Việt, Hoàng Văn Hành, Nxb Khoa học Xã hội,

2008

2 Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ

Quang Hào, Nxb Văn hóa, 1995

2 Thành ngữ là một cụm từ mà nghĩa của từng từ riêng lẻ không rõ ràng, thể hiện ở chỗ, ta có thể biết hết nghĩa của từng

từ, nhưng khi ghép chúng lại với nhau thì chúng rất ngô nghê hoặc vô nghĩa Ví dụ như các cụm từ give way (đưa cho /đường đi), give up (đưa/lên) …Với những thành ngữ loại này, chúng ta chỉ được phép hiểu nghĩa của chúng ở trên bình diện chung của cả cụm từ như give way là nhượng bộ, chịu thua, giảm giá, hay give up là từ bỏ một thứ gì đó

3 Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân, Nxb Văn học,

3 Thành ngữ tục ngữ tiếng Anh, Xuân Bá, Quang Minh , Nxb Hà Nội,

So sánh (tiếng Latin compario), là một thủ pháp nhằm kết nối cái so sánh

và cái được so sánh từ một yếu tố chung và nhờ một công cụ ngữ pháp Hay nói cách khác, đó là việc thiết lập mối quan hệ giữa hai thực tế có hai trường nghĩa khác nhau nhưng lại giống nhau ở một điểm nào đó bằng một từ biểu thị quan hệ so sánh Nhà nghiên cứu văn hóa Vũ Bội Liêu giải thích điều này trong ngôn ngữ như sau : “ dân tộc nào cũng vậy, khi cần hình dung một vật

gì, hay muốn miêu tả một ý gì cho xác đáng, đều cảm thấy sự cần phải đem vật này ví với vật khác, việc nọ với việc kia, để cho rõ ý mình muốn nói” Thành ngữ so sánh nói chung và thành ngữ so sánh tiếng Việt, tiếng Anh nói riêng đều được xây dựng trên quan hệ đó

Trong dịch thuật, đặc biệt là dịch văn học, việc dịch tục ngữ, thành ngữ từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích không phải là một việc đơn giản Bởi, như đã trình bày ở chương 1, nghĩa của thành ngữ hay tục ngữ không cho phép hiểu theo nghĩa đen một cách đơn giản Việc thành ngữ so sánh của tiếng Anh

và tiếng Việt tương đương với nhau hoàn toàn trong mọi bối cảnh sử dụng là điều rất khó xảy ra Xung quanh việc dịch thành ngữ này còn có nhiều tranh luận, mà chủ yếu giữa hai trường phái : hướng nguồn và hướng đích Trường phái hướng nguồn chủ trương dịch sát nghĩa (word by word) thành ngữ của văn bản nguồn để trung thành với tinh thần và sắc thái của nguyên bản Đây chính là cách dịch tôn trọng nghĩa đen của thành ngữ Trong khi đó, trường phái hướng đích đề xuất dịch thành ngữ bằng thủ pháp tương đương về ngữ nghĩa Người ta nói đến tương đương nghĩa khi nguyên bản và bản dịch có cùng nội dung ngữ nghĩa hay ký hiệu, hay nói cách khác là chúng có chung cái được biểu đạt hoặc trường nghĩa Trường phái nào cũng có những ưu và nhược điểm riêng của chúng, song, theo quan điểm của chúng tôi, việc dịch thành ngữ sang một ngôn ngữ thứ hai, với mục đích của luận văn này, cần đi theo hướng tương đương về nghĩa Điều này có nghĩa là, cách thiết lập tư liệu của chúng tôi sẽ dựa trên sự giống nhau về biểu trưng, về hoàn cảnh thành ngữ sẽ được sử dụng, chứ không phải giống nhau về hình ảnh Hai thành ngữ có thể rất khác nhau về hình ảnh, nhưng nếu biểu trưng của chúng là giống nhau thì sẽ được đặt cạnh nhau Hãy thử lấy một ví dụ đơn giản như sau:

- Nếu dịch theo nghĩa đen, chúng ta sẽ đặt hai thành ngữ sau đây tương đương nhau:

STT Thành ngữ

tiếng Việt

Thành ngữ tiếng Anh Nghĩa Ghi chú

1 Đen như cột nhà

cháy

As black as skillet

Skillet: chảo rán (ý nói màu đen của cháy ở dưới chảo rán)

* Đơn thuần chỉ là so sánh mức độ của màu đen

- Tuy nhiên, nếu đề cao tính biểu trưng của thành ngữ, thì thành ngữ as black as skillet và as slippery as an eel phải tương đương với thành ngữ

sau đây:

Thành ngữ

tiếng Việt

Thành ngữ tiếng Anh Ghi chú

Tối như bưng As black as skillet

Khôn như ranh As slippery as an eel

Rõ ràng, với mục đích nghiên cứu của luận văn, hướng đi thứ hai là hướng

đi phù hợp hơn cả Nó cho phép người sử dụng dùng đúng thành ngữ tiếng Anh trong hoàn cảnh nhất định khi đã hiểu rõ thành ngữ tiếng Việt Nếu dùng cách dịch tôn trọng nghĩa đen của văn bản, chúng ta sẽ không có cơ sở tin cậy

để so sánh hình ảnh và biểu trưng của kho tàng thành ngữ so sánh giữa hai ngôn ngữ Cách này chỉ có tác dụng khi đặt trong những mục đích nghiên cứu khác

Vì vậy, phần phụ lục của luận văn, chúng tôi xây dựng trên nguyên tắc như sau :

- Nếu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh có cùng hình ảnh và cùng biểu trưng (kể cả trường hợp một thành ngữ tiếng Việt tương đương với nhiều thành ngữ tiếng Anh), vị trí của chúng như sau: