Chuyên Đề Nhà Nước Và Tổ Chức Bộ Máy Hành Chính Nhà Nước

Khái niệm Nhà nước là tổ chức quan trọng nhất trong việc thực thi quyền lực chính trị củagiai cấp cầm quyền, bằng hệ thống luật pháp buộc mọi người phải tuân thủ; đồng thờicòn những tổ

NHÀ NƯỚC VÀTỔ CHỨC BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

I NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1 Khái niệm

Nhà nước là tổ chức quan trọng nhất trong việc thực thi quyền lực chính trị củagiai cấp cầm quyền, bằng hệ thống luật pháp buộc mọi người phải tuân thủ; đồng thờicòn những tổ chức cưỡng chế đặc biệt như quân đội, cảnh sát, toà án, nhà tù… để bảođảm thực hiện

2 Vị trí, vai trò Nhà nước trong hệ thống chính trị

Trong hệ thống chính trị, nhà nước giữ vai trò quản lý chủ yếu, thông qua việcban hành hệ thống pháp luật và thực thi hệ thống đó trong xã hội nhà nước hiện thựchóa đường lối phát triển của đảng cầm quyền đã được pháp lý hóa trong hệ thốngpháp luật, đồng thời nhà nước trong một quốc gia còn là chủ thể duy nhất của côngpháp quốc tế

Hệ thống chính trị trong xã hội là một hệ thống phức tạp với ba bộ phận quantrọng là hệ thống đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức quần chúng tham gia vàohoạt động chính trị Trong hệ thống đó, nhà nước giữ vai trò trung tâm, là phương tiệnchủ yếu để điều tiết các quan hệ xã hội theo hướng có lợi cho giai cấp cầm quyền vìnhà nước là bộ máy duy nhất có thể sử dụng quyền lực nhà nước có tính cưỡng chếđơn phương đối với xã hội Vai trò của nhà nước thể hiện mối quan hệ chặt chẽ vớihai nhóm tổ chức còn lại

3 Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

3.1 Khái niệm Nhà nước pháp quyền XHCN

Để nhà nước phát huy tốt vai trò quản lý của mình, cần phải xây dựng nhà nướctheo hướng pháp quyền Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với

sự phân công và phối hợp khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp, tưpháp, đồng thời có cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước được tổ chức và hoạt độngtrên cơ sở pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật có tính nhân đạo, công bằng, vì lợiích chính đáng của con người

Nhà nước pháp quyền không chỉ là phương thức tổ chức, vận hành quyền lựcnhà nước mà còn chứa đựng trong đó các nguyên tắc hợp lý của quản lý xã hội đượcđúc kết qua lịch sử, vì vậy những giá trị của nhà nước pháp quyền có tính nhân loại.Tuy nhiên, với mỗi chế độ chính trị có hình thức biểu hiện của nhà nước pháp quyềnkhông giống nhau

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhà nước xã hội chủ nghĩa thực sự

của dân, do dân, vì dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; bảo đảm tính

tối cao của Hiến pháp, quản lý xã hội theo pháp luật nhằm phục vụ lợi ích và hạnh phúc của nhân dân, do Đảng tiền phong của giai cấp công nhân nhân lãnh đạo đồng thời chịu trách nhiệm trước nhân dân và sự giám sát của nhân dân.

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay xuấtphát từ tất yếu kinh tế, là một nhu cầu chính trị khách quan Thông qua xây dựng nhànước pháp quyền, Nhà nước ta mới có thể xác định đúng chức năng và nhiệm vụ, vịtrí và vai trò của mình trong hệ thống chính trị nói riêng và trong đời sống chính trịnói chung Đến nay, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã được địnhhình trên những nét cơ bản và trở thành trụ cột của hệ thống chính trị nước nhà Trongquá trình đổi mới hệ thống chính trị, cùng với việc xây dựng và chỉnh đốn Đảng lànhiệm vụ then chốt, cần xác định xây dựng và hoàn thiện nhà nước là nhiệm vụ trọngtâm Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam chính là xây dựng

và thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng và thực hiện quyền làm chủ củanhân dân; làm cho quyền lực nhà nước và hệ thống tổ chức thực thi quyền lực - hệthống chính trị - được xác định đúng đắn và có hiệu quả hơn Quyền lực Nhà nướcđược củng cố và tăng cường cũng có nghĩa là quyền lãnh đạo của Đảng được củng cố

và tăng cường Giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước lànhằm củng cố và tăng cường sức mạnh của Nhà nước

Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, phát triểnnăm 2011) đã xác định rõ: “Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa củanhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân mànền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức,

do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Quyền lực Nhà nước là thống nhất; có sự phâncông, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp,hành pháp, tư pháp Nhà nước ban hành pháp luật; tổ chức, quản lý xã hội bằng phápluật và không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa”.1

3.2 Đặc điểm của Nhà nước pháp quyền XHCN

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa có những đặc trưng sau:

- Đó là nhà nước thực sự của dân, do dân, vì dân; bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

Nhà nước của dân: là nhà nước do nhân dân làm chủ, nhân dân là chủ thể

quyền lực nhà nước; nhân dân có toàn quyền quyết định tính chất, cơ cấu tổ chức,nhiệm vụ, mục tiêu của bộ máy nhà nước, sử dụng bộ máy nhà nước để thực hiệnquyền lợi của mình và kiểm tra, giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước; tất cả các

cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước, chịu sự giám sát chặt chẽ của nhândân

Nhà nước do dân: là nhà nước mà các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa

phương đều do nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp thành lập để thực hiện quyền làm

1 Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011).

chủ nhà nước của mình Mọi chủ trương, chính sách, pháp luật của nhà nước đều donhân dân trực tiếp hay gián tiếp tham gia xây dựng và thực hiện Mọi vấn đề quantrọng có ý nghĩa chung của cả nước và của địa phương đều do nhân dân trực tiếp haygián tiếp thảo luận, bàn bạc, quyết định thực hiện.

Nhà nước vì dân: là nhà nước lấy lợi ích chính đáng của nhân dân làm mụctiêu, tất cả đều vì lợi ích của nhân dân, ngoài ra không có bất kỳ một lợi ích nào khác.Mọi chủ trương, chính sách, pháp luật đều được xây dựng xuất phát từ lợi ích củanhân dân

Nhà nước pháp quyền XHCN đảm bảo nền dân chủ XHCN, tức là đảm bảo vàthực hiện quyền lực của nhân dân Để thực hiện quyền lực của mình nhân dân sử dụngnhiều hình thức trong đó nhà nước là hình thức cơ bản nhất, chủ yếu nhất Thông quanhà nước quyền lực nhân dân trở thành quyền lực mang tính nhà nước nhưng chủ thể

ở đây vẫn là nhân dân Quyền lực nhân dân chính là biểu hiện về mặt chính trị của tưtưởng “dân là gốc” Có thể nói, xuất phát từ tư tưởng “dân là gốc”, Đảng đã quanniệm chính quyền nhà nước ta là chính quyền của dân, do dân và vì dân Trong mọichế độ xã hội, giai cấp thống trị phải thừa nhận ở mức độ nhất định các lợi ích của cácgiai cấp, tầng lớp khác trong xã hội nếu giai cấp ấy muốn duy trì và bảo vệ quyền lợicủa chính mình Ở nước ta, nhà nước là đại biểu cho lợi ích của giai cấp công nhân vàcủa nhân dân lao động Nhà nước thể hiện và thực hiện chức năng của mình nhằm vàomục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

- Đó là nhà nước tổ chức, hoạt động theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, nhưng có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước về mặt lập pháp, hành pháp và tư pháp.

+ Bắt đầu từ Đại hội lần thứ VII năm 1991, cùng với Cương lĩnh xây dựng đấtnước trong thời kì quá quá độ lên chủ nghĩa xã hội, quan điểm về sự tồn tại của baquyền và sự phân công, phối hợp giữa ba quyền lực đó của nhà nước chính thức đượckhẳng định trên cơ sở tiếp thu, kế thừa, phát triển và vận dụng vào hoàn cảnh lịch sử

cụ thể của Việt Nam các tri thức nhân loại và trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới,nâng cao chất lượng, hiệu quả, hoạt động của bộ máy nhà nước Và đến hội nghịTrung ương lần thứ Tám khoá VII năm 1995, quan niệm của Đảng về sự tồn tại của

ba quyền có sự bổ sung quan trọng: quyền lực nhà nước có sự thống nhất, có sự phâncông, phối hợp chặt chẽ trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tưpháp Đây chính là quan điểm có tính nguyên tắc chỉ đạo trong thiết kế mô hình tổchức nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Quyền lực nhà nước là thống nhất, là sự thể hiện ý chí của nhân dân và dựa trênchủ quyền của nhân dân Để đảm bảo việc thực hiện quyền lực nhà nước được hiệuquả và hạn chế sự lạm quyền do việc tập trung quyền lực vào một cơ quan nhà nướccần phải có sự phân công trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tưpháp, cụ thể là: quyền lập pháp – hoạt động ban hành Hiến pháp và các đạo luật;quyền hành pháp – hoạt động thực thi pháp luật; quyền tư pháp – hoạt động xét xử

nhằm bảo vệ pháp luật, bảo vệ các quyền tự do của công dân, các lợi ích của nhà nước

và xã hội

Hoạt động của nhà nước có phạm vi rộng lớn, không thể một cơ quan nào cókhả năng trực tiếp thực hiện một cách đầy đủ, có hiệu quả ba quyền lập pháp, hànhpháp và tư pháp Vì vậy, cần thiết có sự phân công rành mạch, sự phối hợp chặt chẽgiữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền nhằm vừa đảm bảo tính độclập, chủ động, tính trách nhiệm cao của từng cơ quan khi được dân trao quyền vừađảm tính thống nhất, khách quan và hiệu quả, tránh lạm quyền, chuyên quyền Sựphối hợp các quyền lực trong nhà nước được điều chỉnh một cách nhịp nhàng và đồng

bộ trên cơ sở các quy định của pháp luật đặc biệt là trong lĩnh vực xây dựng pháp luật,trong công tác nhân sự

- Đó là nhà nước được tổ chức, hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và luật trong đời sống xã hội

Trong nhà nước pháp quyền XHCN, ý chí của nhân dân và sự lựa chọn chínhtrị được xác lập một cách tập trung nhất, đầy đủ nhất và cao nhất bằng Hiến pháp.Chính vì lẽ đó mà Hiến pháp được coi là đạo luật cơ bản của nhà nước, có hiệu lựcpháp lý cao nhất tạo khung khổ cho cả hệ thống pháp luật, tất cả các văn bản luật khácphải phù hợp với quy định của Hiến pháp Sự hiện diện của Hiến pháp là điều kiệnquan trọng nhất bảo đảm sự ổn định xã hội và sự an toàn của người dân

- Đó là nhà nước tôn trọng, thực hiện và bảo vệ quyền con người, bảo đảm trách nhiệm giữa Nhà nước và công dân.

Cơ sở để giải quyết mối quan hệ Nhà nước - công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là vấn đề quyền và nghĩa vụ của tất cả mọi người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ Trong đó, Nhà nước pháp quyền có nghĩa vụ tôn trọng giá trị

cao nhất là con người; Nhà nước đề ra pháp luật, đồng thời phải tuân thủ pháp luật vàbảo đảm cho công dân được chống lại sự tuỳ tiện của Nhà nước Điều đó có nghĩa là

“Nhà nước phải tạo ra cho công dân sự bảo đảm rằng người ta không bị đòi hỏi cáingoài hoặc trên những điều kiện quy định trong Hiến pháp và pháp luật”

Mặt khác, con người là mục tiêu và giá trị cao nhất Do đó, Nhà nước phải đảm bảo cho công dân sự an toàn pháp lý, được hưởng các quyền và tự do cơ bản.

Chính vì vậy, một mặt Nhà nước đề ra pháp luật; mặt khác, chính Nhà nước, các cơquan Nhà nước, những người có chức vụ đều có nghĩa vụ bắt buộc phải tuân thủ triệt

để pháp luật, không có một tổ chức Nhà nước hoặc công chức nào được đặt mìnhđứng ngoài pháp luật, đứng trên pháp luật Mọi người và mọi tổ chức hợp pháp đềubình đẳng trước pháp luật Cùng với nguyên tắc này, Nhà nước ta tiến tới thực hiệnnguyên tắc không cấm, tất nhiên phải trong khuôn khổ của nền đạo đức xã hội chủnghĩa và tôn trọng lợi ích của xã hội và của người khác Nguyên tắc này bảo đảm mộtmặt hạn chế lạm quyền từ phía nhà nước và vô chính phủ từ phía công dân

Giải quyết mối quan hệ Nhà nước - công dân là xây dựng chế độ trách nhiệm qua lại giữa Nhà nước và công dân (cá nhân), tức là giữa một bên là người đại diện

quyền lực Nhà nước và một bên vừa là chủ thể, vừa là khách thể của quyền lực Nhànước Trong mối quan hệ này, Nhà nước xác định cho mình, cho các cơ quan vànhững người đại diện của mình có trách nhiệm pháp lý rõ ràng đối với hành vi của họ.Còn công dân được đảm bảo quyền tự do và khả năng yêu cầu các cơ quan Nhà nước

và những người có thẩm quyền phải chấp hành pháp luật, thực thi trách nhiệm củamình đối với họ

- Đó là nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.

+ Đảng lãnh đạo nhà nước có nghĩa là mọi đường lối, chính sách của Đảng phảiđược biến thành chủ trương, kế hoạch, quyết định của nhà nước và được thể hiện dướihình thức nhà nước bằng những phương tiện tổ chức và phương hướng hoạt động củanhà nước, tóm lại phải được biến thành công việc của nhà nước

+ Sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước được thể hiện: Lãnh đạo các cơ quan nhà nước thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Nhà nước và tổ chức thực hiện thông qua bộ máy nhà nước, đảm bảo cho đường lối, chủ trương của Đảng trở thành hiện thực sinh động trong đời sống toàn xã hội Trong điều kiện hiện nay,

việc thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng phải tập trung vào một số vấn đề hếtsức then chốt như thực hiện quyền làm chủ của nhân dân; đổi mới thể chế kinh tếnhằm phát huy mội tiềm năng của lực lượng sản xuất, đồng thời từng bước xây dựngquan hệ sản xuất theo định hướng xã hội chủ nghĩa; xây dựng nền văn hóa tiên tiến,

đậm đà bản sắc dân tộc; tăng cường an ninh quốc phòng Đảng phải lãnh đạo chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Đảng phải

tăng cường quản lý đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, vững mạnh Muốn vậy,Đảng phải lãnh đạo công tác quy hoạch và chiến lược cán bộ nói chung trong đó cócán bộ nhà nước, từ đó chăm lo công tác đào tạo kể cả việc đào tạo lại, bồi dưỡng cán

bộ, công chức nhà nước theo yêu cầu, nhiệm vụ của tình hình mới theo đội ngũ cán bộcủa Đảng và Nhà nước ta thực sự vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ trung

thành của nhân dân, theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh Đảng lãnh đạo bằng công tác kiểm tra, thanh tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước Đảng phải

tăng cường công tác kiểm tra các tổ chức đảng và cán bộ, đảng viên hoạt động trongcác cơ quan nhà nước, đảm bảo cho các cơ quan nhà nước và cán bộ, công chức nhànước thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật củaNhà nước Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, Đảng phải hết sức chú ý phát huy vai trò,trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc và các thành viên của Mặt trận trong việc xây dựng

và bảo vệ chính quyền, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, thu hút sự tham giangày càng rộng rãi của nhân dân vào công việc quản lý nhà nước, đấu tranh chốngtham nhũng, quan liêu và những hiện tượng tiêu cực khác trong bộ máy nhà nướccũng như trong đời sống xã hội, làm cho xã hội ngày càng lành mạnh, sống có trật tự,

kỷ cương, từng bước thực hiện xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Đảng lãnh đạo

nhà nước bằng tuyên truyền, giáo dục đảng viên và toàn thể nhân dân thực hiện tốt đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước Trong điều

kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, nội dungcủa việc giáo dục đảng viên, toàn thể nhân dân cần tập trung vào giáo dục đạo đức vàpháp luật Đây là hai vấn đề gắn bó chặt chẽ với nhau trong công tác giáo dục Làmtốt giáo dục đạo đức và pháp luật trong đảng viên và nhân dân sẽ là cơ sở để bảo đảmcho các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được hiện thực hóa trong lịch

sử Trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế sang kinh tế thị trường, giáo dục đạo đức

và pháp luật có ý nghĩa hết sức quan trọng không chỉ đối với phát triển kinh tế mà cònđáp ứng được yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện và tuyệt đối của Đảng là vấn đề có ý nghĩaquyết định trong việc xây dựng, phát triển và hoàn thiện nhà nước pháp quyền ở nước

ta Vì vậy, cải cách tổ chức và hoạt động của nhà nước phải gắn liền với việc xâydựng, chỉnh đốn Đảng, đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhànước

Bài học kinh nghiệm lớn nhất đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ chínhquyền cách mạng nước ta hơn 60 năm qua và cũng là bài học xương máu rút ra từ sựsụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu là phải giữ vững vai tròlãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước Chỉ có sự lãnh đạo của Đảng thì Nhà nước mớigiữ vững được bản chất của giai cấp công nhân, đảm bảo quyền lực thuộc về nhândân

3.3 Những định hướng cơ bản trong xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay

Trong tình hình hiện nay, cần tiếp tục đẩy mạnh việc xây dựng và hoàn thiệnNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm Nhà nước ta thực sự là của nhândân, do nhân dân và vì nhân dân, do Đảng lãnh đạo; thực hiện tốt chức năng quản lýkinh tế, quản lý xã hội; giải quyết đúng mối quan hệ giữa Nhà nước với các tổ chứckhác trong hệ thống chính trị, với nhân dân, với thị trường Nâng cao năng lực quản

lý và điều hành của Nhà nước theo pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

và kỷ luật, kỷ cương Nhà nước chăm lo, phục vụ nhân dân, bảo đảm quyền, lợi íchchính đáng của mọi người dân.2

Để Nhà nước làm nhiệm vụ quản lý và lãnh đạo xã hội, cần làm tốt một số nộidung chủ yếu sau:

- Nâng cao nhận thức về nhà nước pháp quyền XHCN

- Tiến hành cải cách đồng bộ tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước trên cả

ba lĩnh vực cải cách lập pháp, cải cách hành chính và cải cách tư pháp, trong đó lấycải cách hành chính là trọng tâm

- Xây dựng cơ chế và biện pháp để kiểm tra, kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị

2 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thức XI NXB Chính trị Quốc gia, tr.70.

tệ quan liêu, tham nhũng, lộng quyền, xâm phạm quyền làm chủ của nhân dân; ngănchặn và khắc phục tình trạng dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan, đồng thời nghiêmtrị những hoạt động phá hoại gây rối

- Thực hiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạtđộng của bộ máy nhà nước

II Tổ chức bộ máy hành chính của Nhà nước Việt Nam

Đồng thời, để thực thi quyền lực nhà nước nêu trên với ba nhánh quyền lựctương xứng, bộ máy nhà nước sẽ được tổ chức theo các cách thức tổ chức khác nhau.Nguyên tắc chung có thể mô tả bằng sơ đồ 1

Sơ đồ 1: Tổ chức thực thi quyền lực nhà nước

Thực thi quyền lực nhà nước

Hệ thống các

cơ quan thực thi quyền lập pháp

Hệ thống các

cơ quan thực thi quyền tư pháp

Hệ thống các

cơ quan thực thi quyền hành pháp

Bộ máy lập pháp Bộ máy hành pháp Bộ máy tư pháp

1.1 Bộ máy thực thi quyền lập pháp

Trên nguyên tắc chung, Quyền lập pháp là quyền xác lập các quy tắc phổ quátcho xã hội, tức là quyền xây dựng và ban hành các chuẩn mực, quy tắc ứng xử, quan

hệ trong nội bộ quốc gia và với bên ngoài Trong khuôn khổ pháp luật đã được banhành, tất cả mọi thành viên của xã hội đó phải tuân thủ

Tùy thuộc vào mỗi một quốc gia theo những thể chế chính trị và nhà nước khácnhau sẽ tạo nên bộ máy lập pháp khác nhau

Bộ máy thực thi quyền lập pháp không tuyết đối giống nhau giữa các nướcnhưng nguyên tắc chung là có một hệ thống các cơ quan chuyên lo công việc lậppháp Có hai hình thức tổ chức:

- Hệ thống nghị viện lưỡng viện: hai viện với tên gọi chung là Thượng viện và

Hạ viện

- Hệ thống một viện gọi chung là Quốc hội3

Mối quan hệ giữa 2 viện, cách thức tạo ra thành viên của viện do truyền thốngpháp luật quy định Số lượng đại biểu của hai viện cũng không giống nhau và khácnhau trong việc bầu ra các nghị sĩ Những nước theo chế độ quân chủ lập hiến, Quốchội do nhân dân bầu, nhưng có mối quan hệ chặt chẽ với chế độ quân chủ

1.2 Bộ máy thực thi quyền tư pháp

Tư pháp4 là một lĩnh vực quyền lực nhà nước, thực hiện việc luận tội và truy tốnhững hành vi vi phạm pháp luật theo đúng luật định Đa số các nước, truy tố, buộctội thuộc hệ thống tòa án

Một số nước theo mô hình tổ chức của các nước xã hội chủ nghĩa trước đây vẫngiữ bộ máy thực thi quyền luận tội – kiểm sát Do vậy, trong trường hợp này, bộ máythực thi quyền tư pháp bao gồm Tòa án và Viện Kiểm sát

1.3 Bộ máy thực thi quyền hành pháp

Quyền hành pháp là quyền thi hành pháp luật do cơ quan lập pháp ban hành; tổchức thực hiện những chính sách cơ bản về đối nội, đối ngoại và điều hành công việcchính sự hàng ngày của quốc gia Đó chính là quyền điều hành xã hội Quyền hànhpháp được thực thi thông qua bộ máy hành pháp

Tổ chức bộ máy thực thi quyền hành pháp bao gồm một hệ thống của các tổchức từ trung ương đến địa phương trong nhà nước đơn nhất và từ chính phủ liênbang đến chính phủ bang và chính quyền địa phương trong nhà nước theo thể chế liênbang

Bộ máy thực thi quyền hành pháp thực hiện hai quyền: lập quy và tổ chức thựchiện hay hành chính

Quyền lập quy là quyền ban hành các văn bản pháp quy dưới luật Tuỳ theo

từng giai đoạn, từng nước có thể có những tên gọi khác nhau cho các loại văn bảnnày Ở nước ta có các loại như: Nghị định, Quyết định, Thông tư để cụ thể hoá luật,thực hiện luật nhằm điều chỉnh những quan hệ kinh tế-xã hội thuộc phạm vi quyềnhành pháp Dưới góc độ pháp luật, có thể xem đây là sự uỷ quyền của lập pháp chohành pháp để điều hành các hoạt động cụ thể của quyền lực nhà nước

3 Cách tổ chức một viện hay hai viện tùy thuộc vào quốc gia Nhà nước đơn nhất cũng có thể có 2 viện; nhà nước liên bang cũng tương tự.

4 Cần phân biệt từ tư pháp trong thực thi quyền tư pháp với tư pháp trong cơ cấu tổ chức của chính phủ (bộ tư pháp) Hai

bộ phận này có thể cùng sử dụng chung một từ nhưng bản chất khác nhau.

Quyền hành chính là quyền tổ chức ra bộ máy hành chính để quản lý đất nước,

sắp xếp nhân sự, điều hành công việc quốc gia, sử dụng nguồn tài chính và công sản

để thực hiện những chính sách của đất nước Đó là quyền tổ chức, điều hành các hoạtđộng kinh tế - xã hội, đưa pháp luật vào đời sống nhằm giữ gìn trật tự an ninh xã hội,phục vụ lợi ích của công dân, bảo đảm dân sinh và giải quyết các vấn đề xã hội và sửdụng có hiệu quả nguồn tài chính và công sản để phát triển đất nước một cách có hiệuquả

2.Bộ máy HCNN ở Trung ương

Hành chính nhà nước trung ương thực hiện các hoạt động quản lý hành chínhnhà nước mang tính chất chung, vĩ mô dựa trên những điều kiện chính trị, kinh tế, xãhội của quốc gia để thực thi các hoạt động lập quy mang tính hướng dẫn chung cho cảquốc gia thực hiện chi tiết việc triển khai tổ chức thực hiện pháp luật Đồng thời bảođảm cho cách quản lý hành chính nhà nước (triển khai thực hiện pháp luật) thống nhấttrên toàn bộ lãnh thổ quốc gia

Hành chính nhà nước trung ương có trách nhiệm hoạch định chính sách chung

về đối nội, đối ngoại quốc gia; đại diện bênh vực quyền lợi quốc gia, không bị ảnhhưởng quyền lợi của các địa phương; bảo đảm điều phối lợi ích quốc gia, lợi íchchung các địa phương và kiểm soát mọi quá trình quản lý xã hội

Trong một chừng mực nào đó, Chính phủ còn thay mặt cho cả quốc gia, đạidiện cho tất cả các thiết chế nhà nước Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước có chiếntranh, các cơ quan nhà nước khác có thể đình trệ, không hoạt động, nhưng chính phủkhông thể không hoạt động Điều đó cho thấy chính phủ có vị trí quan trọng như thếnào trong bộ máy nhà nước Vai trò của chính phủ các nước trên thế giới được thểhiện trên các phương diện sau:

- Trong mối quan hệ của chính phủ với các đảng phái chính trị

- Vai trò của chính phủ thể hiện trong mối quan hệ của chính phủ với nghị viện

- Vai trò của chính phủ trong mối quan hệ với nguyên thủ quốc gia

Hầu hết chính phủ của các quốc gia nắm giữ quyền hành pháp một trong nhữngnhóm quyền lực nhà nước song song với quyền lập pháp, tư pháp và là vũ khí cơ bảnthực hiện chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước Hoạt động của chính phủ gắnliền với hoạt động của đảng cầm quyền, chính phủ trở thành một bộ phận quan trọngnhất trong bộ máy nhà nước Hoạt động của chính phủ, đứng về mặt các thiết chế xãhội, đã cho phép nhà nước của các quốc gia giải quyết được nhiều mâu thuẫn trong xãhội và tận dụng những thành tựu khoa học, kỹ thuật và công nghệ hiện đại thúc đẩy sựphát triển

3 Bộ máy HCNN ở địa phương

Hành chính nhà nước ở địa phương là hệ thống các cơ quan triển khai tổ chứcthực hiện pháp luật, đưa pháp luật vào đời sống ở địa phương

Ý nghĩa quan trọng nhất cần phải có của hành chính nhà nước ở địa phươngchính:

- Chính phủ/Hành chính trung ương không thể trực tiếp điều hành tất cả cáccông việc của nhà nước trên phạm vi toàn lãnh thổ Vì thế, cần có chính quyền nhànước tại địa phương hoặc đại diện của chính quyền trung ương tại địa phương

- Mỗi một địa phương đều có những đặc điểm riêng về vị trí địa lý, về kinh tế,

xã hội, về truyền thống văn hoá, phong tục, tập quán v.v , vì thế chính quyền trungương không thể nào hiểu và thoả mãn được đầy đủ các nhu cầu của từng địa phươngđược Để gần dân hơn, tìm hiểu và thoả mãn tốt nhu cầu của dân cũng như thực hiệntốt hơn chức năng quản lý nhà nước, cần phải có chính quyền nhà nước ở địa phương

Việc thành lập các cơ quan nhà nước ở địa phương nhằm những mục đích sau:

- Để triển khai thực hiện các quyết định của các cơ quan nhà nước trung ương;

- Tạo điều kiện để nhân dân địa phương tự quyết định những vấn đề có liên

quan đến đời sống của nhân dân địa phương;

- Giảm bớt gánh nặng của chính quyền trung ương, tạo điều kiện để chính

quyền trung ương tập trung sức lực vào giải quyết những công việc tầm cỡ quốc gia;

- Tôn trọng quyền lợi của địa phương trong các chính sách, quyết định của nhà

nước

4 Tổ chức bộ máy hành chính nhà nước của CHXHCN Việt Nam

Hành chính nhà nước ở Việt Nam cũng chia thành hai nhóm:

- Bộ máy hành chính nhà nước trung ương;

- Bộ máy nhà nước địa phương

Cách thức thành lập các cơ quan quản lý hành chính nhà nước ở Việt Namđược mô tả như sau:

- Quốc hội và Hội đồng Nhân dân các cấp đóng vai trò quyết định trong việcthành lập ra các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam

- Chính phủ và cơ cấu tổ chức của chính phủ do Quốc hội quyết định thông qua

Bộ máy hành chính nhà nước Việt Nam tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc Chínhphủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất