Quan điểm của v i lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước và sự vận dụng trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay

Chủ nghĩa tư bản nhà nước chiếm một tỷ trọng đáng kể trong vốn đầu tư xã hội, góp phần quan trọng gia tăng kim ngạch xuất khẩu, đẩy nhanh tốc độ phát triển công nghiệp và dịch vụ, tạo ra

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2009

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, với

sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn văn Thức Các số liệu, trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính trung thực, khách quan, khoa học dựa trên các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 29 tháng 12 năm 2009 Tác giả

Trần Thị Giang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1:QUAN ĐIỂM CỦA V.I LÊNIN VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC 10

1.1 Khái niệm, nội dung, hình thức, vai trò của chủ nghĩa tư bản nhà nước 10

1.1.1 Khái niệm, nội dung chủ nghĩa tư bản nhà nước 10

1.1.2 Những hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước thời Lênin 18

1.1.3 Vai trò của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong nền kinh tế quá độ lên chủ nghĩa xã hội 22

1.2 CNTBNN ở các nước đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH 28

CHƯƠNG 2: SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA V.I LÊNIN VỀ CNTB NHÀ NƯỚC TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 2.1 Tính tất yếu để thực hiện CNTB Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta Error! Bookmark not defined 2.2 Tình hình phát triển của CNTB Nhà nước ở nước ta từ năm 1986 đến nayError! Bookmark not defined 2.3 Những giải pháp chủ yếu để tiếp tục phát triển CNTBNN theo định hướng XHCN ở nước ta Error! Bookmark not defined 2.3.1 Hoàn thiện môi trường kinh tế-xã hội cho sự phát triển CNTB Nhà nước Error! Bookmark not defined 2.3.2 Tăng cường sức mạnh kinh tế của Nhà nước để phát triển và sử dụng có hiệu quả CNTBNN ở nước ta theo định hướng XHCNError! Bookmark not defined 2.3.3 Mở rộng và lựa chọn các hình thức CNTBNN phù hợp với điều kiện nước ta Error! Bookmark not defined 2.3.4 Tăng cường hiệu quả và hiệu lực thi hành quản lý Nhà nước đối với hoạt động phát triển kinh tế của đất nước ta Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 33

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn 20 năm qua, với sự nỗ lực phấn đấu của toàn Đảng, toàn dân, công cuộc đổi mới ở nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội: kinh tế tăng trưởng khá cao, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hóa được đẩy mạnh, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, vị thế nước ta trên trường quốc tế không ngừng được nâng cao Những thành tựu đó đã chứng tỏ đường lối đổi mới của nước ta là đúng đắn, sáng tạo và phù hợp với thực tiễn Việt Nam

Từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, các văn kiện Đại hội lần thứ VI, VII, VIII, IX, X của Đảng ta ngày càng tiếp cận sâu hơn, đầy đủ hơn và hiệu quả hơn vấn đề chủ nghĩa tư bản nhà nước, chủ nghĩa tư bản nhà nước trong bức tranh toàn cảnh đa dạng hoá sở hữu và các thành phần kinh tế, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong văn kiện Đại hội lần thứ X, với tinh thần đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, sớm đưa nước ta khỏi tình trạng kém phát triển, Đảng ta đề cập tới vấn đề Chủ nghĩa tư bản nhà nước với chủ trương: Trên cơ sở ba chế độ sở hữu(toàn dân, tập thể, tư nhân), hình thành hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản

tư nhân),kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ra đời gắn với công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo Tuy mới được xây dựng nhưng đã có những bước phát triển đáng kể trong nhận thức về kinh tế thị trường định hướng XHCN, song đây vẫn là vấn đề lý luận và thực tiễn hết sức mới mẻ và phức tạp, đòi hỏi chúng ta vừa làm vừa nghiên cứu để có bước đi phù hợp, gắn bó giữa việc nhận thức sâu sắc tính quy luật khách quan với phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của Đảng Cộng sản, Nhà nước XHCN và nhân dân lao động Vì vậy, có nhiều vấn đề cần phải được tiếp tục được làm sáng tỏ và nhận thức thống nhất

Có thể nói rằng, trong thành tựu phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam thời kỳ đổi mới, không thể không nói đến sự đóng góp quan trọng của CNTBNN Chủ nghĩa tư bản nhà nước chiếm một tỷ trọng đáng kể trong vốn đầu tư xã hội, góp phần quan trọng gia tăng kim ngạch xuất khẩu, đẩy nhanh tốc độ phát triển công nghiệp và dịch vụ, tạo ra tác động tổng hợp trong việc tăng năng lực sản xuất, nâng cao trình độ công nghệ đào tạo và bồi dưỡng một đội ngũ chuyên gia, các nhà quản lý và công nhân lành nghề, làm thay đổi rõ rệt bộ mặt của nông thôn và thành thị ở nước ta, thu hẹp dần khoảng cách về trình độ phát triển của Việt Nam với thế giới

Trong tình hình đó vấn đề phát triển CNTBNN dưới sự điều tiết và kiểm soát của nhà nước Việt Nam trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN là sự cần thiết khách quan Cho đến nay đã có không ít cuốn sách, công trình nghiên cứu, bài báo viết về CNTBNN, nhưng thực tế vẫn còn những nhận thức khác nhau về khái niệm, nội dung cũng như xu hướng quan điểm và giải pháp phát triển của CNTBNN Bởi vậy, việc tiếp tục nghiên cứu CNTBNN

là một công việc cấp thiết Xuất phát từ đó tôi chọn đề tài: "Quan điểm của Lênin

về Chủ nghĩa tư bản Nhà nước và sự vận dụng trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay" làm đề tài nghiên cứu của luận văn này

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ khi Đảng và Nhà nước ta thực hiện chính sách phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, đặc biệt chính sách phát triển kinh tế tư bản tư nhân và hướng nó vào con đường của chủ nghĩa tư bản Nhà nước cùng với chính sách đẩy mạnh thu hút vốn đầu tư nước ngoài, thì hình thức chủ nghĩa tư bản Nhà nước thực sự hình thành và phát triển Vì thế, việc nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản Nhà nước đã thu hút được giới lý luận và hoạt động thực tiễn ở nước ta quan tâm

Ngay từ năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hoan nghênh tư bản nhà nước vào đầu tư ở nước ta, nhưng trên nguyên tắc hai bên cùng có lợi và bình đẳng, chứ không phải vào để ràng buộc áp chế Khi trả lời một nhà báo nước

sau khi giành được độc lập, Người nói: Sau 80 năm bị thực dân Pháp vơ vét, bóc lột và mấy năm bị thực dân Pháp tàn phá, cướp bóc, nước Việt Nam độc lập cần phải ra sức kiến thiết Bất kỳ nước nào (gồm cả Pháp) thật thà muốn đưa tư bản đến kinh doanh ở Việt Nam với mục đích làm lợi cho cả hai bên, thì Việt Nam sẽ rất hoan nghênh Bất kỳ nước nào (gồm cả nước Pháp) mong đưa tư bản đến để ràng buộc áp chế Việt Nam sẽ kiên quyết cự tuyệt

Trong thời gian gần đây đã có một số công trình nghiên cứu khá công phu như cuốn "Mấy vấn đề về chủ nghĩa tư bản Nhà nước" của đồng tác giả Vũ Hữu Ngoạn - Khổng Doãn Hợi do Nxb Chính trị quốc gia phát hành năm 1993 Trong cuốn này, hai tác giả đã trình bày một cách tương đối có hệ thống lý luận cơ bản của V.I.Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước và nêu lên những định hướng cơ bản vận dụng lý luận đó vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

- Cuốn Vấn đề sở hữu và phát triển bền vững ở Việt Nam và Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ XXI của tác giả Lương Việt Hải do Nxb Khoa học

- Luận án TS Triết học với đề tài: "Học thuyết V.I.Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước và sự vận dụng ở thành phố Hồ Chí Minh" của tác giả Nguyễn Chơn Trung (1996)

Bản Luận án của tác giả chủ yếu đi sâu phân tích thực trạng phát triển của chủ nghĩa tư bản Nhà nước ở thành phố Hồ Chí Minh, trên cơ sở đó tác giả đề xuất những phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm phát triển hơn nữa chủ nghĩa tư bản Nhà nước ở thành phố Hồ Chí Minh

Luận án TS Triết học với đề tài: “chính sách kinh tế mới của V.I.Lênin” của tác giả Lê Thanh Sinh (1999)

Bản luận án đã phân tích một cách sâu sắc vÒ chính sách kinh tế mới(NEP)

- Ngoài ra còn có những cuộc Hội thảo khoa học về lý luận và thực tiễn vận dụng chủ nghĩa tư bản Nhà nước được tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh và

Hà Nội Một số công trình nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản Nhà nước đã được nghiệm thu như đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Kinh tế tư bản Nhà nước và

sự vận dụng trên địa bàn Hà Nội" của trường đại học Kinh tế Quốc dân; hoặc đã được công bố rải rác trên các sách báo và tạp chí như các công trình của các tác giả: Nguyễn Văn Thức, Trần Anh Phương, Nguyễn Thế Nghĩa, Nguyễn Xuân Quang, Thành Phương, Đặng Hữu Toàn Đã có nhiều bài viết bàn về CNTBNN Những công trình này chủ yếu tập trung đi sâu vào khai thác CNTBNN nói chung Một số bài viết đã phân tích CNTBNN trong hoạt động thức tiễn nói chung chứ chưa đi sâu vào khai thác vai trò của nó trong lĩnh vực cụ thể nên chưa làm rõ ý nghĩa thực tiễn, cụ thể của CNTBNN

Các nghiên cứu trên đây có giá trị khoa học và có ý nghĩa nhất định đối với thực tiễn đất nước, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay

Song, các tài liệu trên vẫn còn những điểm chưa thống nhất về khái niệm, nội dung của chủ nghĩa tư bản Nhà nước, vẫn chưa trực tiếp làm rõ vai trò của CNTB Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH và nhất là về xu hướng phát triển của CNTB Nhà nước trong thực tiễn của nền kinh tế nước ta hiện nay Bởi vậy, Luận văn này kế thừa có chọn lọc và phát triển những công trình nghiên cứu

đã nêu trên nhằm góp phần làm rõ hơn về CNTB Nhà nước ở nước ta hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

- Mục đích của luận văn là: Góp phần làm rõ quan điểm củaV.I.Lênin về

CNTBNN và sự vận dụng trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

- Nhiệm vụ của luận văn Để thực hiện được mục đích trên, luận văn có các nhiệm vụ:

- Và sự vận dụng quan điểm củaV.I Lênin về CNTBNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận văn được viết dựa trên lý luận duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, trước hết và chủ yếu là lý luận về chủ nghĩa tư bản Nhà nước của V.I.Lênin Luận văn còn dựa vào các Văn kiện Đảng, và các luận

án, các công trình khoa học liên quan đến đề tài

- Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp logic - lịch sử, trừu tượng hoá và khái quát hoá

5 Đóng góp mới của luận văn

- Luận văn góp phần làm rõ quan điểm của V.I.Lênin về CNTB Nhà nước đồng thời luận chứng một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển CNTB Nhà nước với tính cách là một thành phần, bộ phận cấu thành nền kinh tế nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận văn

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm

7 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo Luận văn gồm 2 chương, 5 tiết

CHƯƠNG 1:

QUAN ĐIỂM CỦA V.I LÊNIN VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC

1.1 Khái niệm, nội dung, hình thức, vai trò của chủ nghĩa tư bản nhà nước

1.1.1 Khỏi niệm ,nội dung chủ nghĩa tư bản nhà nước

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, khái niệm chủ nghĩa tư bản đã mang một nội dung mới và có một vai trò mới Lênin đã phân biệt rõ chủ nghĩa

tư bản Nhà nước ở trong một xã hội mà chính quyền thuộc về giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản Nhà nước ở trong một xã hội vô sản đó là hai khái niệm khác nhau Sự khác biệt của chủ nghĩa tư bản Nhà nước dưới chính quyền Xô viết trước hết là ở tính chất giai cấp của Nhà nước - Nhà nước của giai cấp vô sản Sự khác biệt thứ hai là ở tính chất xã hội của chế độ sở hữu về tư liệu sản xuất - chế

độ công hữu về đất đai và những cơ sở công nghiệp lớn quan trọng nhất Như vậy, chủ nghĩa tư bản Nhà nước dưới chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa tư bản Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tuy có cùng một tên gọi giống nhau nhưng nội hàm khác nhau: đó là hai sản phẩm của hai trình độ xã hội hoá khác nhau, hai chế độ xã hội khác nhau Do đó, nguyên nhân ra đời, bản chất và hình thức tồn tại cũng khác nhau

Nguyên nhân ra đời: Về mặt lôgíc và lịch sử thì chủ nghĩa tư bản Nhà nước trong giai đoạn độc quyền là hình thức phát triển cao nhất Chúng ra đời bắt nguồn từ bốn nguyên nhân:

Một là, sự ra đời của các tổ chức độc quyền thúc đẩy tích tụ và tập trung

sản xuất, từ đó làm xuất hiện những cơ cấu kinh tế mới với trình độ xã hội hoá sản xuất cao làm cho độc quyền tư nhân không thể thích ứng nổi, buộc độc quyền Nhà nước phải đủ mức để can thiệp vào đời sống kinh tế

Hai là, sự phát triển của phân công lao động xã hội làm xuất hiện một số

ngành cần vốn đầu tư rất lớn, tỷ xuất lợi nhuận thấp và thu hồi vốn chậm, Nhà nước cần phải dùng vốn ngân sách để đầu tư

Ba là, cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng

của các công ty xuyên quốc gia vấp phải những hàng rào dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới, tình hình đó, đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ kinh tế đối ngoại của Nhà nước

Bốn là, sự thống trị của độc quyền làm sâu sắc thêm mâu thuẫn vốn có của

chủ nghĩa tư bản Nhà nước cần phải tăng cường vai trò là người chủ sở hữu kinh

tế đối với những tư liệu sản xuất chủ yếu có tính chất quyết định để làm dịu những mâu thuẫn đó

Như vậy, chủ nghĩa tư bản Nhà nước ra đời trong lòng chủ nghĩa tư bản là kết quả lôgíc của tích luỹ tư bản Nó vừa biểu hiện trình độ xã hội hoá cao hơn, vừa là sự phát triển của quan hệ sản xuất ở giai đoạn cao của chủ nghĩa tư bản (chủ nghĩa tư bản đế quốc Nhà nước- CNĐQ)

Chủ nghĩa tư bản Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội lại

ra đời trong bối cảnh khác biệt Sự ra đời của nó bắt nguồn từ thực tế của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, là thừa nhận quan hệ trao đổi, quan hệ thị trường trong thời kỳ quá độ

Vào thời kỳ ấy, cách mạng vô sản nước Nga đã giành được thắng lợi nhưng còn lạc hậu về kinh tế, lại đang nằm trong vòng vây của các cường quốc

tư bản với sức ép ngày càng lớn

Vì thế, Nhà nước Xô viết phải nhanh chóng phát huy nội lực và mọi tiềm năng về vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm tổ chức và quản lý cũng như trình độ lực lượng sản xuất xã hội hoá để bảo vệ thành quả cách mạng và đưa đất nước đi lên

Sự lạc hậu về kinh tế, cộng với sức ép khắc phục hậu quả của chiến tranh

đã mang nguy cơ tiềm ẩn mất ổn định xã hội Tình hình đó đòi hỏi bằng mọi cách nước Nga phải phát triển lực lượng sản xuất, tạo ra cơ sở kinh tế để củng cố chính quyền Xô Viết

Một nước quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội từ điểm xuất phát là nền sản xuất nhỏ, chưa qua giai đoạn phát triển chủ nghĩa tư bản, nền kinh tế nông nghiệp còn phổ biến thì phát triển các quan hệ thị trường là cần thiết Sự phát triển này tất yếu nảy sinh các quan hệ tư bản chủ nghĩa Các hình thức của chủ nghĩa tư bản

Nhà nước ra đời là hình thức có hiệu quả để hướng tính tự phát tư bản chủ nghĩa

đi vào quỹ đạo đặt dưới sự kiểm soát của Nhà nước vô sản và có lợi cho chủ nghĩa xã hội

Trong bước chuyển từ giai đoạn giành chính quyền sang giai đoạn xây dựng đất nước, trình độ lý luận, tư tưởng và năng lực tổ chức thực tiễn của Đảng Cộng sản không theo kịp bước ngoặt của tình hình, rất đông cán bộ, đảng viên còn mang nhiều nhận thức không tưởng về chủ nghĩa xã hội

Trong bối cảnh ấy, tư tưởng sáng tạo của Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước đã ra đời

Như vậy, chủ nghĩa tư bản Nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội là một kiểu chủ nghĩa tư bản Nhà nước hoàn toàn khác về nguồn gốc so với chủ nghĩa tư bản Nhà nước dưới chủ nghĩa tư bản

Tuỳ theo từng giác độ xem xét, chủ nghĩa tư bản Nhà nước mang những nội dung sau:

Xét về giác độ kết cấu kinh tế xã hội thì chủ nghĩa tư bản Nhà nước được coi là một thành phần kinh tế hay còn gọi là một bộ phận kinh tế tư bản Nhà nước

Lênin cho rằng: Thời kỳ quá độ là một thời kỳ lịch sử đặc biệt, trong đó kết cấu kinh tế - xã hội vừa bao hàm những yếu tố của xã hội cũ đang suy thoái dần, vừa bao hàm những yếu tố xã hội mới đang ra đời, đang lớn lên từng bước nhưng chưa giành toàn thắng

Lênin viết: “Danh từ quá độ có nghĩa là gì? Vận dụng vào kinh tế có phải

nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay có những thành phần, những bộ phận, những mảnh của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội không?” [22, tr.248]

Lênin đã chỉ ra trong kết cấu kinh tế - xã hội của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội gồm 5 thành phần kinh tế : Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tính chất tự nhiên, sản xuất hàng hoá nhỏ; chủ nghĩa tư bản tư nhân, chủ nghĩa tư bản Nhà nước và chủ nghĩa xã hội Các thành phần đó xen kẽ nhau Đặc điểm này không chỉ tồn tại ở nước

Nga mà còn phổ biến đối với tất cả những nước chưa có cơ sở vật chất kỹ thuật

ở vào trình độ xã hội hoá cao

Lênin cũng chỉ ra rằng, với những nước tiểu nông quá độ lên chủ nghĩa

xã hội thì phải xây dựng chủ nghĩa xã hội trên cơ sở kinh tế cũ, không thể đập tan ngay các cơ cấu kinh tế - xã hội cũ được mà phải “chấn hưng” nó Với tư tưởng ấy, thành phần chủ nghĩa tư bản Nhà nước cùng với các thành phần kinh

tế khác là những thực tế khách quan tồn tại trong kết cấu kinh tế - xã hội của thời kỳ quá độ

Cũng như phương thức sản xuất, mỗi thành phần kinh tế bao gồm một lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất theo một kiểu nhất định, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất ấy Do đó, tiêu thức cơ bản để phân định thành phần kinh tế là quan hệ sản xuất, đặc biệt là quan hệ sở hữu

Bởi vậy, nếu tiếp cận chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới khía cạnh sở hữu thì đương nhiên phải thừa nhận rằng chủ nghĩa tư bản nhà nước là một thành phần kinh tế Như đã đề cập ở trên, khi nói về thời kỳ quá độ, chính Lênin đã xếp chủ nghĩa tư bản nhà nước là một thành phần kinh tế, và mặc dù không chỉ rõ thành phần này dựa trên chế độ sở hữu nào, nhưng khi giải thích vì sao dùng danh từ chủ nghĩa tư bản nhà nước, Lênin đã nói: “Điều mà tôi luôn luôn quan tâm tới là mục đích thực tiễn” Mục đích thực tiễn ấy chính là việc tìm ra những hình thức

cụ thể để thực hiện Trong điều kiện lịch sử cụ thể của nước Nga thời đó, Lênin

đã chỉ ra những hình thức kinh tế cụ thể của chủ nghĩa tư bản Nhà nước (sẽ trình bày cụ thể ở phần sau)

Xét theo quá trình vận động của nền kinh tế theo quy luật phát triển tự nhiên: Kinh tế tự cung tự cấp sẽ chuyển lên kinh tế hàng hoá, kinh tế hàng hoá

nhỏ, và kinh tế hàng hoá tư bản chủ nghĩa sẽ thụng qua các hình thức của chủ nghĩa tư bản Nhà nước mà hướng lên chủ nghĩa xã hội Bởi vậy, đến một giai đoạn nhất định, chủ nghĩa tư bản Nhà nước (hiểu theo nghĩa rộng) sẽ bao trùm phần lớn kinh tế quốc dân Chủ nghĩa tư bản Nhà nước với nghĩa đó được coi là một kiểu tổ chức kinh tế - xã hội đặc thù để đưa sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa

Theo quan niệm của Lênin, chủ nghĩa cộng sản chỉ xuất hiện một cách tự nhiên khi những tiền đề vật chất và tiền đề xã hội đã sẵn sàng Tuy nhiên, thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga lại không xuất phát từ tiền đề nói trên Bài học rút ra từ chính sách cộng sản thời chiến trong thời kỳ đầu của chính quyền

Xô viết đã cho thấy rằng, từ một nước tiểu nông đi lên chủ nghĩa xã hội thì không thể trực tiếp tổ chức theo kiểu cộng sản chủ nghĩa mà phải thông qua việc trao đổi hàng hoá, qua sản xuất hàng hoá hay còn gọi là kinh tế thị trường Kinh tế hàng hoá không phải là kinh tế tư bản chủ nghĩa Chủ nghĩa tư bản chỉ là giai đoạn phát triển cao của nền kinh tế ấy và chủ nghĩa xã hội với tính cách là chế độ

xã hội chỉ có thể trở thành hiện thực khi biết tiếp thu có chọn lọc nền kinh tế thị trường văn minh ấy

Bởi vì, Không hình dung một thứ chủ nghĩa xã hội nào khác hơn là chủ

nghĩa xã hội dựa trên cơ sở tất cả những bài học mà nền văn minh lớn của chủ nghĩa tư bản đã thu được

Sản xuất hàng hoá chính là cách thức tổ chức kinh tế xã hội ứng với trình

độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất Công lao lịch sử của chủ nghĩa tư bản là đã thực hiện sự chuyển hoá nền kinh tế tự nhiên thành kinh tế hàng hoá và chuyển hoá nền kinh tế hàng hoá thành nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa Đó chính là quá trình xã hội hoá đã diễn ra dưới chủ nghĩa tư bản

Cho nên, để quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước tiểu nông thì phải tiến tới xã hội hoá trong thực tế bằng sự phát triển của nền kinh tế thị trường ở đây, chính quyền dưới sự lãnh đạo của Đảng của giai cấp công nhân đồng thời phải thực hiện ba sự chuyển hoá: Từ nền kinh tế tự nhiên sang nền kinh tế hàng hoá; từ nền kinh tế hàng hoá thành nền kinh tế hàng hoá tư bản chủ nghĩa; từ nền kinh tế hàng hoá tiểu tư bản và tư bản, thành nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, với tính cách là công cụ xây dựng chủ nghĩa xã hội, xã hội hoá

xã hội chủ nghĩa trong thực tế

Cũng chính từ việc tự do mua bán và phát triển kinh tế thị trường mà có

sự liên hợp nền sản xuất nhỏ lại làm phát triển mối quan hệ kinh tế đặc biệt là sự hình thành và phát triển các quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa Hơn nữa, sự hình thành đó còn nhiều hơn trước và ở cả những nơi mà trước kia nó không nảy nở được Do vậy, trong nền kinh tế sẽ xuất hiện và hình thành những cơ sở kinh doanh tư bản chủ nghĩa mới nảy sinh trong lòng chuyên chính vô sản Thành phần kinh tế tư bản tư nhân tồn tại và phát triển như một tất yếu khách quan trong nền kinh tế quá độ Việc hướng kết cấu đó vào con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước cùng với việc “du nhập” tư bản nước ngoài dưới nhiều hình thức sẽ hình thành và phát triển trong nền kinh tế quá độ một thành phần kinh tế khách quan chủ nghĩa tư bản nhà nước Thành phần kinh tế này cùng với các thành phần kinh tế khác cấu thành nên tính chất đa dạng của nền kinh tế quá độ, làm xuất hiện một chế độ sở hữu mang tính phổ biến, đó là chế độ sở hữu hỗn hợp với nhiều hình thức dưới sự điều tiết của nhà nước xã hội chủ nghĩa như một kiểu sản xuất xã hội đặc thù để đưa sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa

Ngoài hai nội dung trên, chủ nghĩa tư bản nhà nước còn mang nội dung khác phân biệt với chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới chủ nghĩa tư bản, đó là:

Chủ nghĩa tư bản nhà nước là hệ thống, phương sách, phương pháp điều tiết đặc biệt của nhà nước xã hội chủ nghĩa

Trước hết, sự có mặt của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ được Lênin gắn liền với tính chất nhiều thành phần của nền kinh tế quá độ mà ở

đó, kinh tế tư bản tồn tại một cách khách quan trong điều kiện đó, một mặt, (giai cấp vô sản bắt buộc phải để chủ nghĩa tư bản tham gia vào sự nghiệp của mình)

và mặt khác, muốn không làm thay đổi bản chất của mình, Nhà nước vô sản có

thể thừa nhận cho thương nghiệp tự do và chủ nghĩa tư bản được phát triển trong chừng mực nào đó và chỉ với điều kiện là thường nghiệp tư nhân và tư bản

tư nhân phải phục tùng sự điều tiết của nhà nước

Vì vậy, chính sách của nhà nước vô sản đối với thành phần kinh tế này chung quy là:

 Sử dụng khả năng kinh tế - kỹ thuật, kinh nghiệm tổ chức của tư bản tư nhân để phát triển lực lượng sản xuất

 Thực hiện kiểm kê kiểm soát đặc biệt đối với các hoạt động của tư bản tư nhân dưới nhiều hình thức, hướng chúng vào phục vụ lợi ích của chủ nghĩa xã hội

Chính sách đó, suy cho cùng vẫn là nhà nước trực tiếp khống chế các xí nghiệp tư bản chủ nghĩa, là sự điều tiết của nhà nước đối với quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa được tính toán, kiểm soát và xã hội hoá

Theo Lênin thì: Tất cả vấn đề về lý luận cũng như trên thực tiễn là tìm ra những phương pháp đúng, giúp nhà nước hướng sự phát triển không tránh khỏi (đến một trình độ nào đó và một thời gian nào đó) của chủ nghĩa tư bản vào con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước

Mặt khác, Lênin cũng chỉ ra rằng: Với sức mạnh của mình, nhà nước vô

sản lại nắm chắc trong tay những vị trí chủ yếu của nền kinh tế, thông qua các mối quan hệ trực tiếp, hệ thống chính sách và đòn bẩy kinh tế, thông qua luật pháp bằng biện pháp kết hợp giáo dục và cưỡng bức thì việc áp dụng rộng rãi hệ thống điều tiết và kiểm soát của nhà nước đối với tất cả các quan hệ kinh tế tư bản chủ nghĩa đang tồn tại là điều có thể thực hiện được

Theo nghĩa đó, chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội xét về mặt nội dung được quan niệm không chỉ là một chính sách kinh tế của giai cấp vô sản đối với tư bản tư nhân, như một số người quan niệm,

phát triển theo định hướng tư bản chủ nghĩa, chủ nghĩa tư bản nhà nước là chỗ dựa của nhà nước về kinh tế và là một lực lượng để giai cấp tư sản trong nước cạnh tranh với tư bản ngoài nước

Tuy nhiên, việc sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, V.I.Lênin là người đầu tiên đưa ra ý tưởng này vào năm

1921 ở nước Nga trong Chính sách kinh tế mới(NEP), sau thử nghiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng “con đường trực tiếp” (qua hệ kinh tế hiện vật) không thành công

Theo Lênin, từ sản xuất nhỏ tiến lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa cần thiết phải khôi phục trở lại qan hệ hàng hóa - tiền tệ và sự phát triển của sản xuất hàng hóa Tuy nhiên, sự phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hóa tất yếu sẽ dẫn đến giàu nghèo và làm phát sinh trở lại quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Nhưng không vì thế mà có thể ngăn cấm nó Vấn đề là phải tìm cách hướng các quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ấy vận động theo quỹ đạo chung của nền kinh tế quá dộ lên chủ nghĩa

xã hội Theo V.I.Lênin, cách tốt nhất là hướng chúng vào con đường của chủ nghĩa tư bản nhà nước

Luận giải về chủ nghĩa tư bản nhà nước và thực tiễn nước Nga khi đó, V.I.Lênin cho rằng, trong điều kiện một nước tiểu nông kém phát triển , tiềm lực kinh tế, kỹ thuật nhỏ bé, cần phải mượn tay, mượn sức của giai cấp khác (nông dân, tư sản, tiểu tư sản) để hoàn thành sự nghiệp đó với tư cách phương pháp, thủ đoạn chứ không phải là mục đích của cách mạng Chủ nghĩa tư bản nhà nước trong khuôn khổ đó, trở thành hình thức quá độ để vừa mượn được sức của các giai cấp khác, vừa đảm bảo được tính chất xã hội chủ nghĩa

Theo nghĩa như vậy, quan điểm sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước trở thành tư tưởng trung tâm của NEP

Vậy, thực chất của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ chuyên chính

vô sản là gì? Theo V.I.Lênin:Chủ nghĩa tư bản nhà nước chính là sự (kết hợp, liên hợp, phối hợp giữa nhà nước Xô viết – nền chuyên chính vô sản với chủ nghĩa tư bản) [22 Tr.268] Đó là công cụ để đấu tranh chống khuynh hướng tự

phát tư bản chủ nghĩa khi sản xuất hàng hóa và chính sách tự do trao đổi được khôi phục và khuyến khích phát triển trở lại

1.1.2 Những hình thức của chủ nghĩa tư bản nhà nước thời Lênin

V.I.Lênin không chỉ là người Mác xít đầu tiên xây dựng nền tảng lý luận

về chủ nghĩa tư bản Nhà nước kiểu mới, mà còn là người trực tiếp chỉ đạo việc thực hiện chủ trương này trong thực tiễn Và mặc dù chưa hình dung hết tất cả mọi hình thức chủ nghĩa tư bản Nhà nước, nhưng Lênin cũng vạch ra được một

số hình thức cụ thể áp dụng trong những năm đầu của chính quyền XôViết Những hình thức cụ thể đó là:

* Hình thức tô nhượng:

Lênin quan niệm tô nhượng là sự liên kết, liên minh giữa chính quyền Nhà nước Xô Viết với chủ nghĩa tư bản các nước tiên tiến, đó là: Hợp đồng giữa Nhà nước và một số nhà tư bản, Nhà nước vô sản giao cho họ được quyền kinh doanh khai thác khoáng sản, canh tác hay xây dựng một thời hạn nhất định Hợp đồng quy định rõ quyền lợi, nghĩa vụ của người nhận tô nhượng, trong đó có việc chia sản phẩm, lợi nhuận nộp thuế, hết hạn hợp đồng các tài sản trên lại thuộc về quyền sở hữu của Nhà nước Hình thức đặt biệt này càng có ý nghĩa trong những trường hợp mà Nhà nước không có khả năng đầu tư, không đủ năng lực kỹ thuật

để khai thác…

Theo Lênin, tô nhượng nhằm ba mục đích:

Một là, nhằm tạo công ăn việc làm, cải thiện nhanh chóng đời sống của

người lao động Lênin cho rằng: áp dụng một cách chừng mực và thận trọng chính sách tô nhượng nhất định sẽ giúp cho chúng ta cải thiện được nhanh chóng

ở một mức độ nào đó tình trạng sản xuất, đời sống của công nhân và nông dân

Hai là, đó là sự liên minh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Nhà

nước chống lại sự phát triển tự phát tư hữu đang liên minh với chủ nghĩa tư bản

tư nhân Sự liên minh đó làm nền tảng đưa tất cả các thành phần kinh tế đi lên chủ nghĩa xã hội

Ba là, nhằm mục tiêu đạt tới lợi ích cả hai phía: Về phía nhà tư bản, họ