Chuyên Đề Vi Phạm Pháp Luật Và Nghiệp Vụ Xử Lý Vi Phạm Trong Nhà Trường

Trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống vi phạm pháp luật, người ta nhận thấy rằng lỗi là yếu tố không thể thiếu được để xác định vi phạm pháp luật, bởi vì nếu một hành vi trái pháp luật

Ở các nước có nền giáo dục phát triển, vấn đề an ninh trường học, nhất là ở các trường trung học luôn được xem là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu song song với nhiệm vụ dạy - học của nhà trường Ở nước ta, trong những năm gần đây, vấn đề an ninh trường học dù được quan tâm hơn, tuy nhiên, nhiều vụ việc vi phạm pháp luật do các em học sinh thực hiện đã gây ra hoang mang, lo lắng cho gia đình, nhà trường và xã hội

Trước thực trạng an ninh trường học bị xâm hại, bạo lực học đường ngày càng gia tăng, trở thành điểm nóng của ngành giáo dục, lãnh đạo các trường đã có sự chủ động, phối hợp với lực lượng công an và gia đình thực hiện nhiều biện pháp giáo dục các em học sinh chấp hành pháp luật, phòng ngừa tội phạm và tệ nạn xã hội Tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa tương xứng, việc xử lý, chấn chỉnh những sai phạm của các em học sinh còn chậm, thiếu tính răn đe, học sinh vi phạm pháp luật, đặc biệt vi phạm pháp luật về hình sự ngày càng có chiều hướng gia tăng với nhiều hành vi như đánh nhau, gây rối trật tự công cộng, trộm, cướp tài sản, xâm hại sức khỏe, tính mạng cho đến tội phạm ma túy,

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này, song, có thể nhìn nhận vấn đề này xuất phát từ một số nguyên nhân cơ bản: mặt trái của sự phát triển kinh tế thị trường là các hiện tượng tiêu cực xã hội đã tác động trực tiếp đến môi trường sinh hoạt và học tập của các em học sinh; kỷ cương, kỷ luật và công tác quản lý học sinh trong các trường học chưa được thực hiện một cách nghiêm túc; một số biện pháp giáo dục, rèn luyện đối với học sinh về đạo đức, lối sống, phẩm chất hiệu quả chưa cao; học sinh chưa được rèn luyện kỹ năng ứng phó với vấn đề bạo lực học đường;

kỹ năng giải quyết của của thầy cô giáo khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm chưa được trang bị hoặc còn lúng túng

Tăng cường an ninh trường học, hạn chế và giải quyết tốt bạo lực học đường cũng như ngăn chặn đến mức thấp nhất hành vi vi phạm pháp luật trong học sinh đang là một nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục hiện nay Có thể nói, đây là một vấn đề mà ngành giáo dục cũng như các trường học không thể giải quyết được một cách cơ bản và triệt để nếu không có những giải pháp đúng đắn

Từ góc độ quản lý giáo dục, các nhà nghiên cứu cho rằng để giải quyết một hiện tượng của học đường cần phải tìm hiểu và giải quyết từ nguồn gốc, nguyên nhân xuất hiện hiện tượng đó Do vậy, lãnh đạo nhà trường có trách nhiệm nhận thức đúng, đầy đủ vấn đề an ninh trường học, tình hình học sinh trong nhà trường và khả năng vi phạm pháp luật trong học sinh để từ đó có biện pháp giáo dục cho học sinh ý thức chấp hành pháp luật; nội quy, quy chế của ngành và Trường học; không để học sinh bị

kẻ xấu kích động, lôi kéo vào các hoạt động vi phạm pháp luật, gây rối an ninh trật tự, bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản, sức khỏe của học sinh

Để góp phần giúp nhà trường phân định các hành vi vi phạm pháp luật trong học sinh cũng như nghiệp vụ xử lý vi phạm kỷ luật trong nhà trường, nâng cao hiệu quả quản lý nhà trường, tài liệu này giới thiệu một số nội dung cơ bản về vi phạm pháp luật, trách nhiệm pháp lý, các hành vi vi phạm pháp luật thường gặp trong nhà trường và nghiệp vụ xử lý vi phạm

kỷ luật của học sinh

1 VI PHẠM PHÁP LUẬT

1.1 Khái niệm vi phạm pháp luật

Hầu hết các tài liệu nghiên cứu về vấn đề vi phạm pháp luật (pháp luật đại cương; lý luận chung về nhà nước và pháp luật…) đều có quan điểm tương đối giống nhau về vi phạm pháp luật, điều này cho thấy khoa học pháp lý bàn về vấn đề vi phạm pháp luật ở nước ta đã thể hiện sự hoàn thiện và thống nhất cao trong nhận thức và thực tiễn đấu tranh phòng, chống các hiện tượng vi phạm pháp luật

Vi phạm pháp luật chỉ là một hiện tượng xã hội mang tính tiêu cực;

là những hành vi phản ứng tiêu cực của một số cá nhân hoặc tổ chức, đi ngược lại với ý chí nhà nước được thể hiện trong các quy phạm pháp luật Những phản ứng tiêu cực này gây hại cho nhà nước, xã hội và công dân, do vậy chúng luôn bị nhà nước, xã hội và công dân lên án, đấu tranh đòi hỏi phải loại bỏ chúng ra khỏi đời sống xã hội

Khoa học pháp lý ở nước ta hiện nay, vi phạm pháp luật được định

nghĩa như sau: Vi phạm pháp luật là hành vi (thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động), trái pháp luật, có lỗi do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại hoặc đe dọa xâm hại các quan hệ

xã hội được pháp luật bảo vệ.

1.2 Dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp luật

Trên thực tế, khi chúng ta nhìn thấy người điều khiển phương tiện giao thông vượt đèn đỏ, hai học sinh đánh nhau …thường thì chúng ta nhận định đó là vi phạm pháp luật, tuy nhiên dưới góc độ khoa học pháp lý, để kết luận một hành vi có vi phạm pháp luật hay không cần phải xem xét rất nhiều yếu tố Những yếu tố đó được gọi là các dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp luật

Một hành vi chỉ được xem là vi phạm pháp luật khi và chỉ khi có đầy

đủ bốn dấu hiệu sau đây:

Thứ nhất, vi phạm pháp luật là hành vi nguy hiểm cho xã hội

Vi phạm pháp luật trước hết là hành vi của con người hoặc là hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội…gây nguy hiểm hoặc

có khả năng gây nguy hiểm cho xã hội Khi xác định vi phạm pháp luật thì

dấu hiệu hành vi là không thể thiếu được Nói cách khác, không có hành vi nguy hiểm của con người thì không có vi phạm pháp luật.

Cần lưu ý rằng, vi phạm pháp luật luôn luôn là hành vi xác định của con người, được thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động Hành vi đó là những phản ứng, cách ứng xử được biểu hiện ra bên ngoài của chủ thể pháp luật trong những hoàn cảnh, điều kiện nhất định

Ví dụ: học sinh A gây thương tích cho học sinh B (hành vi vi phạm thể hiện dưới dạng hành động) hoặc học sinh A không cứu giúp bạn trong trường hợp bạn gặp nguy hiểm về tính mạng (hành vi vi phạm thể hiện dưới dạng không hành động)

Pháp luật là quy tắc hành vi của con người cho nên pháp luật không điều chỉnh suy nghĩ, tình cảm hoặc những đặc tính cá nhân khác của con người Nói cách khác, những gì còn trong suy nghĩ hay chưa biểu hiện thành những hình thức hành vi cụ thể thì không bị coi là vi phạm pháp luật, bởi vì ý nghĩ trên thực tế không thể kiểm tra, không thể đo được bằng quy phạm pháp luật

Thứ hai, vi phạm pháp luật phải là hành vi trái pháp luật, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ

Vi phạm pháp luật là hành vi nguy hiểm cho xã hội của các chủ thể pháp luật đồng thời hành vi đó phải trái với các quy định của pháp luật, xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ

Hành vi trái pháp luật là hành vi không phù hợp với các quy định của pháp luật như làm một việc mà pháp luật cấm, không thực hiện những gì

mà pháp luật yêu cầu hoặc sử dụng quyền vượt quá giới hạn cho phép của pháp luật

Ví dụ: học sinh điều khiển xe ôtô, môtô khi chưa có bằng lái (làm một việc mà pháp luật cấm), không tố giác tội phạm (không làm một việc

mà pháp luật yêu cầu), thầy giáo tạm giữ học sinh (sử dụng quyền vượt quá giới hạn cho phép)

Những hành vi trái với các quy định của các tổ chức xã hội, trái với tập quán hoặc trái với đạo đức…nhưng không trái với quy định của pháp luật hoặc những gì mà pháp luật không cấm, không bảo vệ thì dù có làm trái cũng không bị coi là vi phạm pháp luật

Như vậy, tính trái pháp luật là dấu hiệu không thể thiếu của hành vi

bị coi là vi phạm pháp luật

Thứ ba, vi phạm pháp luật phải là hành vi có lỗi của chủ thể.

Dấu hiệu trái pháp luật chỉ là biểu hiện bên ngoài của hành vi, để xác định vi phạm pháp luật cần phải xem xét cả mặt chủ quan của hành vi,

nghĩa là phải xác định trạng thái tâm lý của chủ thể khi thực hiện hành vi trái pháp luật, nói cách khác là phải xác định lỗi của chủ thể.

Lỗi là yếu tố chủ quan thể hiện thái độ của chủ thể đối với hành vi trái pháp luật của mình

Trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống vi phạm pháp luật, người ta nhận thấy rằng lỗi là yếu tố không thể thiếu được để xác định vi phạm pháp luật, bởi vì nếu một hành vi trái pháp luật được thực hiện do những điều kiện, hoàn cảnh khách quan và chủ thể đó không thể ý thức hoặc không thể lựa chọn cách xử sự nào khác theo yêu cầu của pháp luật thì hành vi đó không thể coi là có lỗi, không bị xem là vi phạm pháp luật

Ví dụ: học sinh A chạy xe đạp bên phải đường, chấp hành đúng Luật giao thông nhưng bất thình lình có một cháu bé chạy băng ngang đường làm A không kịp xử lý nên đã đụng vào cháu bé Hành vi của học sinh A xảy ra do sự kiện bất ngờ, khách quan nên không mặc dù A có đụng xe vào cháu bé nhưng hành vi của A không bị coi là có lỗi nên không bị xem là vi phạm pháp luật

Nói tóm lại, tất cả mọi vi phạm pháp luật trước hết phải là hành vi trái pháp luật, nhưng ngược lại, không phải tất cả mọi hành vi trái pháp luật đều bị coi là vi phạm pháp luật Chỉ những hành vi trái pháp luật nào có lỗi (được chủ thể thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý) mới bị coi là vi phạm pháp luật

Thứ tư, vi phạm pháp luật phải do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện.

Năng lực trách nhiệm pháp lý là khả năng chịu trách nhiệm pháp lý của chủ thể do nhà nước quy định Thông thường, nhà nước chỉ quy định

sự độc lập phải gánh chịu trách nhiệm về hành vi của mình đối với những người có khả năng tự lựa chọn được cách xử sự và có tự do ý chí, nói cách khác người đó phải có khả năng nhận thức, điều khiển được hành vi của mình, có điều kiện lựa chọn và quyết định cách xử sự cho mình và chịu trách nhiệm độc lập về hành vi của mình Do vậy, pháp luật chỉ quy định trách nhiệm pháp lý cho những người đã đạt được một độ tuổi nhất định, có khả năg lý trí và có tự do ý chí Độ tuổi phải chịu trách nhiệm pháp lý của con người được pháp luật quy định khác nhau trong mỗi loại quan hệ xã hội khác nhau hoặc phụ thuộc vào tầm quan trọng, tính chất của quan hệ xã hội đó Đối với người do mất khả năng nhận thức hoặc khả năng lựa chọn, điều khiển hành vi của mình ở thời điểm khi thực hiện hành vi đó thì pháp luật cũng quy định họ không có năng lực trách nhiệm pháp lý, do vậy họ không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với trường hợp đó

Vì vậy, những hành vi mặc dù trái pháp luật nhưng do người mất trí, bệnh tâm thần hoặc người theo quy định của pháp luật không phải chịu trách nhiệm pháp lý thực hiện thì vẫn không bị coi là vi phạm pháp luật.

Ví dụ: người bị bệnh tâm thần vào trường học đập phá tài sản, gây rối trật tự trường học

Qua phân tích trên, chúng ta nhận thấy rằng, một hành vi bị coi là vi phạm pháp luật khi đáp ứng đồng thời cả bốn dấu hiệu nêu trên Chỉ cần thiếu một trong bốn dấu hiệu trên thì hành vi đó không bị xem là vi phạm pháp luật Chúng ta cần lưu ý rằng mọi hành vi vi phạm pháp luật đều trái pháp luật, nhưng trái lại không phải mọi hành vi trái pháp luật đều vi phạm pháp luật

1.3 Cấu thành của vi phạm pháp luật

Vi phạm pháp luật được cấu thành bởi 4 yếu tố: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể và khách thể vi phạm pháp luật

1.3.1 Mặt khách quan của vi phạm pháp luật

Là những biểu hiện ra bên ngoài của vi phạm pháp luật và được nhận thức chủ yếu bằng trực quan sinh động bao gồm: hành vi trái pháp luật, sự thiệt hại của xã hội, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và sự thiệt hại của xã hội, công cụ thực hiện hành vi vi phạm, thời gian, địa điểm thực hiện hành vi vi phạm, phương thức, thủ đoạn thực hiện hành vi vi phạm …

- Hành vi trái pháp luật: bất kỳ một vi phạm pháp luật nào cũng

được cấu thành bởi hành vi trái pháp luật, nghĩa là nếu trong thực tế không tồn tại hành vi trái pháp luật của cá nhân hoặc hoạt động trái pháp luật của

tổ chức cụ thể nào đó thì không có vi phạm pháp luật xảy ra

Hành vi trái pháp luật thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động, không phù hợp với quy định của pháp luật, gây thiệt hại hoặc

đe dọa gây thiệt hại cho xã hội như làm những việc pháp luật cấm, không làm những việc pháp luật bắt buộc, vượt quá thẩm quyền cho phép…

Ví dụ:

+ Làm những việc pháp luật cấm: học sinh gian lận trong thi cử; học sinh điều khiển phương tiện giao thông khi chưa đủ tuổi quy định hoặc không có bằng lái

+ Không làm những việc pháp luật bắt buộc phải làm: thấy học sinh A đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, mặc dù có điều kiện cứu bạn A nhưng học sinh B đã không cứu dẫn đến học sinh A chết (bị xem là

vi phạm pháp luật hình sự khi học sinh A đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự).+ Vượt quá thẩm quyền cho phép: Cô giáo B cho lớp trưởng khám người học sinh X vì nghi ngờ học sinh X lấy tiền của bạn trong lớp

- Hậu quả (sự thiệt hại) do hành vi trái pháp luật gây ra cho xã hội: là

những tổn thất thực tế về mặt vật chất hay tinh thần mà xã hội phải gánh chịu

Hành vi trái pháp luật ở những mức độ khác nhau đều nguy hiểm

và gây hại cho xã hội Tính nguy hiểm của hành vi trái pháp luật thể hiện

ở chỗ nó đã hoặc có nguy cơ gây ra những thiệt hại về vật chất, về tinh thần và những thiệt hại khác cho xã hội Mức độ nguy hiểm của hành vi trái pháp luật được xác định phụ thuộc vào tính chất và mức độ thiệt hại thực tế hoặc nguy cơ gây hại cho xã hội mà hành vi trái pháp luật đó gây ra

- Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật với sự thiệt hại

mà nó gây ra cho xã hội: mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật

với sự thiệt hại mà nó gây ra cho xã hội thể hiện ở chỗ sự thiệt hại của xã hội là do chính hành vi trái pháp luật đó trực tiếp gây ra, nói cách khác, sự thiệt hại của xã hội xảy ra là hậu quả tất yếu của hành vi trái pháp luật Nếu giữa hành vi trái pháp luật và sự thiệt hại của xã hội không có mối quan hệ nhân quả thì sự thiệt hại của xã hội không phải do hành vi trái pháp luật đó trực tiếp gây ra mà có thể là do một nguyên nhân khác

Ngoài ra, trong mặt khách quan của vi phạm pháp luật còn có các yếu tố khác như thời gian, địa điểm, cách thức vi phạm…

1.3.2 Mặt chủ quan của vi phạm pháp luật

Là những biểu hiện tâm lý bên trong của chủ thể vi phạm pháp luật bao gồm các yếu tố:

- Lỗi của chủ thể vi phạm pháp luật

Lỗi là trạng thái tâm lý của chủ thể đối với hành vi của mình và hậu quả do hành vi đó gây ra Lỗi thể hiện thái độ tiêu cực của chủ thể vi phạm Phụ thuộc vào mức độ tiêu cực trong thái độ của chủ thể, khoa học pháp lý chia lỗi thành hai loại: lỗi cố ý và lỗi vô ý

+ Lỗi cố ý: cố ý trực tiếp và cố ý gián tiếp

Lỗi cố ý trực tiếp: chủ thể vi phạm nhận thức rõ hành vi của mình là

nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội do hành vi của mình gây ra và mong muốn điều đó xảy ra

Ví dụ: Do mâu thuẫn, học sinh A dùng dao đâm học sinh B dẫn đến học sinh B tử vong (khi học sinh A cầm dao đâm bạn đã nhận thức được rằng hành vi của mình rất nguy hiểm, có thể dẫn đến chết người, nhưng học sinh A vẫn thực hiện và mong muốn đâm học sinh B cho đến chết)

Lỗi cố ý gián tiếp: chủ thể vi phạm nhận thấy trước hành vi nguy

hiểm cho xã hội do mình gây ra tuy không mong muốn nhưng để mặc cho hậu quả đó xảy ra

Ví dụ: Do mâu thuẫn, học sinh C dùng cây đánh vào đầu học sinh D làm học sinh D bất tỉnh, sau đó C bỏ đi Học sinh C nhận thức được rằng hành vi của mình rất nguy hiểm và nếu không kịp thời cấp cứu thì D sẽ chết, nhưng C đã không cứu và để mặc cho D chết

+ Lỗi vô ý: vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả

Lỗi vô ý vì quá tự tin: chủ thể vi phạm nhận thấy trước hậu quả nguy

hiểm cho xã hội do mình gây ra nhưng hy vọng, tin tưởng hậu quả đó không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được

Ví dụ: học sinh A chạy xe mô tô trên đường với vận tốc 70km/h Học sinh A tự tin rằng với tài lái xe của mình sẽ không gây tai nạn giao thông hoặc nếu có gặp chướng ngại vật thì A cũng có thể xử lý được Tuy nhiên chạy được một đoạn, A đã đụng vào chị B đang đi đường Vậy, việc

A tông vào chị B không phải A cố ý mà là vô ý do quá tự tin vào khả năng lái xe của mình

Lỗi vô ý do cẩu thả: chủ thể vi phạm đã không nhận thấy trước được

hậu quả nguy hiểm cho xã hội do mình gây ra, mặc dù có thể hoặc cần phải nhận thấy trước hậu quả đó

Ví dụ: Bảo vệ nhà trường được Hiệu trưởng phân công mé các nhánh cây trong sân trường Hôm nọ, sau khi mé nhánh cây, bảo vệ đã để cây thang ở sân trường Giờ ra chơi, các em học sinh đã ngồi chơi dưới gốc cây chẳng may cây thang ngã, đập vào đầu một học sinh gây chấn thương sọ não Vậy hành vi của bảo vệ nhà trường được xem là lỗi vô ý do cẩu thả

- Động cơ vi phạm

Là động lực thúc đẩy chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Thông thường khi thực hiện vi phạm pháp luật chủ thể thường được thúc đẩy bởi một động cơ nhất định nào đó như vụ lợi, trả thù…

Ví dụ: Do học sinh A học giỏi, được thầy cô thường biểu dương, khen ngợi, học sinh B đã ganh ghét nên thù hận trong lòng Một ngày nọ, học sinh B đã rủ một nhóm bạn đón đường đánh, cắt tóc, quay video cảnh

nhóm bạn đánh học sinh A và tung lên mạng nhằm thỏa mãn sự thù ghét của cá nhân.

- Mục đích vi phạm

Là kết quả cuối cùng mà trong suy nghĩ của mình chủ thể mong muốn đạt được khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Mục đích vi phạm của chủ thể cũng thể hiện tính chất nguy hiểm của hành vi Tuy nhiên cần lưu ý rằng không phải lúc nào mục đích mà chủ thể vi phạm mong muốn đạt đến cũng trùng khớp với kết quả thực tế đạt được

Ví dụ: học sinh A muốn gây thương tích cho học sinh B (chủ yếu để dằn mặt) nhưng kết quả thực tế là học sinh B chết, vậy cái chết của B nằm ngoài mong muốn của A Hoặc ngược lại, A muốn giết B chết nhưng sau khi gây án xong, A tưởng B chết nên bỏ đi, B may mắn được người khác cứu sống nên việc B không chết cũng nằm ngoài mong muốn của A

1.3.3 Chủ thể của vi phạm pháp luật

Chủ thể của vi phạm pháp luật là các cá nhân, tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lý, tức là theo quy định pháp luật thì họ phải chịu trách nhiệm đối với hành vi trái pháp luật của mình

Thực tiễn đấu tranh và xử lý vi phạm pháp luật cho thấy, ở mỗi loại

vi phạm pháp luật đều có cơ cấu chủ thể riêng

1.3.4 Khách thể của vi phạm pháp luật

Khách thể của vi phạm pháp luật là những quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ nhưng bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại Những quan hệ xã hội khác nhau thì có tính chất và tầm quan trọng khác nhau, do vậy, tính chất và tầm quan trọng của khách thể cũng là những yếu tố để xác định mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm pháp luật

Việc xác định khách thể của vi phạm pháp luật có ý nghĩa quan trọng, giúp chúng ta xác định được loại quan hệ pháp luật cụ thể, nhờ đó

mà tránh áp dụng sai pháp luật trong quá trình xử lý (hạn chế tình trạng hình sự hóa quan hệ hành chính, hình sự hóa quan hệ dân sự hoặc ngược lại…)

1.4 Phân loại vi phạm pháp luật

Ngày nay, hiện tượng vi phạm pháp luật trong xã hội rất đa dạng nên tùy thuộc vào cách tiếp cận khác nhau nó được phân loại thành nhiều dạng khác nhau như căn cứ vào các loại quan hệ xã hội mà pháp luật bảo vệ thì

vi phạm pháp luật được phân loại thành vi phạm hình sự, vi phạm pháp luật lao động, vi phạm pháp luật dân sự, vi phạm pháp luật hành chính…Nếu căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi có thể phân loại thành tội phạm và các vi phạm pháp luật khác

Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu về pháp luật nói chung, vi phạm pháp luật nói riêng hiện nay đều thống nhất phân loại vi phạm pháp luật được chia thành bốn loại cơ bản sau: vi phạm pháp luật hình sự; vi phạm pháp luật hành chính; vi phạm pháp luật dân sự và vi phạm kỷ luật.

1.4.1 Vi phạm pháp luật hình sự (còn gọi là tội phạm)

1.4.1.1 Khái niệm tội phạm

Theo điều 8- Bộ luật hình sự Việt Nam sửa đổi, bổ sung năm 2009

thì:“Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách

cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa”.

1.4.1.2 Các dấu hiệu của tội phạm

Có 4 dấu hiệu cơ bản: tính nguy hiểm cho xã hội; tính có lỗi; tính trái pháp luật hình sự và tính phải chịu hình phạt

+ Tính nguy hiểm cho xã hội: là đặc điểm quan trong nhất của tội

phạm, quyết định các dấu hiệu khác của tội phạm Tính nguy hiểm cho xã hội mang tính khách quan: con người chỉ có thể nhận thức, đánh giá được hành vi thông qua tổng hợp tình tiết

Hành vi nguy hiểm cho xã hội là hành vi đã gây ra, đe dọa gây ra những thiệt hại đáng kể cho những quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo

vệ Mức độ thiệt hại đáng kể do pháp luật quy định và định lượng hóa Đó chính là hậu quả của tội phạm

+ Tính có lỗi : Lỗi là thái độ chủ quan của một người đối với hành vi

nguy hiểm cho xã hội và hậu quả của hành vi đó thể hiện dưới dạng cố ý hoặc vô ý

Một người bị coi là có lỗi khi thực hiện một hành vi nếu hành vi đó

là kết quả của sự tự lựa chọn và quyết định của chủ thể trong khi chủ thể đó

có đủ điều kiện để lựa chọn và quyết định một xử sự khác phù hợp với đòi hỏi của xã hội

+ Tính trái pháp luật hình sự : Điều 8- Bộ luật hình sự 1999 quy

định: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự

Như vậy một hành vi nguy hiểm cho xã hội chỉ có thể bị coi là tội phạm nếu hành vi ấy được quy định trong Bộ luật hình sự Dấu hiệu này là

cơ sở để đảm bảo cho đường lối đấu tranh phòng, chống tội phạm được

thống nhất, đảm bảo cho các quyền dân chủ của công dân không bị các hành vi xử lý tùy tiện Đồng thời là động lực để thúc đẩy các nhà lập pháp kịp thời bổ sung, sửa đổi Luật theo sát sự thay đổi của tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước.

Tính trái pháp luật hình sự là một dấu hiệu về mặt hình thức pháp lý phản ánh tính nguy hiểm cho xã hội, là dấu hiệu về nội dung chính trị, xã hội của tội phạm

+ Tính phải chịu hình phạt : là hậu quả pháp lý quy kết kèm theo.

Tội phạm có tính chịu hình phạt không có nghĩa là việc áp dụng và thi hành hình phạt trên thực tế là có tính bắt buộc đối với mọi trường hợp phạm tội Trên thực tế có trường hợp phạm tội nhưng không phải chấp hành hình phạt cụ thể, đó là những trường hợp có tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, miễn chấp hành hành hình phạt tù có điều kiện

1.4.1.3 Phân loại tội phạm

- Tội ít nghiêm trọng: Là tội phạm gây nguy hại không lớn cho xã hội

mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến ba năm tù;

- Tội nghiêm trọng: Là tội phạm gây nguy hại lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến bảy năm tù;

- Tội rất nghiêm trọng: Là tội phạm gây nguy hại rất lớn cho xã hội

mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là đến mười lăm năm tù;

- Tội đặc biệt nghiêm trọng: Là tội phạm gây nguy hại đặc biệt lớn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội ấy là trên mười lăm năm tù, tù chung thân hoặc tử hình(1)

Thông thường, cấu thành tội phạm có các đặc điểm, dấu hiệu sau :

- Các dấu hiệu cấu thành tội phạm đều do luật định Dưới những hình thức khác nhau, các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm đều được quy

định trong Bộ luật hình sự Do đó, các cơ quan giải thích hoặc áp dụng pháp luật không được phép thêm hoặc bớt bất cứ một dấu hiệu nào của cấu thành tội phạm bởi vì điều đó sẽ làm mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi của cấu thành tội phạm.

- Các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm có tính đặc trưng Các dấu

hiệu được quy định trong mỗi cấu thành tội phạm phải phản ánh được đúng tính chất đặc trưng của loại tội đó, cho phép phân biệt loại tội này với các loại tội khác Tính chất đặc trưng của các dấu hiệu đó đảm bảo nó bao quát đúng phạm vi điều chỉnh của mình chứ không thể nhầm lẫn dẫn đến tình trạng hiểu rộng ra hoặc thu hẹp đi Tính chất đó cũng không cho phép có sự trùng lặp của hai cấu thành tội phạm

- Các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm có tính bắt buộc Tất cả các

dấu hiệu được quy định trong mỗi cấu thành tội phạm đều có tính bắt buộc khi xác định tội phạm Người áp dụng pháp luật không được phép bỏ qua bất cứ dấu hiệu nào trong cấu thành tội phạm và cũng không thể kết luận một người nào đó phạm tội nếu trường hợp của họ không thoả mãn các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm

a Phân loại cấu thành tội phạm

- Căn cứ vào mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, chia cấu thành tội phạm thành 3 loại:

+ Cấu thành tội phạm cơ bản: là cấu thành tội phạm chỉ có dấu hiệu

định tội tức là những dấu hiệu mô tả tội phạm cho phép phân biệt loại tội này với loại tội khác

+ Cấu thành tội phạm tăng nặng: là cấu thành tội phạm mà ngoài dấu

hiệu định tội còn có thêm từ một đến nhiều tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của tội phạm tăng lên một cách đáng kể so với trường hợp bình thường

+ Cấu thành tội phạm giảm nhẹ: là cấu thành tội phạm mà ngoài dấu hiệu định tội còn có thêm từ một đến nhiều tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của tội phạm giảm nhẹ so với trường hợp bình thường

- Căn cứ vào cấu trúc của cấu thành tội phạm chia 2 loại:

+ Cấu thành tội phạm vật chất: là cấu thành tội phạm có các dấu hiệu

của mặt khách quan là hành vi nguy hiểm cho xã hội, hậu quả nguy hiểm cho xã hội và mối quan hệ nhân quả giữa các hành vi và hậu quả

+ Cấu thành tội phạm hình thức: là cấu thành tội phạm mà luật quy định chỉ cần có dấu hiệu hành vi nguy hiểm cho xã hội thì tội phạm đã hoàn thành

b Ý nghĩa của cấu thành tội phạm

- Cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự Chỉ

trong trường hợp hành vi của một người thoả mãn dấu hiệu của một cấu thành tội phạm nhất định thì người đó mới phải chịu trách nhiệm hình sự Ngược lai, nếu hành vi của họ không thoả mãn một cấu thành tội phạm cụ thể nào thì họ không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

- Cấu thành tội phạm là căn cứ pháp lý để định tội Các cấu thành

tội phạm không trùng nhau vì vậy để xác định được tội danh với một trường hợp cụ thể người áp dụng chỉ cần đối chiếu các dấu hiệu của trường hợp đó với các dấu hiệu của các cấu thành tội phạm cụ thể Nếu thoả mãn dấu hiệu của cấu thành tội phạm nào thì hành vi đó được định tội theo tên của tội danh của cấu thành tội phạm đó

c Các yếu tố của cấu thành tội phạm

Thứ nhất: Khách thể của tội phạm

- Khách thể của tội phạm là những quan hệ được Luật hình sự bảo vệ khi bị xâm hại Nghiên cứu khách thể của tội phạm có ý nghĩa lớn trong việc xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật cụ thể trong thực tiễn Việc nghiên cứu khách thể của tội phạm có ý nghĩa trong việc xây dựng các chương trong phần các tội phạm của Bộ luật hình sự ; thấy được toàn diện những quan hệ xã hội nào được Luật hình sự bảo vệ

+ Khách thể trực tiếp: là một quan hệ xã hội cụ thể bị một hành vi phạm tội cụ thể xâm hại đến

Thứ hai: Mặt khách quan của tội phạm

Khi xâm phạm vào khách thể, người phạm tội bao giờ cũng phải thực hiện những hành vi cụ thể để tác động vào đối tượng, làm thay đổi trạng thái bình thường của quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ và gây

ra những thiệt hại về mặt vật chất hoặc tinh thần hoặc đe dọa gây ra những thiệt hại có thể nhận biết được Đó chính là biểu hiện của mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện ra bên ngoài của tội phạm, là những hành vi tác động vào những quan hệ xã hội được Luật Hình

sự bảo vệ và gây nên hoặc đe dọa gây nên những thiệt hại nhất định cho những quan hệ đó

- Những dấu hiệu của mặt khách quan:

+ Dấu hiệu hành vi

Hành vi nguy hiểm cho xã hội là những hành vi đã gây ra hoặc đe doạ gây ra những thiệt hại đáng kể cho những quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ Hành vi đó phải đầy đủ các điều kiện:

Phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội

Là hoạt động có ý thức và có ý chí

Phải là hành vi trái pháp luật hình sự

Hành vi nguy hiểm đó phải được quy định trong Bộ Luật hình sự và

có thể thực hiện dưới hình thức hành động hoặc không hành động

Hành động phạm tội là hình thức thể hiện của hành vi nguy hiểm cho

xã hội Hành vi nguy hiểm này tác động vào đối tượng tác động của tội phạm làm biến dạng tình trạng bình thường của đối tượng gây thiệt hại cho quan hệ xã hội với tư cách là khách thể bảo vệ của Luật Hình sự thông qua việc người phạm tội thực hiện một việc làm mà pháp luật cấm

Không hành động phạm tội là một hình thức của hành vi phạm tội làm biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng tác động gây thiệt hại cho quan

hệ xã hội với tư cách là khách thể bảo vệ của Luật Hình sự thông qua việc chủ thể đó không làm một việc mà pháp luật yêu cầu phải làm

+ Dấu hiệu hậu quả nguy hiểm cho xã hội

Hậu quả nguy hiểm của tội phạm là những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra cho những quan hệ xã hội được Luật Hình sự bảo vệ thể hiện dưới dạng thiệt hại về thể chất, vật chất hay tinh thần

Dấu hiệu hậu quả chỉ bắt buộc trong cấu thành tội phạm vật chất và trong một số trường hợp luật định Trong cấu thành tội phạm hình thức thì hậu quả không là dấu hiệu bắt buộc

+ Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu

quả nguy hiểm cho xã hội

Hành vi nguy hiểm cho xã hội phải xảy ra trước hậu quả về mặt thời gian; Giữa hành vi phạm tội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội phải có mối quan hệ nội tại và tất nhiên

Mặt khách quan của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành của tội phạm Nó có ý nghĩa trong việc xác định tội danh, xác định hậu quả, xác định động cơ, mục đích phạm tội.

Thứ 3: Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm là con người cụ thể có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và ở độ tuổi theo quy định của pháp luật, đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội (được quy định trong Bộ luật hình sự) với lỗi cố ý hoặc vô ý

Chủ thể của vi phạm pháp luật hình sự chỉ là những cá nhân

Người được coi là chủ thể của tội phạm phải là người cụ thể, đang sống; có đủ năng lực trách nhiệm hình sự; đạt độ tuổi theo quy định của Bộ luật hình sự; đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội

Năng lực trách nhiệm hình sự là những điều kiện cần thiết để xác định một người được coi là có lỗi khi thực hiện một hành vi nguy hiểm cho

xã hội Chỉ những người có năng lực trách nhiệm hình sự mới có thể trở thành chủ thể của tội phạm Một người được coi là có năng lực trách nhiệm hình sự khi có khả năng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi của mình

Người bị hạn chế về khả năng nhận thức hoặc phạm tội trong tình trạng dùng các chất kích thích thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự

Ngoài ra trong Bộ luật hình sự còn quy định một số điều kiện cho chủ thể của một số tội cụ thể như: điều kiện về chức vụ, quyền hạn; điều kiện về nghề nghiệp, điều kiện về độ tuổi, giới tính, quan hệ gia đình…Những chủ thể có thêm những dấu hiệu này gọi là chủ thể đặc biệt

Khi xem xét chủ thể của tội phạm nói chung, còn phải xem xét một

số đặc điểm nhân thân người phạm tội như: tiền án, tiền sự, địa vị xã hội, quá trình công tác, thái độ chính trị, ý thức chấp hành pháp luật…của chủ thể đó

Theo quy định tại Điều 12 Bộ Luật Hình sự Việt Nam sửa đổi năm

2009 thì: Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm; người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng

Thứ 4: Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan của tội phạm chính là những diễn biến bên trong phản ánh trạng thái tâm lý của chủ thể đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và đối với hậu quả gây ra

Mặt chủ quan của tội phạm bao gồm: Lỗi, động cơ, mục đích; trong

đó lỗi là dấu hiệu bắt buộc phải có Người phạm tội chỉ có thể phạm tội với

lỗi cố ý hoặc vô ý, không thể phạm tội mà không có lỗi Nói một cách khác

là, nếu một người nào đó mặc dù đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhưng không có lỗi thì không phạm tội

Mặt chủ quan của tội phạm không những có ý nghĩa bắt buộc trong cấu thành tội phạm mà còn có ý nghĩa trong việc xác định tội danh, xác định phạm tội này hay phạm tội khác, đánh giá tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội, làm cơ sở để quyết định mức độ xử lý cho phù hợp

1.4.2 Vi phạm pháp luật hành chính

14.2.1 Khái niệm vi phạm hành chính

Vi phạm hành chính là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quy tắc quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính

1.4.2.2 Các dấu hiệu của vi phạm hành chính

Vi phạm hành chính có các dấu hiệu sau:

- Là hành vi trái pháp luật hành chính

Vi phạm hành chính là hành vi trái pháp luật Tính trái pháp luật của hành vi thể hiện ở hai trường hợp sau :

Một là: thực hiện những hành vi mà pháp luật hành chính cấm

Ví dụ: Học sinh chạy xe vượt đèn đỏ, chạy vào đường cấm

Hai là: không thực hiện những hành vi mà pháp luật buộc phải thực

1.4.2.3 Cấu thành của vi phạm hành chính

Xét về mặt lý luận, vi phạm hành chính là một dạng cụ thể của vi phạm pháp luật nên hành vi vi phạm hành chính cũng có đầy đủ bốn yếu tố cấu thành đó là: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể và khách thể của hành vi vi phạm

- Thứ nhất: Mặt khách quan của vi phạm hành chính

Là hệ thống những dấu hiệu được pháp luật dự liệu trước đặc trưng cho mặt bên ngoài của vi phạm, bao gồm: hành vi trái pháp luật, tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, hậu quả, mối liên hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả, thời gian, địa điểm, phương thức và phương tiện vi phạm.

- Thứ hai: Mặt chủ quan của vi phạm hành chính

Thể hiện ở yếu tố lỗi của người vi phạm (thái độ, động cơ, ý chí của người vi phạm đối với hành vi của họ và đối với hậu quả của hành vi)

- Thứ ba: Chủ thể của vi phạm hành chính

Là cá nhân hoặc tổ chức có năng lực trách nhiệm hành chính Dấu hiệu chung của các chủ thể gồm hai yếu tố: độ tuổi và năng lực chịu trách nhiệm hành chính

Khách thể loại: là một bộ phận có tính độc lập tương đối của khách thể chung khi chia khách thể chung thành những bộ phận khác nhau căn cứ vào ngành, lĩnh vực hoạt động hành chính như : nông nghiệp, công nghiệp, giao thông, văn hóa, giáo dục

Khách thể nhóm: là nhóm những quan hệ xã hội trong cùng một loại được bảo vệ bởi chế tài hành chính Ví dụ : nhóm quan hệ về trật tự công cộng

Khách thể trực tiếp : là quan hệ xã hội cụ thể mà một vi phạm hành chính xâm hại tới

Trong thực tiễn xây dựng pháp luật ở nước ta, khi ban hành văn bản quy định về hành vi vi phạm hành chính, nhà nước chia khách thể loại của

vi phạm hành chính tương ứng với sự phân ngành chức năng của nhà nước

1.4.3 Vi phạm pháp luật dân sự

1.4.3.1 Khái niệm vi phạm pháp luật dân sự

Vi phạm pháp luật dân sự là những hành vi trái pháp luật, có lỗi, xâm hại tới những quan hệ tài sản, quan hệ nhân thân có liên quan tới tài sản, quan hệ phi tài sản

1.4.3.2 Các dấu hiệu của vi phạm pháp luật dân sự

Vi phạm pháp luật dân sự có các dấu hiệu sau:

- Là hành vi trái pháp luật dân sự

- Là hành vi có lỗi.

- Do chủ thể phải có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện

1.4.3.3 Cấu thành của vi phạm pháp luật dân sự

Cũng giống như cấu thành tội phạm và cấu thành vi phạm hành chính, cấu thành của hành vi vi phạm pháp luật dân sự cũng được hợp thành từ bốn yếu tố: chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan

Thứ nhất: Chủ thể vi phạm pháp luật dân sự

Chủ thể vi phạm pháp luật dân sự bao gồm cá nhân (công dân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch) và pháp nhân, hộ gia đình,

tổ hợp tác (trường học, công ty, cơ quan nhà nước, hợp tác xã…)

Đối với chủ thể lá cá nhân, cơ sở để xác định hành vi vi phạm khi cá nhân đó có năng lực chủ thể, bao gồm năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự

Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự (Khoản 1 – điều 14 Bộ luật dân sự 2005)

Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự (Điều 17 – Bộ luật Dân sự 2005) Theo quy định người (cá nhân) từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự

Thứ hai: Khách thể vi phạm pháp luật dân sự

Đó là quan hệ tài sản và nhân thân phí tài sản được pháp luật dân sự bảo vệ nhưng đã bị hành vi vi phạm dân sự xâm hại đến

Quan hệ tài sản là quan hệ giữa người với người thông qua một tài sản Điều 163 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá trị và các quyền tài sản

Quan hệ nhân thân là quan hệ giữa người với người về một giá trị nhân thân của cá nhân hay các tổ chức bao gồm hai nhóm:

- Quan hệ nhân thân gắn với tài sản

- Quan hệ nhân thân không gắn với tài sản như danh dự, nhân phẩm,

uy tín cá nhân, danh dự, úy tín của tổ chức; quyền đối với họ tên; thay đổi

họ tên; quyền xác định dân tộc, thay đổi dân tộc; quyền đối với hình ảnh, bí mật đời tư…

Nói cách khác, khách thể của vi phạm pháp luật dân sự là những lợi ích vật chất, lợi ích tinh thần mà pháp luật bảo vệ cho các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự nhưng bị hành vi vi phạm xâm hại tới, nó có thể

là bộ phận của thế giới vật chất, cũng có thể là những giá trị tinh thần, được chia thành 5 nhóm sau :

+ Tài sản;

+ Hành vi và các dịch vụ;

+ Kết quả của hoạt động tinh thần sáng tạo;

+ Quyền sử dụng đất;

+ Các giá trị nhân thân

Thứ ba: Mặt khách quan của vi phạm pháp luật dân sự

Mặt khách quan là những biểu hiện ra bên ngoài của chủ thể vi phạm dân sự như:

- Hành vi trái pháp luật dân sự

- Có thiệt hại xảy ra

- Có mối quan hệ giữa thiệt hại và hành vi trái pháp luật dân sự

Thứ 4: Mặt chủ quan của vi phạm pháp luật dân sự

Mặt chủ quan của chủ thể vi phạm pháp luật dân sự cũng bao gồm lỗi, động cơ và mục đích

Lỗi trong vi phạm dân sự bao gồm lỗi cố ý và vô ý xâm hại đến quan

hệ tài sản và quan hệ nhân thân phi tài sản

1.4.4 Vi phạm kỷ luật

1.4.4.1 Khái niệm vi phạm kỷ luật

Là những hành vi có lỗi, trái với những nội quy, quy chế, quy tắc xác lập trật tự trong nội bộ một cơ quan, tổ chức, tức là không thực hiện đúng

kỷ luật lao động, học tập, công tác hoặc phục vụ được đề ra trong nội bộ cơ quan, tổ chức đó

1.4.4.2 Đặc điểm của vi phạm kỷ luật

- Là hành vi của cán bộ, công chức, viên chức (trong cơ quan) hoặc công nhân (công ty, xí nghiêp, học sinh, sinh viên (trường học)…

- Hành vi đó trái với kỷ luật lao động, học tập

- Hành vi đó có chứa đựng lỗi cố ý hoặc vô ý

- Hành vi đó phải chịu trách nhiệm kỷ luật

1.4.4.3 Các yếu tố cấu thành vi phạm kỷ luật

- Chủ thể của vi phạm kỷ luật: là những cá nhân có quan hệ ràng buộc với chính cơ quan, tổ chức có thẩm quyền áp dụng trách nhiệm pháp

lý đối với hành vi vi phạm kỷ luật

Ví dụ giữa cán bộ, viên chức với cơ quan; giữa công nhân với xí nghiệp; giữa học sinh với trường học.

- Khách thể của vi phạm kỷ luật: Là những quan hệ xã hội được nội quy, quy chế, quy tắc, điều lệ của cơ quan, tổ chức của chủ thể vi phạm bảo

vệ nhưng đã bị chủ thể hành vi xâm hại đến

- Mặt khách quan của vi phạm kỷ luật:

Là hệ thống những dấu hiệu được pháp luật dự liệu trước đặc trưng cho mặt bên ngoài của vi phạm, bao gồm: hành vi trái với kỷ luật lao động, học tập, chứa đựng lỗi cố ý hoặc vô ý và buộc phải chịu trách nhiệm kỷ luật

- Mặt chủ quan của vi phạm kỷ luật:

Thể hiện ở yếu tố lỗi của người vi phạm (thái độ, động cơ, ý chí của người vi phạm đối với hành vi của họ và đối với hậu quả của hành vi)

2 TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ VÀ PHÂN LOẠI TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ

2.1 Khái niệm trách nhiệm pháp lý

Thuật ngữ “trách nhiệm” được dùng theo nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào lĩnh vực hoặc ngữ cảnh cụ thể Trong lĩnh vực pháp lý, “trách nhiệm” được sử dụng theo hai nghĩa: tích cực và tiêu cực

Với nghĩa tích cực, “trách nhiệm” được hiểu là nghĩa vụ (nói đến những điều pháp luật yêu cầu phải làm trong hiện tại và tương lai); với nghĩa tiêu cực, từ “trách nhiệm” được hiểu là hậu quả bất lợi mà cá nhân, tổ chức phải gánh chịu khi không thực hiện hay thực hiện không đúng quyền

và nghĩa vụ đựơc giao hoặc vi phạm pháp luật Hậu quả bất lợi đó là những bất lợi về vật chất hay tinh thần do cán bộ hoặc cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước áp dụng buộc chủ thể vi phạm phải gánh chịu Đó cũng là sự trừng phạt mà Nhà nước dành cho chủ thể vi phạm nhằm đạt được mục đích răn đe, phòng ngừa và trừng trị các hành vi vi phạm pháp luật

Sở dĩ, nhà nước phải quy định trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể vi phạm pháp luật là vì: thứ nhất, trong quy phạm pháp luật, nhà nước đã đưa

ra những cách xử sự có tính khuôn mẫu mà chủ thể được phép hoặc buộc phải lựa chọn khi ở hoàn cảnh, điều kiện đã dự liệu Và chủ thể khi ở vào hoàn cảnh, điều kiện đã được dự liệu thì chỉ được phép hoặc buộc phải lựa chọn cho mình cách xử sự phù hợp từ những cách xử sự mà quy phạm pháp luật đã dự liệu cho trường hợp đó; thứ hai, các chủ thể pháp luật (trong trạng thái bình thường) luôn hoạt động có lý trí và có tự do ý chí Vì vậy họ

có đủ khả năng và phải chịu trách nhiệm về cách xử sự đã lựa chọn của mình Nếu chủ thể chọn cách xử sự trái với quy định của nhà nước đã thể hiện trong quy phạm thì chủ thể phải chịu trách nhiệm về những việc làm

của mình, phải chịu trách nhiệm pháp lý Như vậy, trách nhiệm pháp lý chỉ đặt

ra đối với những chủ thể có lý trí và tự do ý chí

Hiện nay có nhiều khái niệm về trách nhiệm pháp lý Có quan điểm cho rằng, trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi (sự trừng phạt) đối với chủ thể vi phạm pháp luật, thể hiện ở mối quan hệ đặc biệt giữa nhà nước với chủ thể vi phạm pháp luật, được các quy phạm pháp luật xác lập và điều chỉnh, trong đó chủ thể vi phạm pháp luật phải chịu những hậu quả bất lợi, những biện pháp cưỡng chế được quy định ở chế tài các quy phạm pháp luật

Quan điểm khác cho rằng, trách nhiệm pháp lý là sự phản ứng tiêu cực của nhà nước đối với chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, kết quả

là chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần so với tình trạng ban đầu của họ

Khoa học pháp lý đưa ra khái niệm chung nhất về trách nhiệm pháp lý như sau:

Trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi (sự trừng phạt) đối với chủ thể

vi phạm pháp luật, thể hiện ở mối quan hệ đặc biệt giữa nhà nước với chủ thể vi phạm pháp luật, được các quy phạm pháp luật xác lập và điều chỉnh, trong đó chủ thể vi phạm pháp luật phải chịu những hậu quả bất lợi, những biện pháp cưỡng chế được quy định ở chế tài các quy phạm pháp luật.

2.2 Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý

- Cơ sở của trách nhiệm pháp lý là vi phạm pháp luật

Trách nhiệm pháp lý chỉ xuất hiện khi trong thực tế xảy ra vi phạm pháp luật Nếu trong thực tế không có vi phạm pháp luật thì không được truy cứu trách nhiệm pháp lý Trách nhiệm pháp lý chỉ được phép áp dụng đối với chủ thể vi phạm pháp luật Không truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi trái pháp luật được thực hiện trong các trường hợp: chủ thể không có năng lực trách nhiệm pháp lý; do sự kiện bất ngờ; do phòng vệ chính đáng; được thực hiện phù hợp với tình thế cấp thiết

Chỉ các cơ quan nhà nước, cán bộ có thẩm quyền hay các chủ thể được pháp luật trao quyền thì mới có quyền truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể vi phạm pháp luật

- Trách nhiệm pháp lý liên quan mật thiết với cưỡng chế nhà nước.Trách nhiệm pháp lý luôn gắn liền với những biện pháp cưỡng chế được quy định trong chế tài của các quy phạm pháp luật, cho nên truy cứu trách nhiệm pháp lý thực chất là áp dụng những biện pháp cưỡng chế đã được quy định trong bộ phận chế tài của các quy phạm pháp luật đối với các chủ thể đã không thực hiện đúng phần quy định

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải biện pháp cưỡng chế nhà nước nào cũng xuất phát từ trách nhiệm pháp lý, trên thực tế có một số biện pháp cưỡng chế nhà nước được áp dụng không liên quan gì tới trách nhiệm pháp

lý Chẳng hạn như một học sinh bị nhiễm vi rút cúm A/H1N1 nên nhà trường đã áp dụng biện pháp cưỡng chế cách ly đối với em học sinh đó mặc

dù em học sinh này chẳng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật nào

Truy cứu trách nhiệm pháp lý là một quá trình hoạt động phức tạp và rất khó khăn của các cơ quan nhà nước, các nhà chức trách trong việc xem xét, tìm hiểu sự việc bị coi là vi phạm pháp luật, ra quyết định giải quyết vụ việc và tổ chức thực hiện quyết định đó

2.3 Mục đích của việc truy cứu trách nhiệm pháp lý

Mọi hiện tượng vi phạm pháp luật đều có hại cho xã hội, nó trực tiếp hoặc có nguy cơ gây ra những thiệt hại nhất định về mặt vật chất hay tinh thần cho cá nhân, tổ chức, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ Vì thế, việc truy cứu trách nhiệm pháp lý là nhằm mục đích:

- Bảo vệ chế độ xã hội, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và nghĩa vụ hợp pháp của công dân, tổ chức; bảo vệ trật tự pháp luật, tạo điều kiện cho những quan hệ xã hội phát triển đúng hướng, đảm bảo cho quá trình điều chỉnh pháp luật được tiến hành bình thường và có hiệu quả

- Nhằm trừng phạt đối với chủ thể vi phạm pháp luật, buộc họ phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, những biện pháp cưỡng chế được quy định trong chế tài các quy phạm pháp luật Ngoài mục đích này, truy cứu trách nhiệm pháp lý còn nhằm mục đích phòng ngừa, cải tạo và giáo dục những chủ thể vi phạm pháp luật; răn đe những chủ thể khác phải kiềm chế, giữ mình không vi phạm pháp luật; giáo dục ý thức tôn trọng và thực hiện nghiêm minh pháp luật và các quy tắc của cuộc sống cộng đồng, làm cho mọi người tin vào công lý, tích cực đấu tranh, phòng chống vi phạm pháp luật, từng bước hạn chế và loại trừ vi phạm pháp luật trong đời sống xã hội

2.4 Căn cứ để truy cứu trách nhiệm pháp lý

Để truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với tổ chức hay cá nhân nào đó

cần xác định được cơ sở thực tiễn và cơ sở pháp lý làm căn cứ cho việc

truy cứu trách nhiệm pháp lý

- Cơ sở thực tiễn cho việc truy cứu trách nhiệm pháp lý là phải có hành vi vi phạm pháp luật xảy ra

- Cơ sở pháp lý cho việc truy cứu trách nhiệm pháp lý là những quy định pháp luật hiện hành có liên quan đến vi phạm pháp luật đó và thẩm quyền, trình tự, thủ tục để giải quyết vụ việc đó

Khi xác định cơ sở thực tiễn cần xác định từng yếu tố cấu thành của

vi phạm pháp luật Trước hết phải tiến hành xác định trong thực tế đã xảy

ra hành vi trái pháp luật nguy hiểm, nếu không xác định được hành vi trái pháp luật nguy hiểm trong thực tế thì không được truy cứu trách nhiệm pháp lý

Tiếp đến là đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi trái pháp luật đó thông qua việc xác định hậu quả (sự thiệt hại) về vật chất, về tinh thần và những thiệt hại khác nếu có do hành vi đó gây ra cho xã hội Một hành vi trái pháp luật nhưng gây nguy hiểm cho xã hội không nhiều (thiệt hại không đáng kể hoặc nguy cơ gây hại cho xã hội hấp) thì không bị truy cứu trách nhiệm pháp lý Trong một số trường hợp, mức độ nguy hiểm của hành vi còn là căn cứ để xác định loại trách nhiệm pháp lý cần truy cứu

Ví dụ: căn cứ vào mức độ thương tích của người bị hại mà cơ quan

có thẩm quyền ra quyết định truy cứu trách nhiệm hình sự hay trách nhiệm hành chính

Cần làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật với hậu quả, không được suy diễn về hậu quả; không thể bắt chủ thể vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại mà hành vi trái pháp luật của

họ không trực tiếp gây ra

Để cải tạo, giáo dục chủ thể vi phạm pháp luật có hiệu quả, khi truy cứu trách nhiệm pháp lý trong một số trường hợp cụ thể phải xác định thời gian, địa điểm và cách thức mà chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật Mục đích của việc này là cơ sở nhằm lựa chọn biện pháp cưỡng chế chính xác, phù hợp với mục đích cần truy cứu trách nhiệm pháp lý và đạt hiệu quả cao trong công tác cải tạo, giáo dục chủ thể vi phạm pháp luật

Việc xác định lỗi, động cơ, mục đích của việc vi phạm pháp luật trong nhiều trường hợp khi truy cứu trách nhiệm pháp lý là rất cần thiết, nó cho phép lựa chọn biện pháp cưỡng chế thích hợp

Về nguyên tắc, trách nhiệm pháp lý chỉ áp dụng đối với các chủ thể

có năng lực trách nhiệm pháp lý khi họ thực hiện hành vi trái pháp luật, có lỗi tức là chủ thể hành vi đó có khả năng nhận thức được hậu quả nguy hiểm cho xã hội do hành vi của mình gây ra nhưng do cố ý hoặc vô ý gây

ra Tuy nhiên, trong một số trường hợp, pháp luật còn cho phép truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với cả những hành vi trái pháp luật được thực hiện

do những nguyên nhân khách quan hoặc trường hợp thiệt hại do những nguồn nguy hiểm cao độ như phương tiện giao thông vận tải cơ giới, vũ khí, chất nổ…gây ra và một số trường hợp khác trong quan hệ dân sự mặc

dù không có lỗi, chủ thể vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý

Ví dụ: cha mẹ hay người gám hộ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con mình (dưới 15 tuổi) gây ra

Khi xác định chủ thể vi phạm pháp luật cần phải chú ý tới năng lực trách nhiệm pháp lý của chủ thể trong mỗi trường hợp cụ thể Nếu chủ thể

là cá nhân thì phải xem người đó đã đạt được độ tuổi theo quy định của pháp luật phải chịu trác nhiệm pháp lý trong trường hợp đó hay chưa?, trạng thái tâm lý của họ như thế nào ở thời điểm họ thực hiện hành vi trái pháp luật đó Nếu chủ thể là tổ chức thì phải chú ý tới tư cách pháp nhân hoặc địa vị pháp lý của tổ chức đó

Khi xem xét khách thể vi phạm pháp luật cần chú ý tới tính chất và tầm quan trọng của khách thể để đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm pháp luật

Khi xác định cơ sở pháp lý cho việc truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với trường hợp vi phạm pháp luật đó cần chú ý tới trước hết là thẩm quyền của cơ quan chức trách trong việc giải quyết vụ việc, trình tự, thủ tục để giải quyết vụ việc đó, các biện pháp mà pháp luật quy định có thể áp dụng đối với chủ thể vi phạm …Ngoài việc xác định các vấn đề đó còn phải xem xét cả thời hiệu truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với trường hợp vi phạm

cụ thể đó và những trường hợp được miễn trách nhiệm pháp lý (nếu có) khi tiến hành truy cứu trách nhiệm pháp lý

2.5 Thời hiệu truy cứu trách nhiệm pháp lý

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm pháp lý là thời hạn do pháp luật quy định mà khi thời hạn đó kết thúc thì chủ thể vi phạm pháp luật sẽ không bị truy cứu trách nhiệm pháp lý

Thời hạn là một khoảng thời gian được xác định từ thời điểm này đến thời điểm khác Khoảng thời gian đó có thể tính bằng giờ, ngày, tuần, tháng, năm hoặc bằng một sự kiện nào đó

Đối với các loại vi phạm pháp luật khác nhau thì thời hiệu truy cứu trách nhiệm pháp lý được quy định khác nhau Pháp luật của nhiều nước không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với một số loại

vi phạm pháp luật quá nguy hiểm gây thiệt hại lớn cho xã hội

Ví dụ: Bộ luật hình sự Việt Nam không áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh

Trong lĩnh vực giáo dục, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hành chính đối với các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục là một năm, kể từ thời điểm thực hiện hành vi vi phạm…

Trách nhiệm pháp lý sẽ chấm dứt khi xảy ra sự kiện pháp lý thích ứng như có quyết định ân xá, thời hạn trừng phạt đã kết thúc, nộp phạt xong

2.6 Phân loại trách nhiệm pháp lý