Nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học ở thành phố hải phòng hiện nay

Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: "Thực trạng phạm tội của học sinh, sinh viên trong mấy năm gần đây và vấn đề giáo dục pháp luật trong nhà trường" - Tổng luận của Vương Th

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN

Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2009

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của TS Phạm Công Nhất Các số liệu, tài liệu nêu ra trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ

ý thức chấp hành pháp luật của người dân

Sinh viên là đối tượng tiếp cận và chịu ảnh hưởng lớn nhất đối với sự biến động của cơ chế thị trường và xu thế hội nhập của đất nước Họ thuộc lứa tuổi đang hình thành và phát triển nhân cách dễ bị chi phối và tác động bởi những yếu tố bên ngoài, bởi vậy việc nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên là rất cần thiết và góp phần tác động to lớn đến việc chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật và sự phát triển của đất nước

Hải Phòng là một thành phố lớn, là nơi có thiên nhiên ưu đãi vừa có cảng biển, vừa có giao thông thuận lợi cho việc phát triển kinh tế Hải Phòng cũng là một trong những trung tâm văn hóa lớn của cả nước, là nơi hội tụ nhiều trường cao đẳng, đại học và có nhiều sinh viên từ các tỉnh khác đến học tập và sinh sống Tuy nhiên, trước sự mở rộng hội nhập của đất nước nói chung và thành phố nói riêng đã tác động rất nhiều đến lối sống, suy nghĩ của sinh viên ở Hải Phòng Tình trạng vi phạm pháp luật, lối sống buông thả, thực dụng, hưởng thụ đã xuất hiện ở một bộ phận không nhỏ trong sinh viên

Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, tôi chọn: "Nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học ở thành phố Hải Phòng hiện nay" làm đề tài luận văn thạc sỹ triết học, chuyên ngành triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Việc nâng cao ý thức pháp luật cho người dân nói chung và sinh viên nói riêng có ý nghĩa to lớn, tạo nên nội lực cho việc xây dựng thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Do vậy, chủ đề này đã được nhiều công trình khoa học nghiên cứu

Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: "Thực trạng phạm tội của học sinh, sinh viên trong mấy năm gần đây và vấn đề giáo dục pháp luật trong nhà trường" - Tổng luận của Vương Thanh Hương và Nguyễn Minh Đức, Viện Nghiên cứu phát triển Giáo dục Hà Nội, năm 1995; "Xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật" của Đào Trí Úc - Chương trình khoa học Công nghệ cấp nhà nước KX-07; đề tài KX-07-17.5; "Logic khách quan của quá trình hình thành và phát triển nâng cao ý thức pháp luật ở Việt Nam" -

Luận án tiến sĩ khoa học triết học của Nguyễn Thị Thuý Vân, Hà Nội, 2001;

"Những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay" - Luận án Tiến sĩ triết học của Đào Duy Tấn, Học viện Chính trị quốc

gia Hồ Chí Minh Hà Nội, 2001 ngoài ra còn rất nhiều bài báo, bài viết về vấn đề này được đăng trên các tạp chí sách báo Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã làm rõ tính cấp thiết và đề xuất những giải pháp quan trọng của việc nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân trong giai đoạn hiện nay Tuy

6

nhiên, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này chưa nhiều và thời gian thực hiện cách đây đã lâu nên chưa đáp ứng kịp thời với tình hình thực tiễn của đất nước Đối với vấn đề nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên thì vẫn là một khoảng trống để ngỏ rất ít công trình nghiên cứu, đề cập đến Đặc biệt, đối với Thành phố Hải Phòng những năm gần đây, tình hình kinh tế - xã hội có nhiều biến đổi, phát triển, đời sống nhân dân không ngừng nâng cao Bên cạnh mặt tích cực đó thì trên địa bàn Thành phố cũng xuất hiện nhiều vấn

đề về trật tự, an ninh, xã hội Đặc biệt, tình trạng phạm tội trong nhân dân không ngừng gia tăng, trong đó xuất hiện ngày càng nhiều đối tượng phạm tội

là sinh viên Trước thực trạng đó đòi hỏi nhu cầu bức thiết được giải đáp, định hướng về mặt lý luận nhưng vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu về vấn đề nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân trên địa bàn thành phố nói chung và cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học trên địa bàn Thành phố Hải Phòng nói riêng trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận văn

- Mục đích của luận văn: phân tích rõ thực trạng và đề xuất một số

giải pháp góp phần nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học ở thành phố Hải Phòng hiện nay

- Nhiệm vụ của luận văn:

+ Phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận có liên quan đến ý thức pháp luật và vai trò của việc nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên hiện nay

+ Phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc nâng cao ý thức pháp luật của sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở Thành phố Hải Phòng hiện nay

+ Đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức pháp luật của sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở Thành phố Hải Phòng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

7

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến việc nâng cao ý thức pháp luật của sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở thành phố Hải Phòng

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn: chủ yếu nhằm vào thực trạng nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở thành phố Hải Phòng hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận văn dựa trên những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về các vấn

đề có liên quan trong đề tài

- Trên cơ sở phương pháp biện chứng duy vật và các phương pháp khác như: phân tích, tổng hợp, điều tra, thống kê, khảo sát

6 Đóng góp của luận văn

- Về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm rõ về vai trò của ý thức pháp luật và vai trò của việc nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên trong giai đoạn hiện nay

- Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể được dùng làm cơ sở hình thành nên các chính sách nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở Hải Phòng hiện nay hoặc được dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy của các giảng viên môn Luật trong các trường đại học, cao đẳng ở Hải Phòng hiện nay

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn gồm 3 chương, 9 tiết

8

Chương 1

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VẤN ĐỀ NÂNG CAO Ý THỨC

PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC

Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1.1 Khái niệm, đặc điểm, kết cấu và vai trò của ý thức pháp luật

1.1.1 Khái niệm ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật (hay ý thức pháp quyền) là một trong những hình thái

ý thức xã hội thuộc đời sống tinh thần xã hội của con người Trong lịch sử tư tưởng của loài người do có sự khác biệt về nhận thức giữa các thời đại cũng như có sự khác biệt trong quan niệm về lợi ích giai cấp và tầng lớp xã hội nên quan niêm về nội dung ý thức pháp luật không phải lúc nào cũng có sự thống nhất, giống nhau

Theo nghĩa hẹp, ý thức pháp luật là ý thức chấp hành những quy định pháp luật của con người.Vì thế khi đánh giá ý thức pháp luật của một tập thể hay một cá nhân nào đó người ta so sánh giữa ý thức chấp hành của những đối tượng đó với yêu cầu của những quy định trong văn bản pháp luật để đánh giá

ý thức pháp luật cao hay thấp, tốt hay xấu của họ Quan niệm này đồng nhất ý thức pháp luật với một hình thức biểu hiện của nó, đó là ý thức chấp hành những quy định của pháp luật Cách hiểu về ý thức pháp luật theo nghĩa này bộc lộ sự hạn chế, thiếu toàn diện vì đây mới chỉ là sự nhìn nhận đánh giá bên ngoài, mang tính hình thức và dễ rơi vào chủ quan, phiến diện chưa đủ để thể hiện rõ bản chất, vai trò năng động và sáng tạo của ý thức pháp luật

Có quan niệm cho rằng: “Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội biểu thị mối quan hệ của con người đối với pháp luật" [12, tr.147] Đây là quan niệm mang tính khái quát cao nhưng lại qúa chung chung chưa phản ánh được kết cấu, nội dung và nguồn gốc của ý thức pháp luật

9

Có quan niệm lại chỉ tập trung nhấn mạnh cơ cấu của ý thức pháp luật:

"Ý thức pháp luật là tổng hợp những tư tưởng, quan điểm pháp luật và tâm lý pháp luật Hay cụ thể hơn, là tổng hợp những nhận thức, những hiểu biết quan điểm pháp lý, những tình cảm pháp luật cùng với sự tôn trọng và thói quen chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật" [33, tr.235]

Ý thức pháp luật được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau, trong đó

có ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa, xét về mặt bản chất giai cấp: "ý thức pháp luật XHCN là tổng hòa những quan điểm, quan niệm, tình cảm về mặt pháp luật thể hiện thái độ của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động do giai cấp công nhân lãnh đạo, đối với những yêu cầu khác của pháp luật đối với các quyền và nghĩa vụ của công dân" [22, tr.196]

Một số ý kiến khác lại thu hẹp cơ cấu của ý thức pháp luật, chỉ nhấn mạnh phần tri thức của pháp luật như: "Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội thể hiện mối quan hệ thông qua hiểu biết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải có, thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự của con người cũng như trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội" [4, tr.229]

Từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam, định nghĩa về ý thức pháp luật được đề cập như sau: Ý thức pháp luật là tổng hợp những quan điểm, tư tưởng học thuyết thể hiện thái độ của con người, các nhóm xã hội, giai cấp đối với pháp luật, pháp chế cũng như quan điểm của họ về sự hợp pháp hay không hợp pháp trong những hành vi của những cá nhân, tổ chức, xã hội; Ý thức pháp luật có nội dung chủ yếu: 1 Sự hiểu biết về pháp luật; 2 Thái độ đối với pháp luật; 3 Khả năng thực hiện, áp dụng pháp luật

Triết học mác-xít cho rằng ý thức pháp luật là một trong những hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp, nó cùng tồn tại khách quan với các hình thái ý thức xã hội khác như đạo đức, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật, khoa

10

học Ý thức pháp luật tồn tại phổ biến trong ý thức của mọi cá nhân và toàn xã hội, bản chất của nó là phản ánh đời sống pháp luật của xã hội Xuất phát từ nhu cầu cần phải điều chỉnh những hành vi có tính lặp đi, lặp lại thường xuyên, phổ biến của con người trong đời sống xã hội nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp nắm quyền lực và duy trì sự ổn định của cộng đồng mà hình thành ý thức pháp luật

Như vậy, qua tìm hiểu ta thấy rằng: Các khái niệm về ý thức pháp luật nêu trên mặc dù phạm vi đề cập và cách thức đề cập có khác nhau nhưng nói chung về nội dung được đề cập là tương đối thống nhất Trên cơ sở tổng hợp các yếu tố hợp lý của các quan niệm nói trên, có thể rút ra cách hiểu đầy đủ và bao quát nhất về ý thức pháp luật như sau: Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội phản ánh một cách trực tiếp đời sống pháp luật, bao gồm tổng thể những học thuyết, tư tưởng, tình cảm của con người đối với pháp luật, thể hiện sự hiểu biết, thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, pháp luật trong qúa khứ và pháp luật cần có trong tương lai, về quyền và nghĩa vụ của chủ thể pháp luật, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi của các cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội

Với cách hiểu bao quát như trên, đã chỉ rõ bản chất của pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, có nguồn gốc xuất phát từ đời sống pháp luật của xã hội, có tính độc lập tương đối và đồng thời cũng làm rõ nét hơn về cơ cấu và nội dung của ý thức pháp luật Nhận thức đúng về ý thức pháp luật có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng giúp cho chúng ta hiểu được bản chất, vai trò to lớn của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội để có thái độ xử sự đúng đắn với

11

quy luật, đặc điểm chung của ý thức pháp luật Phản ánh của ý thức pháp luật

là phản ánh có nhận thức, phản ánh sáng tạo Con người nhận thức, đánh giá

và thể hiện thái độ của mình trước các hiện tượng pháp lý vì vậy trình độ phản ánh của ý thức pháp luật phụ thuộc vào nhân tố chủ quan của con người Các đặc điểm của ý thức pháp được thể hiện như sau:

Thứ nhất, với tính cách là một hình thái ý thức xã hội - ý thức pháp luật chịu sự qui định của tồn tại xã hội nhưng đồng thời nó cũng có tính độc lập tương đối

Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định Công lao to lớn của những nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác là đã phát triển chủ nghĩa duy vật lên đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết một cách khoa học vấn đề sự hình thành và phát triển của

ý thức xã hội C.Mác và Ph Ăngghen đã chứng minh rằng, đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở đời sống vật chất, rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân nó nghĩa là không thể tìm trong đầu óc của con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất Các ông cũng chỉ rõ, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật sớm muộn cũng biến đổi theo

Ý thức pháp luật là một bộ phận của ý thức xã hội, là sự phản ánh tồn tại xã hội từ góc độ pháp luật, thể hiện trình độ hiểu biết pháp luật và thái độ đối với pháp luật của các giai cấp, các tầng lớp nhân dân trong xã hội có giai cấp Theo đó, ý thức pháp luật và pháp luật là những bộ phận của kiến trúc thượng tầng, chịu sự quy định và bị chi phối bởi các yếu tố trong cơ sở hạ tầng mà quan trọng nhất là các điều kiện kinh tế Vì thế, những nội dung của

ý thức pháp luật và những quy định của pháp luật, xét đến cùng, chính là sự phản ánh đời sống hiện thực khách quan, phản ánh sự vận động, biến đổi và

12

phát triển của đời sống mà trong đó, ý thức pháp luật và pháp luật thể hiện ra Chính vì vậy, các nhà lập pháp không thể tuỳ tiện sáng tạo ra pháp luật, mà phải chịu sự chi phối của các yêu cầu khách quan phát sinh trong các quan hệ

xã hội Về điều này, C.Mác đã khẳng định: “Nhà lập pháp phải coi mình như

là nhà khoa học tự nhiên Ông ta không làm ra pháp luật, ông ta không phát

minh ra chúng mà chỉ nêu chúng lên; ông ta biểu hiện những quy luật nội tại của những mối quan hệ tinh thần thành những đạo luật thành văn có ý thức Chúng ta sẽ phải chê trách nhà lập pháp là vô cùng tuỳ tiện, nếu như ông ta thay thế bản chất của sự việc bằng những điều bịa đặt của mình” [20, tr.232]

Như vậy, trong mối quan hệ với đời sống xã hội, ý thức pháp luật và pháp luật là cái bị quy định Mọi sự vận động, biến đổi và phát triển của ý thức pháp luật và pháp luật đều có căn nguyên từ những thay đổi, vận động và phát triển của đời sống xã hội Và, mặc dù là cái ổn định hơn so với sự biến động của đời sống xã hội, nhưng cuối cùng, sớm hay muộn, ý thức pháp luật

và pháp luật cũng phải thay đổi theo sự biến đổi của đời sống xã hội “Nếu những thay đổi xã hội được thực hiện ở phạm vi rộng lớn thông qua những bước nhảy vọt (cách mạng), tức là xã hội có sự biến đổi về chất, bao giờ cũng kèm theo sự ra đời của một kiểu pháp luật mới về chất, tương ứng với những biến đổi cách mạng của xã hội… Nói một cách ngắn gọn, mọi sự biến đổi xã hội bao giờ cũng kéo theo những biến đổi tương ứng trong đời sống pháp luật của mỗi quốc gia Luật pháp chỉ có ý nghĩa và giá trị trên mọi phương diện của đời sống, khi nó không đứng ngoài các quá trình biến đổi của xã hội” [37, tr.31]

Ý thức xã hội trong đó đặc biệt là ý thức pháp luật thường lạc hậu hơn

so với tồn tại xã hội, thực tế đã chứng minh: tồn tại xã hội đã mất đi nhưng ý thức xã hội trong đó có ý thức pháp luật vẫn còn tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài Những tàn dư của quá khứ được giữ lại đặc biệt ngoan cố trong lĩnh vực tâm lý pháp luật,nơi mà các thói quen truyền thống đóng vai trò to

có cơ hội thuận lợi thể hiện pháp luật và tạo ra những sự tiến bộ trong đời sống xã hội

Ý thức pháp luật phản ánh tồn tại xã hội của một thời đại nào đó nhưng

nó cũng có tính kế thừa những yếu tố của ý thức pháp luật của thời đại trước đó.Tất nhiên những yếu tố kế thừa có thể là tiến bộ hoặc không tiến bộ

Thứ hai, ý thức pháp luật có mối quan hệ tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là đối với ý thức chính trị, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật

Tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội thể hiện ở chỗ: Trong mỗi thời đại lịch sử khác nhau, tùy thuộc vào bản chất của giai cấp cầm quyền

mà vai trò của các hình thái ý thức pháp luật trong đó có ý thức pháp luật khác nhau Ý thức pháp luật có thể chịu sự chi phối của các hình thái ý thức

xã hội khác hoặc tác động chi phối ngược lại đối với các hình thái ý thức xã hội khác Chẳng hạn, trong xã hội phong kiến ý thức pháp luật đóng vai trò chịu sự chi phối, trong xã hội tư sản ý thức pháp luật đóng vai trò chi phối các hình thái ý thức xã hội khác

Ý thức pháp luật và ý thức chính trị cùng ra đời và tồn tại trong những

xã hội có giai cấp, ý thức pháp luật vừa có tính độc lập tương đối vừa chịu sự chi phối của ý thức chính trị Nếu ý thức chính trị phản ánh những nguyên tắc trong mối quan hệ giữa các tập đoàn người trong xã hội đối với quyền lực nhà nước thì ý thức pháp luật phản ánh mối quan hệ của các cá nhân đối với nhà nước với tư cách là những chủ thể mang quyền lợi và nghĩa vụ Tuy ý thức

14

pháp luật và ý thức chính trị khác nhau nhưng chúng lại có mối liên hệ mật thiết, ảnh hưởng và gắn bó lẫn nhau trong đó ý thức pháp luật chịu sự tác động trực tiếp của ý thức chính trị, bởi vì bản chất của pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền Mặc dù trong xã hội còn có những giai cấp và tầng lớp khác nhau, có ý chí, quan điểm và lợi ích riêng khác nhau nhưng đều bị chi phối bởi ý chí của giai cấp cầm quyền Như vậy, trong mối quan hệ với ý thức chính trị, ý thức pháp luật bị chi phối, định hướng bởi ý thức chính trị và điều

đó quy định tính giai cấp của ý thức pháp luật

Trong mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và ý thức đạo đức, sự giống nhau là cả hai loại ý thức này đều phản ánh tồn tại xã hội nhưng sự khác nhau thể hiện ở phương thức và kết quả phản ánh Ý thức pháp luật phản ánh đời sống pháp luật của xã hội mà kết quả phản ảnh sẽ thể hiện ở quyền và nghĩa

vụ mang tính bắt buộc chung để điều chỉnh hành vi của con người Ý thức đạo đức phản ánh tồn tại xã hội dưới dạng các quy tắc điều chỉnh hành vi của con người bằng lương tâm và sự tự điều chỉnh, tự hoàn thiện, tự đánh giá mang tính tự nguyện của bản thân Mặt khác, nội dung ý thức đạo đức không bao hàm quyền mà chỉ có nghĩa vụ, nghĩa vụ ở đây thể hiện khác với nghĩa vụ trong ý thức pháp luật, đó là nghĩa vụ mang nhân tố chủ quan và sự tự giác của mỗi người Ý thức pháp luật và ý thức đạo đức cùng chịu sự tác động của tồn tại xã hội và cùng tác động trở lại đối với tồn tại xã hội, chúng đều có vai trò tham gia điều chỉnh hành vi của con người trong xã hội Do đó, chúng có mối liên hệ, tác động qua lại với nhau, hỗ trợ và làm tiền đề cho nhau trong sự hình thành và phát triển của nhau Trong đó, ý thức đạo đức có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành và nâng cao ý thức pháp luật, nhất là đối với ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa

Sự khác nhau giữa ý thức pháp luật và ý thức tôn giáo thể hiện ở chỗ: Ý thức tôn giáo là sự phản ánh hoang đường hư ảo về thế giới khách quan và gắn cho những hiện tượng tự nhiên, xã hội trở nên thần bí, không phải do bị

15

cưỡng chế hay ép buộc và ý thức tôn giáo thường mang tính chủ quan của từng cá nhân trong xã hội Bản chất của ý thức pháp luật là sự nhận thức, đánh giá có sự điều chỉnh, có sự cưỡng chế, ép buộc của các quy định chung mang tính khách quan trong xã hội mà bắt buộc mọi cá nhân đều phải tuân thủ Các Mác đã viết: "tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con người chưa tìm được bản thân mình hoặc đã để lại đánh mất mình một lần nữa" Khác với tôn giáo, ý thức pháp luật lại là sản phẩm của sự sàng lọc của con người về những điều được coi là cần thiết, bắt buộc phải tuân theo trong mọi hoạt động, mọi ứng xử để đảm bảo lợi ích của toàn xã hội, mà trước hết

là lợi ích của giai cấp cầm quyền

Ý thức pháp luật khác với ý thức thẩm mỹ ở chỗ, ý thức thẩm mỹ là ý thức thỏa mãn trước cái đẹp và điều này không mang tính bắt buộc chung đối với tất cả mọi người Trong xã hội, khó có một tiêu chuẩn chung về cái đẹp cho mọi người và nó không mang tính cưỡng chế như ý thức pháp luật Vì thế, ý thức thẩm mỹ cho phép các cá nhân có sự lựa chọn rộng rãi - điều này khác với ý thức pháp luật Nhà nước và giai cấp cầm quyền luôn thông qua việc đặt ra quy phạm pháp luật làm chuẩn mực xử sự cho hành vi của mỗi người trong xã hội, tức là áp đặt ý thức pháp luật cho xã hôi Việc không thừa nhận ý thức này có nghĩa là chống lại ý chí của Nhà nước và sẽ bị cưỡng chế bằng các chế tài của pháp luật

Thứ ba, ý thức pháp luật mang tính giai cấp

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội mang tính giai cấp sâu sắc, phản ánh đời sống pháp luật của xã hội, thông qua quan điểm, tư tưởng

về pháp luật của giai cấp cầm quyền Nhà nước đại diện cho giai cấp cầm quyền, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, ban hành những quy phạm pháp luật phù hợp với ý chí của giai cấp cầm quyền, nhằm giữ gìn trật tự xã hội và bảo vệ hài hòa giữa lợi ích giai cấp và xã hội Về nguyên tắc ý thức pháp luật của giai cấp thống trị mới được phản ánh vào trong pháp luật, ý thức pháp luật

16

của giai cấp thống trị mâu thuẫn với ý thức pháp luật của giai cấp bị trị Đối với đất nước ta giữa giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động khác trong xã hội có lợi ích thống nhất với nhau về cơ bản, do đó ý thức pháp luật mang tính thống nhất cao, nó phản ánh sự thống nhất về chính trị, tư tưởng của các giai cấp tầng lớp xã hội ở nước ta

* Kết cấu ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật là một hiện tượng tinh thần khá phức tạp của đời sống

xã hội, theo những cách tiếp cận khác nhau thì có những cách chia ý thức pháp luật khác nhau.Căn cứ vào tính chất nội dung của ý thức pháp luật chia thành: Hệ tư tưởng và tâm lý pháp luật; căn cứ vào mức độ và phạm vi nhận thức có ý thức pháp luật thông thường và lý luận pháp luật; căn cứ vào chủ thể mang ý thức pháp luật chia thành: ý thức pháp luật xã hội, ý thức pháp luật nhóm và ý thức pháp luật cá nhân

Trước hết, nói đến hệ tư tưởng pháp luật là tổng hợp những quan điểm,

ý niệm, tư tưởng của con người về đời sống pháp luật hợp thành hệ thống, thống nhất phản ánh một cách sâu sắc đời sống pháp luật trên lập trường của một giai cấp nhất định Hệ tu tưởng pháp luật không phải là sản phẩm phản ánh trực tiếp đời sống pháp luật xã hội ở mức cảm giác, trực giác của con người mà nó là kết quả của sự phản ánh tự giác, có mục đích rõ ràng có tính

tổ chức cao của các hoạt động tư duy lý luận Vì thế những tư tưởng, quan điểm được đưa ra trong xã hội thường là sản phẩm lao động trí óc của những nhà chuyên môn pháp lý, các nhà nghiên cứu khoa học xã hội hay các người làm công tác lãnh đạo, quản lý nhà nước Những tư tưởng quan điểm pháp luật của các cá nhân trong xã hội thường rất đa dạng, phong phú trong khi hệ

tư tưởng pháp luật của xã hội chỉ có một, đó là hệ thống thống nhất những tư tưởng quan điểm được giai cấp thống trị xã hội thừa nhận và được phổ biến rộng rãi, truyền bá công khai thông qua các hoạt động của toàn bộ hệ thống chính trị và các ấn phẩm được phép ban hành Hệ tư tưởng pháp luật luôn