Nguyễn Thị Oanh THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG ĐÔNG BẮC HUYỆN HÓC MÔN, TP... Nguyễn Thị Oanh THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI
Trang 1Nguyễn Thị Oanh
THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG ĐÔNG BẮC HUYỆN HÓC MÔN,
TP HỒ CHÍ MINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2016
Trang 2Nguyễn Thị Oanh
THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC
VÙNG ĐÔNG HUYỆN BẮC HÓC MÔN,
TP HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành : Địa lí học
Mã số : 60 31 05 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TSKH PHAN LIÊU
Thành phố Hồ Chí Minh – 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố ở bất kì công trình nào khác
Các số liệu, trích dẫn được phép công bố và có dẫn nguồn đầy đủ
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Oanh
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô, gia đình và bạn bè Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc và xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:
Tập thể thầy, cô giáo khoa Địa Lí, trường Đại học Sư phạm TP HCM đã truyền dạy những kiến thức chuyên ngành quý báu và đưa ra những góp ý giúp tôi hoàn thành luận văn này
GS.TSKH Phan Liêu, Viện trưởng Viện Địa lí Sinh thái & Môi trường, người đã
đề xuất ý tưởng, tận tình hướng dẫn và truyền đạt những kiến thức chuyên môn sâu sắc giúp tôi hoàn thành luận văn này
PGS.TS Trần Hợp, Chuyên gia phân loại thực vật đã giúp đỡ xác định tên một số cây trên Đất ngập nước; NCS.ThS Trần Thiện Phong, Chuyên viên Phòng Tài nguyên
& Môi trường huyện Hóc Môn, TP HCM; ThS Lưu Hải Tùng, Chuyên viên phòng Tài nguyên Đất, Viện Địa lí Tài nguyên TP HCM và ThS Võ Mạnh Khang, Đội Thanh tra Môi trường huyện Hóc Môn thuộc Sở Xây dựng TP HCM đã tận tình giúp đỡ khảo sát thực địa, điều tra nông hộ và một số kĩ năng chuyên môn giúp tôi thực hiện luận văn này
Phòng Sau Đại học, trường ĐH Sư phạm TP HCM hỗ trợ những thủ tục, cung cấp giấy giới thiệu thực hiện luận văn; UBND huyện Hóc Môn, các Cán bộ, Chuyên viên của các phòng ban thuộc huyện Hóc Môn đã cho phép phỏng vấn và cung cấp tài liệu giúp tôi thực hiện đề tài này
Các chuyên gia ĐNN đã cho phép phỏng vấn xin ý kiến liên quan đến vấn đề nghiên cứu; Các đại diện hộ nông dân xã Nhị Bình và Đông Thạnh, huyện Hóc Môn, TP HCM
đã nhiệt tình trả lời phiếu điều tra nông hộ
Đặc biệt là gia đình, bạn bè đã tạo điều kiện và luôn động viên giúp tôi vượt qua khó khăn để hoàn thành luận văn này
Tôi xin chân thành cảm ơn
Tác giả luận văn Nguyễn Thị Oanh
Trang 5MỤC LỤC
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình ảnh, biểu đồ, bản đồ
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 3
3 Đối tượng nghiên cứu 3
4 Giới hạn nghiên cứu 3
5 Nội dung nghiên cứu 4
6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 4
7 Ý nghĩa đề tài 8
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC 9
1.1 Cơ sở lí luận 9
1.1.1 Đất ngập nước 9
1.1.1.1 Định nghĩa 9
1.1.1.2 Đặc điểm đất ngập nước 9
1.1.1.3 Chức năng và giá trị đất ngập nước 10
1.1.2 Phân loại đất ngập nước 11
1.1.2.1 Ý nghĩa phân loại đất ngập nước với phát triển kinh tế đất ngập nước 11
1.1.2.2 Phân loại đất ngập nước 11
1.1.3 Phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước 13
1.1.3.1 Khái niệm 13
1.1.3.2 Vai trò của phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước 14
1.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước 16
1.1.4.1 Vị trí địa lí 16
1.1.4.2 Nhân tố tự nhiên 16
1.1.4.3 Nhân tố kinh tế - xã hội 18
Trang 61.2 Cơ sở thực tiễn 20
1.2.1 Sự phân bố và chức năng, giá trị của đất ngập nước ở Việt Nam 20
1.2.1.1 Phân bố đất ngập nước 20
1.2.1.2 Chức năng và giá trị đất ngập nước 20
1.2.2 Phân loại đất ngập nước ở Việt Nam 21
1.2.2.1 Sự cần thiết xây dựng hệ thống phân loại đất ngập nước riêng cho nước ta 21
1.2.2.2 Một số tiêu chí phân loại đất ngập nước 21
1.2.2.3 Hệ thống phân loại đất ngập nước ở Việt Nam 21
1.2.3 Thực trạng phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước Việt Nam 23
1.2.3.1 Nông nghiệp 23
1.2.3.2 Công nghiệp 26
1.2.3.3 Dịch vụ 26
1.2.4 Vấn đề quản lí và sử dụng đất ngập nước trong phát triển kinh tế 28
1.2.5 Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế của các loại hình sản xuất trên đất ngập nước 29
1.3 Lịch sử nghiên cứu kinh tế tài nguyên đất ngập nước 30
1.3.1 Thế giới 30
1.3.2 Việt Nam 31
CHƯƠNG 2: PHÂN LOẠI VÀ QUỸ ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG ĐÔNG BẮC HUYỆN HÓC MÔN 34
2.1 Các yếu tố hình thành đất ngập nước 34
2.1.1 Khí hậu 34
2.1.2 Đá mẹ, địa hình và địa mạo 34
2.1.3 Thủy văn 35
2.1.4 Thực vật 37
2.1.5 Đất 38
2.1.5.1 Các nhóm đất 38
2.1.5.2 Đất dưới đất ngập nước 40
2.2 Phân loại và quỹ đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 42
2.2.1 Thang phân vị đất ngập nước 42
2.2.2 Bảng phân loại và bản đồ đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 44
2.2.3 Quỹ đất ngập nước 47
2.2.4 Đánh giá quỹ đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 50
Trang 7CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP
NƯỚC VÙNG ĐÔNG BẮC HUYỆN HÓC MÔN 51
3.1 Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 51
3.1.1 Vị trí địa lí 51
3.1.2 Nhân tố tự nhiên 51
3.1.2.1 Tài nguyên đất 51
3.1.2.2 Đặc điểm địa hình 51
3.1.2.3 Tài nguyên khí hậu 53
3.1.2.4 Tài nguyên nước 53
3.1.2.5 Tài nguyên sinh vật 54
3.1.3 Nhân tố kinh tế - xã hội 54
3.1.3.1 Dân cư và lao động 54
3.1.3.2 Cơ sở hạ tầng và vật chất kĩ thuật 55
3.1.3.3 Tiến bộ khoa học kĩ thuật và công nghệ 57
3.1.3.4 Vốn đầu tư 58
3.1.3.5 Thị trường 58
3.1.3.6 Đường lối, chính sách phát triển kinh tế 58
3.1.3.7 Liên kết nội vùng và liên vùng 58
3.1.4 Đánh giá chung 59
3.1.4.1 Thuận lợi 59
3.1.4.2 Khó khăn 59
3.2 Thực trạng phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 60
3.2.1 Khái quát tình hình phát triển kinh tế 60
3.2.2 Nông nghiệp 62
3.2.2.1 Quy mô và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 62
3.2.2.2 Biến động sử dụng đất ngập nước trong nông nghiệp 63
3.2.2.3 Tình hình sản xuất nông nghiệp 64
3.2.2.4 Kết quả điều tra xã hội học 83
3.2.3 Dịch vụ 88
3.2.4 Đánh giá chung thực trạng phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước 89
Trang 83.2.4.1 Về tình hình sản xuất nông nghiệp 89
3.2.4.2 Về tiềm năng phát triển một số loại hình sản xuất 91
3.2.4.3 Một số vấn đề đặt ra trong phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước 91
CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC VÙNG ĐÔNG BẮC HUYỆN HÓC MÔN 93
4.1 Cơ sở xây dựng định hướng 93
4.1.1 Triết lí sử dụng đất ngập nước của công ước Ramsar 93
4.1.2 Nghị định của chính phủ về bảo tồn, phát triển bền vững các vùng đất ngập nước 93
4.1.3 Xu hướng tất yếu phát triển các mô hình kinh tế sinh thái hiện đại 95
4.1.4 Đất ngập nước và biến đổi khí hậu 97
4.1.5 Chương trình xây dựng Nông thôn mới của vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 97
4.1.6 Thực trạng và tiềm năng phát triển kinh tế đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn 98
4.2 Định hướng phát triển kinh tế tài nguyên đất ngập nước vùng Đông Bắc huyện Hóc Môn đến năm 2030 98
4.2.1 Một số chỉ tiêu định hướng phát triển 98
4.2.1.1 Quy mô sử dụng ĐNN trong Nông-ngư nghiệp 98
4.2.1.2 Cơ cấu giá trị sản xuất Nông-ngư nghiệp 99
4.2.1.3 Quy mô sản xuất nông nghiệp 100
4.2.2 Phát triển nông nghiệp đô thị sinh thái 103
4.2.3 Phân bố các mô hình kinh tế sinh thái trên các đơn vị đất ngập nước 104
4.2.4 Phát triển mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp đô thị 107
4.2.5 Vấn đề phát triển công nghiệp 109
4.2.6 Phát triển kinh tế đất ngập nước kết hợp bảo tồn 109
4.3 Giải pháp thúc đẩy thực hiện định hướng 110
4.3.1 Giải pháp chung 110
4.3.1.1 Nhóm giải pháp về chính sách 110
4.3.1.2 Nhóm giải pháp về quy hoạch, quản lí và tổ chức sản xuất 111
4.3.1.3 Nhóm giải pháp về phát triển cơ sở hạ tầng và khoa học, kĩ thuật 112
4.3.1.4 Nhóm giải pháp về kinh tế 113
4.3.1.5 Nhóm giải pháp về bảo vệ môi trường 114
4.3.2 Giải pháp cụ thể 114
Trang 94.3.2.1 Giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp 114
4.3.2.2 Giải pháp thúc đẩy phát triển nông nghiệp sinh thái 115
4.3.2.3 Giải pháp thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái 115
4.3.2.4 Giải pháp thực hiện phân bố các mô hình kinh tế trên đất ngập nước 116
4.3.2.5 Giải pháp bảo tồn đất ngập nước 117
KẾT LUẬN 118
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ 120
TÀI LIỆU THAM KHẢO 121 PHỤ LỤC
Trang 10DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
TP HCM : Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 11DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Các chức năng, hàng hóa và dịch vụ sinh thái của ĐNN 10
Bảng 1.2 Tình hình sản xuất lúa gạo của nước ta giai đoạn 1990-2015 23
Bảng 1.3 Quy mô chăn nuôi của nước ta năm 2014 24
Bảng 1.4 Tình hình khai thác và nuôi trồng thủy sản nước ta, giai đoạn 2005-2014 25
Bảng 1.5 Một số loại thực vật ĐNN dùng làm dược liệu 26
Bảng 1.6 Các vùng ĐNN của nước ta được công nhận là khu Ramsar, tính đến 02/2016 27
Bảng 2.1 Các điểm lấy mẫu đất dưới ĐNN tiêu biểu tại vùng ĐBHM 40
Bảng 2.2 Mô tả hình thái phẫu diện đất dưới ĐNN tiêu biểu 41
Bảng 2.3 Tính chất đất dưới ĐNN tiêu biểu 42
Bảng 2.4 Bảng phân loại ĐNN vùng ĐBHM 45
Bảng 2.5 Quỹ ĐNN vùng ĐBHM 47
Bảng 2.6 Phân bố ĐNN vùng ĐBHM theo xã 48
Bảng 3.1 Cơ cấu giá trị sản xuất theo ngành của vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 60
Bảng 3.2 Cơ cấu giá trị sản xuất theo ngành của xã Đông Thạnh và Nhị Bình, năm 2014 61
Bảng 3.3 Cơ cấu sử dụng đất vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 61
Bảng 3.4 Cơ cấu giá trị sản xuất Nông-lâm-ngư nghiệp vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 62 Bảng 3.5 Cơ cấu giá trị sản xuất ngành Nông nghiệp vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 63
Bảng 3.6 Tình hình sử dụng ĐNN trong nông nghiệp vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 63
Bảng 3.7 Diện tích và giá trị sản xuất ngành trồng trọt vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 64
Bảng 3.8 Diện tích và giá trị sản xuất các cây hàng năm vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014……….……… 67
Bảng 3.9 Tình hình sản xuất rau của vùng ĐBHM, giai đoạn 2010-2014 67
Bảng 3.10 Diện tích và giá trị sản xuất các cây lâu năm vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 73 Bảng 3.11 Tình hình sản xuất cây ăn trái vùng ĐBHM, năm 2014 74
Bảng 3.12 Tình hình sản xuất hoa, cây kiểng vùng ĐBHM, năm 2014 78
Bảng 3.13 Tình hình chăn nuôi vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 (giá thực tế) 81
Bảng 3.14 Tổng hợp thông tin điều tra nông hộ vùng ĐBHM 85
Bảng 3.15 Tổng hợp kết quả điều tra nông hộ vùng ĐBHM sơ bộ 85
Bảng 3.16 Kết quả thống kê mô tả sản lượng thu hoạch bình quân quân phương các loại hình sản xuất được điều tra tại ĐBHM xuất từ trang tính Excel Data Analysic 86
Trang 12Bảng 3.17 Hiệu quả kinh tế/năm của các loại hình sản xuất được điều tra vùng ĐBHM, năm
2016……… … 87 Bảng 4.1 Dự kiến diện tích đất Nông-ngư nghiệp vùng ĐBHM, giai đoạn 2014-2030 99 Bảng 4.2 Dự kiến giá trị sản xuất Nông-ngư nghiệp (giá thực tế) vùng ĐBHM, giai đoạn
2014-2030……… ……… … 99 Bảng 4.3 Dự kiến giá trị sản xuất nông nghiệp (giá thực tế) vùng ĐBHM, giai đoạn
2014-2030……… … 100 Bảng 4.4 Dự kiến quy mô và giá trị sản xuất ngành trồng trọt (giá thực tế) vùng ĐBHM, 100 Bảng 4.5 Dự kiến quy mô và giá trị chăn nuôi (giá thực tế) vùng ĐBHM, giai đoạn
2014-2030 theo Quy hoạch của vùng ĐBHM, 2014 101 Bảng 4.6 Dự kiến quy mô và giá trị nuôi trồng thủy sản (giá thực tế) vùng ĐBHM, giai đoạn
2014-2030 theo Quy hoạch của vùng ĐBHM, 2014……… ……….101 Bảng 4.7 Đề xuất quy mô sản xuất nông nghiệp vùng ĐBHM giai đoạn 2014-2030 của Bản
luận văn, 2016……… ……… … …… 102
Trang 13DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, BIỂU ĐỒ VÀ BẢN ĐỒ
Hình 1.1 Hệ sinh thái ĐNN 14
Hình 1.2 Nhóm quốc gia có sản lượng rau đứng đầu thế giới năm 2014 24
Hình 2.1 Bản đồ đất vùng ĐBHM 39
Hình 2.2 Sơ đồ phương pháp luận thành lập bản đồ ĐNN vùng ĐBHM 44
Hình 2.3 Bản đồ ĐNN vùng ĐBHM 46
Hình 2.4 Cấu trúc qũy ĐNN vùng ĐBHM, năm 2016 47
Hình 3.1 Bản đồ hành chính vùng ĐBHM 52
Hình 3.2 Cơ cấu giá trị sản xuất theo ngành vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 60
Hình 3.3 Cơ cấu giá trị sản xuất ngành trồng trọt vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 64
Hình 3.4 Bản đồ thực trạng phát triển kinh tế ĐNN vùng ĐBHM 66
Hình 3.5 Cánh đồng rau muống tại ấp 1, xã Nhị Bình 68
Hình 3.6 Ruộng cải bẹ xanh tại ấp 4, xã Đông Thạnh 68
Hình 3.7 Cơ cấu giá trị sản xuất chăn nuôi vùng ĐBHM, giai đoạn 2005-2014 81
Hình 4.1 Bản đồ đề xuất định hướng phát triển kinh tế ĐNN vùng ĐBHM 106