Nghiên cứu sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch tại cù lao chàm hội an, quảng nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ MINH CHÍNH NGHIÊN CỨU SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TẠI CÙ LAO CHÀM – HỘI AN, Q

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THỊ MINH CHÍNH

NGHIÊN CỨU SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TẠI CÙ LAO CHÀM – HỘI AN, QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH Chuyên ngành: Du lịch học

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THỊ MINH CHÍNH

NGHIÊN CỨU SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TẠI CÙ LAO CHÀM – HỘI AN, QUẢNG NAM

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Du lịch học

Mã số: Đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM HỒNG LONG

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình

nào khác

Người cam đoan

PHẠM THỊ MINH CHÍNH

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 2

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 6

3.1 Mục tiêu nghiên cứu 6

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu 8

6 Cấu trúc đề tài 8

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 10

1.1 Du lịch cộng đồng 10

1.1.1 Khái niệm 10

1.1.1.1 Khái niệm cộng đồng 10

1.1.1.2 Khái niệm du lịch cộng đồng 11

1.1.2 Các thành phần tham gia vào du lịch cộng đồng 12

1.2 Sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch 14

1.2.1 Khái niệm về sự tham gia của cộng đồng 14

1.2.2 Các mức độ tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch 15

1.2.3 Nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch 21

1.2.3.1 Nhân tố thúc đẩy cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch 21

1.2.3.2 Rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch 22

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 24

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25

2.1 Nội dung nghiên cứu 25

2.2 Mô tả điểm nghiên cứu 25

2.3 Phương pháp nghiên cứu 26

2.3.1 Phương pháp phỏng vấn sâu 26

2.3.2 Phương pháp thảo luận nhóm tập trung 28

2.3.3 Phương pháp điều tra xã hội học 29

2.3.3.1 Thiết kế thang đo 29

2.3.3.2 Thiết kế bảng hỏi 30

2.3.3.3 Chọn mẫu điều tra 33

2.3.3.4 Phân tích kết quả 34

2.4 Quy trình nghiên cứu 35

2.4.1 Nghiên cứu định tính 35

2.4.2 Nghiên cứu thử nghiệm 35

2.4.3 Nghiên cứu định lượng 36

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 37

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 38

3.1 Khái quát về hoạt động du lịch tại Cù Lao Chàm 38

3.1.1 Khái quát về Cù Lao Chàm 38

3.1.1.1 Lịch sử hình thành 38

3.1.1.2 Điều kiện tự nhiên 39

3.1.1.3 Điều kiện kinh tế - xã hội – cơ sở hạ tầng 40

3.1.1.4 Hệ thống tài nguyên du lịch 42

3.1.2 Thực trạng phát triển du lịch tại Cù Lao Chàm 46

3.1.2.1 Ban quản lý du lịch Cù Lao Chàm 46

3.1.2.2 Cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch 47

3.1.2.3 Sản phẩm du lịch 50

3.1.2.4 Thị trường khách du lịch 52

3.2 Nghiên cứu đặc điểm cộng đồng tham gia khảo sát tại Cù Lao Chàm 54

3.2.1 Đặc điểm nhân khẩu học và kinh tế xã hội 54

3.2.2 Thực trạng tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch tại Cù Lao Chàm 57

3.3 Nghiên cứu mức độ tham gia của cộng đồng vào các hoạt động du lịch tại Cù Lao Chàm 58

3.3.1 Cộng đồng tham gia hoạt động bảo vệ môi trường và tài nguyên du lịch 58

3.3.2 Cộng đồng tham gia hoạt động cung ứng các dịch vụ và lập kế hoạch phát

triển dịch vụ du lịch địa phương 61

3.3.3 Cộng đồng tham gia hoạt động quảng bá du lịch 65

3.3.4 Kết quả khảo sát ý kiến của khách du lịch và công ty lữ hành về hoạt động du lịch có sự tham gia của cộng đồng 69

3.4 Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch tại Cù Lao Chàm 72

3.4.1 Nhân tố thúc đẩy cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch 72

3.4.2 Rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch 75

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 79

CHƯƠNG 4 ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP – KIẾN NGHỊ 80

4.1 Căn cứ đề xuất giải pháp 80

4.1.1 Căn cứ vào các văn bản của cơ quản lý nhà nước 80

4.1.2 Căn cứ vào kết quả nghiên cứu của đề tài 81

4.2 Đề xuất giải pháp tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch tại Cù Lao Chàm 82

4.2.1 Giải pháp nâng cao nhận thức và tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương 82

4.2.2 Giải pháp tăng cường hoạt động đối thoại và gắn kết các bên liên quan để cùng nhận diện rào cản và hạn chế những rào cản đó 85

4.2.3 Xây dựng Ban quản lý du lịch đủ mạnh để thực hiện vai trò nhạc trưởng, điều phối các bên liên quan và phát hiện xử lý các vấn đề liên quan đến hoạt động du lịch tại địa phương 86

4.2.4 Hỗ trợ cộng đồng tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, nâng hạng mức cho vay và quản lý nguồn vốn vay 86

4.2.5 Không ngừng tăng cường xúc tiến, quảng bá du lịch địa phương 87

4.2.6 Tổ chức và sắp xếp các hoạt động du lịch có sự tham gia của cộng đồng tạo sự chuyên nghiệp 88

4.3 Kiến nghị 88

4.3.1 Đối với UBND tỉnh Quảng Nam và UBND thành phố Hội An 88

4.3.2 Đối với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Nam 89

4.3.3 Đối với UBND xã Tân Hiệp 89

4.3.4 Đối với Ban quản lý Du lịch xã Tân Hiệp 90

TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 91

KẾT LUẬN 92

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 99

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BQL : Ban quản lý

CĐĐP : Cộng đồng địa phương

DANIDA : Danish International Development Association

Hiệp hội phát triển quốc tế từ Đan Mạch

DLCĐ : Du lịch cộng đồng

GEF : Global Environmental Fun - Quĩ Môi trường toàn cầu

KBTB : Khu bảo tồn biển

LMPA : Hợp phần sinh kế bền vững tại các khu bảo tồn biển TNDL : Tài nguyên du lịch

UBND : Ủy ban nhân dân

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

Bảng 1.1 Các mức độ tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch

theo thang đo Sherry Arnstein 16

Bảng 1.2 Các mức độ tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch

theo thang đo Pretty (1999) 17

Bảng 1.3 Các mức độ tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch

theo thang đo Cevat Tosun 19 Bảng 1.4 So sánh thang đo Mức độ tham gia của cộng đồng 20 Bảng 2.1 Thang đo về thông tin cá nhân 29 Bảng 2.2 Số mẫu khảo sát theo đơn vị thôn 33

Bảng 3.1 Lượng khách du lịch đến Cù Lao Chàm giai đoạn 2011 –

Bảng 3.2 Thông tin nhân khẩu học và kinh tế xã hội của mẫu khảo sát 54

Bảng 3.3

Bình luận kết quả khảo sát ý kiến của khách du lịch và công

ty lữ hành về hoạt động du lịch có sự tham gia của cộng

đồng

69

Bảng 3.4 Kết quả khảo sát các nhân tố thúc đẩy cộng đồng tham gia

vào hoạt động du lịch tại Cù Lao Chàm 73

Bảng 3.5 Mức độ ảnh hưởng của nhân tố thúc đẩy cộng đồng tham gia

trong hoạt động du lịch 74 Bảng 3.6 Mức độ ảnh hưởng của rào cản đến sự tham gia của cộng

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Số hiệu hình,

Hình 2.1 Bản đồ khu vực nghiên cứu Cù Lao Chàm 26

Sơ đồ 2.1 Quy trình nghiên cứu 36

Sơ đồ 3.1 Cơ cấu Ban quản lý du lịch Cù Lao Chàm 46

Biểu đồ 3.1 Tỉ lệ người dân gặp gỡ, tiếp xúc hay giúp đỡ khách du

Biểu đồ 3.2 Tỉ lệ người dân tham gia hoạt động du lịch 57

Biểu đồ 3.3 Mức độ tham gia của cộng đồng trong hoạt động

Biểu đồ 3.4 Các dịch vụ du lịch có sự tham gia của cộng đồng 62

Biểu đồ 3.5

Mức độ tham gia của cồng đồng vào hoạt động cung ứng các dịch vụ du lịch và lập kế hoạch phát triển dịch

vụ du lịch địa phương

64

Biểu đồ 3.6 Hình thức quảng cáo dịch vụ du lịch do người dân cung

Biểu đồ 3.7 Mức độ tham gia của cồng đồng vào hoạt động quảng

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Năm 2009, tại đảo Jeju - Hàn Quốc, Ủy ban điều phối quốc tế chương trình con người và sinh quyển thế giới của UNESCO đã công nhận Cù Lao Chàm – Hội

An là khu dự trữ sinh quyển thế giới Điều này vừa là vinh dự vừa đặt ra cho chính quyền và người dân nơi đây rất nhiều thách thức về công tác bảo tồn tài nguyên và tìm nguồn sinh kế thay thế cho cư dân trên đảo Du lịch cộng đồng được Cù Lao Chàm lựa chọn là hướng đi chính và là sinh kế bền vững để phát triển kinh tế gắn với bảo tồn đa dạng sinh học Kể từ đó, bức tranh du lịch của Cù Lao Chàm ngày càng tươi sáng hơn hứa hẹn tính bền vững với những chỉ số lạc quan, thể hiện qua tốc độ lượt khách du lịch tăng bình quân hàng năm là 41,66% [16, tr.3]

Tại Cù Lao Chàm, du lịch cộng đồng không chỉ giúp tạo thêm nhiều cơ hội việc làm, cải thiện đời sống cho người dân địa phương mà còn giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm thiểu suy thoái môi trường và phát huy những nét văn hoá bản địa Tuy nhiên, sự thành công của mô hình du lịch này phụ thuộc rất nhiều vào việc phối hợp giữa các bên liên quan và đặc biệt là sự tham gia hưởng ứng của cộng đồng cư dân địa phương Bởi vì cộng đồng cư dân có vai trò quan trọng trong vấn đề khai thác tài nguyên du lịch để hình thành nên các loại hình và sản phẩm du lịch Xét ở góc độ khác, cộng đồng địa phương với vốn tri thức kinh nghiệm và truyền thống văn hóa bản địa của chính họ là tài nguyên du lịch văn hóa hấp dẫn khách du lịch Quyết định của cộng đồng về việc tham gia hay không tham gia, đồng tình hay phản đối hoạt động du lịch ảnh hưởng rất lớn đến tình bền vững của

mô hình du lịch cộng đồng tại địa phương

Để đề xuất những giải pháp tăng cường và duy trì sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch lại Cù Lao Chàm, thì việc nghiên cứu mức độ tham gia của người dân nơi đây vào các hoạt động du lịch, cũng như nhận diện những nhân tố thúc đẩy và rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng là việc làm cần thiết

2

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng được hình thành từ những năm 70 của thế kỷ trước ở các nước du lịch phát triển như châu Âu, châu Mỹ, châu

Úc Khái niệm ban đầu của hình thức du lịch này được đưa ra bởi du khách, sau đó thì các nhà quản lý đã nhận thấy rằng tài nguyên càng quý bao nhiêu thì sức thu hút đối với du khách càng lớn bấy nhiêu Việc phát triển du lịch dựa vào cộng đồng vừa đạt được mục tiêu bảo vệ tài nguyên, ngăn chặn được những hoạt động tiêu cực của dân cư và du khách thông qua việc khuyến khích cộng đồng cung cấp dịch vụ du lịch cho du khách tham quan Từ đó lý thuyết về du lịch dựa vào cộng đồng dần được hình thành và hoàn thiện bởi các học giả Trong cuốn Tài liệu hướng dẫn du lịch dựa vào cộng đồng tác giả Häusler và Strasdas cho rằng “ Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển

và quản lý Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” [38,tr.44] trong khái niệm của mình, tác giả đã nhấn mạnh đến vai trò chủ đạo của người dân địa phương trong phát triển du lịch và từ đó hướng dẫn các kỹ thuật tiếp cận phát triển du lịch lấy cộng đồng làm trung tâm Đồng tình với quan điểm này, trong “Tài liệu hướng dẫn phát triển du lịch cộng đồng”, Quỹ phát triển châu Á cho rằng “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch do chính cộng đồng người tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương” [17,tr 3] Như vậy,

sự thành công hay thất bại trong loại hình du lịch này phụ thuộc rất nhiều vào cộng đồng Một thuật ngữ chính được sử dụng trong phát triển du lịch cộng đồng chính là

sự tham gia của cộng đồng

Tác giả Brohman trong cuốn “Hướng dẫn cho ngành du lịch ở các nước đang phát triển” cho rằng sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch là một công

cụ để giải quyết những vấn đề lớn của ngành du lịch ở các nước đang phát triển Nghiên cứu của ông cũng chỉ ra rằng sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch sẽ đạt được sự công bằng trong phân phối lợi ích, khuyến khích việc ra tự quyết

3

và đáp ứng được nhu cầu của cộng đồng địa phương một cách tốt hơn [36]

Để cộng đồng nhận thức được những vấn đề nêu trên và sẵn sàng tham gia vào hoạt động du lịch một cách tự nguyện và tích cực, tác giả Claiborne đã đề cập đến vai trò của vốn xã hội trong cộng đồng ở nghiên cứu “Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch và giá trị của vốn xã hội” Nghiên cứu đã chỉ ra vốn

xã hội trong cộng đồng chính là nhận thức, hiểu biết về du lịch, sự tình nguyện, hợp tác và các sáng kiến tham gia vào các dự án phát triển du lịch tại địa phương Để kiểm chứng vai trò của vốn xã hội trong cộng đồng, tác giả đã so sánh hai cộng đồng khác nhau tại Panama trong nghiên cứu của mình [48]

Những rào cản, thách thức ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng cũng như các mức độ tham gia của họ ở từng phạm vị cụ thể cũng được đề cập trong rất nhiều các nghiên cứu như “Rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng trong

du lịch ở các nước đang phát triển” của tác giả Tosun (1999) Tác giả Worku với đề tài “Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch ở Tigray: Nghiên cứu trường hợp Axum” hay “Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch : Nghiên cứu trường hợp ở Tai O, Hong Kong” của tác giả Mak Kwun-ling, “Rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng ở Shiraz, Iran, Journal” của 2 nhà nghiên cứu Aref & Redzuan Trong nghiên cứu của mình tại từng địa bàn cụ thể, các tác giả đã chỉ ra được lợi ích khi cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch, sự tham gia

đó ở mức độ nào của thang đo, những nhân tố thúc đẩy và những thách thức cản trở

sự tham gia Từ việc phân tích các vấn đề trên, các tác giả đã đề xuất các giải pháp tăng cường sự tham gia của cồng đồng để phát triển du lịch tại địa bàn nghiên cứu

Các nghiên cứu liên quan đến phát triển cộng đồng là những chỉ dẫn tham khảo rất hữu ích để tăng cường năng lực tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch Những nghiên cứu về Phát triển cộng đồng có thể kể đến là “Giới thiệu về phát triển cộng đồng” của 2 tác giả Phillips và Pittman, “Phát triển cộng đồng bền vững” của Swisher and Monaghan “Tài liệu Hướng dẫn phát triển Du lịch cộng đồng” của Quỹ Châu Á và VIRI Việt Nam Điểm chung của các nghiên cứu này là trình bày các khái niệm liên quan rất súc tích, dễ hiểu Xây dựng khung tiêu chí đánh giá

4

cộng đồng, tạo một tầm nhìn cho cộng đồng và xây dựng lộ trình công việc để đạt tầm nhìn đó, chỉ dẫn thực hiện giám sát, đánh giá và thực hiện điều chỉnh khi cần thiết Đây là những chỉ dẫn rất hữu ích cho tác giả trong việc tiếp cận, làm việc với cộng đồng, thăm dò ý kiến, lựa chọn kỹ năng khảo sát phù hợp để nghiên cứu thực trạng về sự tham gia của cộng đồng Hơn nữa, những nghiên cứu trên đã cung cấp những gợi ý cho việc đề xuất giải pháp trong đề tài nhằm tăng cường năng lực tham gia của cộng đồng địa phương

Du lịch cộng đồng là thuật ngữ được nhắc đến nhiều trong những năm gần đây vì đây là loại hình du lịch được đánh giá là bền vững cả về mặt kinh tế, văn hóa – xã hội và môi trường Những nghiên cứu về du lịch cộng đồng tại Việt Nam có thể kể đến là tác giả Võ Quế trong cuốn “Du lịch cộng đồng lý thuyết và vận dụng tập 1” đã hệ thống cơ sở lý luận về du lịch dựa vào cộng đồng và nghiên cứu mô hình phát triển du lịch dựa vào cộng đồng ở khu vực châu Á và trong nước Cũng với chủ đề này nhưng tác giả Bùi Thị Hải Yến trong cuốn “Du lịch cộng đồng” chú trọng nghiên cứu việc quy hoạch phát triển du lịch dựa vào cộng đồng

Trong cuốn “Du lịch sinh thái, những vấn đề lý luận và thực tiễn phát triển ở Việt Nam” tác giả Phạm Trung Lương khẳng định sự cần thiết phải thu hút cộng đồng vào hoạt động du lịch, vấn đề chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch và các nguyên tắc phát triển du lịch sinh thái cũng được nghiên cứu chỉ ra

Góp mặt trong nghiên cứu về DLCĐ tại các khu bảo tồn, tác giả điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu nhất tại từng địa phương cụ thể có nội dung liên quan đến nghiên cứu Với lập luận DLCĐ đem lại những thay đổi tích cực về đời sống vật chất và tinh thần, đồng thời gắn kết việc phát triển kinh tế với công tác bảo tồn tài nguyên du lịch và là xu hướng phát triển tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn hiện nay Tác giả Trịnh Ngọc Anh (2013) với nghiên cứu “Phát triển du lịch cộng đồng tại vườn quốc gia U Minh Thượng” đã góp thêm một bằng chứng cho sự đúng đắn của lập luận trên qua việc phân tích các điều kiện phát triển du lịch, vai trò của các bên liên quan và đề xuất các giải pháp phát triển tại vườn quốc gia U Minh