Một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở việt nam hiện nay

Mâu thuẫn, các phương thức giải quyết mâu thuẫn và một số vấn đề về nhận thức phương pháp luận kết hợp các mặt đối lập trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay .... Và chín

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ



LƯU DANH BÌNH

MỘT SỐ MÂU THUẪN NẢY SINH TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƢỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS, TS Phạm Văn Đức

Các số liệu, tài liệu nêu ra trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ

rõ ràng

Hà Nội, ngày 28 tháng 10 năm 2009

Tác giả luận văn

Lưu Danh Bình

MỤC LỤC

Mở đầu 1

Chương 1 Mâu thuẫn, các phương thức giải quyết mâu thuẫn và một số vấn đề về nhận thức phương pháp luận kết hợp các mặt đối lập trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay 7

1.1 Vài nét khái quát về mâu thuẫn 7

1.1.1 Khái niệm mâu thuẫn 7

1.1.2 Mặt đối lập 7

1.1.3 Mối quan hệ giữa các mặt đối lập 9

1.1.4 Mâu thuẫn trong xã hội 13

1.2 Các phương thức giải quyết mâu thuẫn 17

1.2.1 Vai trò động lực của việc giải quyết mâu thuẫn 17

1.2.1 Các cách thức, hình thức giải quyết mâu thuẫn 18

1.3 Một số vấn đề về nhận thức phương pháp luận kết hợp các mặt đối lập trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay 25

Chương 2 Thực trạng một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay 29

2.1 Mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với ổn định chính trị 29

2.1.1 Quan hệ giữa kinh tế và chính trị 29

2.1.2 Quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và ổn định chính trị và mâu thuẫn nảy sinh 34

2.2 Mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng tế với công bằng xã hội 41

2.2.1 Quan hệ giữa phát triển kinh tế và công bằng xã hội 41

2.2.2 Mâu thuẫn nảy sinh trong quan hệ giữa phát triển kinh tế và công bằng xã hội 43

2.3 Mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc 48

2.3.1 Bản sắc văn hóa và vai trò vị trí của nó trong bối cảnh hiện nay 48

2.3.2 Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với bản sắc văn hóa dân tộc và mâu thuẫn phát sinh 51

Chương 3 Một số giải pháp nhằm góp phần giải quyết một số mâu

thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nạm hiện nay 58

3.1 Một số giải pháp chung nhằm giải quyết một số mâu thuẫn nảy sinh

trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay 58 3.1.1 Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển kinh

3.1.2 Đẩy mạnh công tác giáo dục chính trị tư tưởng, rèn luyện phẩm chất

đạo đức cho chủ thể cách mạng 61 3.1.3 Tăng cường công tác tổng kết thực tiễn phục vụ cho việc kết hợp các

mặt đối lập 62 3.2 Một số giải pháp cụ thể giải quyết mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình

phát triển kinh tế hiện nay 64 3.2.1 Giải pháp nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế gắn với giữ vững ổn

định chính trị 64

3.2.2 Giải pháp nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế gắn với công bằng xã hội 75

3.2.3 Giải pháp nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế đi liền với giữ gìn bản sắc văn hóa

dân tộc 76

Kết luận 78 Danh mục tài liệu tham khảo 80

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuộc sống tiến lên thông qua những mâu thuẫn, “mâu thuẫn là nguồn gốc của tất cả mọi sự vận động và sự sống”, nhà triết học Hêghen đã khẳng định như vậy khi bàn đến vai trò của mâu thuẫn trong quá trình vận động và phát triển

Trên cơ sở kế thừa những thành quả tư tưởng biện chứng của các nhà triết học tiền bối, đồng thời, thông qua việc tổng kết thực tiễn lịch sử loài người Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định: giải quyết mâu thuẫn là động lực cho sự vận động phát triển của sự vật hiện tượng Và chính việc giải quyết những mâu thuẫn cơ bản như mâu thuẫn giữa QHSX với trình độ của LLSX; mâu thuẫn giữa CSHT với KTTT mà xã hội phát triển qua các hình thái kinh tế xã hội khác nhau, từ thấp lên cao

Vận dụng quan điểm về mâu thuẫn của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam Đảng CSVN và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát hiện

và giải quyết tốt những mâu thuẫn đặt ra với cách mạng Việt Nam trong giai đoạn đấu tranh giành độc lập dân tộc, đó là, xác định và đặt mâu thuẫn giữa dân tộc với chủ nghĩa đế quốc lên hàng đầu; thực thiện khẩu hiệu “dân cày có ruộng” khi giải quyết mâu thuẫn giữa lợi ích nhân dân lao động với chế độ phong kiến

Do đó, Đảng CSVN đã quy tụ được sức mạnh toàn dân, thực hiện thắng lợi cuộc cách mạng dân tộc - dân chủ tiến tới dành độc lập và thống nhất đất nước

Bước vào thời kỳ xây dựng CNXH với tư thế là những người vừa bước ra khỏi cuộc chiến tranh, chưa có nhiều kinh nghiệm trong xây dựng xã hội mới cộng thêm vào đó là tư tưởng chủ quan nóng vội đã dẫn đến những sai lầm của Đảng CSVN trong nhận thức và giải quyết những mâu thuẫn giữa QHSX với trình độ của LLSX; mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể Hậu quả

là, sức sản xuất bị kìm hãm, xã hội lâm vào khủng hoảng trong một thời gian dài, quần chúng nhân dân mất niềm tin vào Đảng và xã hội mới

Từ những đòi hỏi mới của thực tiễn xây dựng đất nước, Đảng CSVN trên tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, đã mạnh dạn thừa nhận sai lầm và tiến thành đổi mới toàn diện đất nước mà trước hết là đổi mới trong tư duy chính trị và đặc biệt

là tư duy phát triển kinh tế nhằm giải quyết mâu thuẫn trong quá trình xây dựng CNXH, giải phóng sức sản xuất đưa nước ta thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội

Hơn 20 năm qua, sự nghiệp đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo đã và đang thu được những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử - đó là công cuộc đổi mới toàn diện đất nước từ kinh tế, xã hội đến chính trị và đặc biệt là trong lĩnh vực đối ngoại và hội nhập quốc tế

Về kinh tế, ở Việt Nam GDP các năm (2001 - 2005) tăng bình quân 7,5% năm, bình quân đầu người 640 USD tăng 12,1% năm, tạo việc làm mới cho 7,5 triệu người; giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 85% năm 1993 xuống còn 19,5% năm 2004 [52], về đích trước 10 năm so với mục tiêu xoá đói, giảm nghèo trong thực hiện mục tiêu thiên niên kỷ Chính trị - xã hội của Việt Nam ổn định, an ninh quốc phòng được củng cố, tăng cường, quan hệ đối ngoại được mở rộng Vai trò, vị thế của Việt Nam trong khu vực và trên trường quốc tế được nâng lên Các nhà bình luận phương tây coi Việt Nam là “con rồng trẻ của khu vực, đang vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao mới trong phát triển kinh tế”

Sự kiện Việt Nam ra nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO ngày 7/11/2006, hội nhập sâu và rộng vào đời sống kinh tế quốc tế đã và đang tạo ra những cơ hội to lớn để phát triển kinh tế, đất nước Song, cùng với việc phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, thực đó cũng là nguyên nhân dẫn đến nảy sinh những mâu thuẫn trong quá trình phát triển của nước ta, tạo ra

những quy cơ làm chệch định hướng xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đã lựa chọn như: Mâu thuẫn nảy sinh giữa tăng trưởng kinh tế với ổn định chính trị: Mâu thuẫn phát sinh giữa tăng trưởng kinh tế với đảm bảo công bằng xã hội; Mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế với yêu cầu giữ gìn bản sắc văn hoá truyền thống dân tộc

Những vấn đề trên cần phải được nghiên cứu và làm rõ để từ đó có những giải pháp thực tiễn góp phần vào việc phát triển đất nước một cách bền vững và hiệu quả hơn

Xuất phát từ lí do đó, tôi chọn đề tài nghiên cứu “một số mâu thuẫn nảy

sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn

tốt nghiệp thạc sỹ chuyên ngành triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Xung quanh vấn đề mâu thuẫn trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam đã có những công trình nghiên cứu có liên quan với những hình thức mức độ khác nhau và đã được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng, các tạp chí chuyên ngành và các sách chuyên khảo có thể kể tên một số tác giả sau: Nguyễn Đức Bình, Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Phạm Minh Hạc, Hữu Thọ, Hoàng Xuân Long, Vũ Minh Giang, Hoàng Kim Giao, Nguyễn Thế Phấn, Phạm Văn Nghiên Trong đó về mâu thuẫn trong thời kỳ quá độ lên CNXH, đáng chú

ý nhất là công trình nghiên cứu của Phạm Ngọc Quang, thử vận dụng lý luận về mâu thuẫn vào thời kỳ quá độ ở nước ta, (1991), đề tài KHXH 01- 06 cũng do Phạm Ngọc Quang làm chủ nhiệm đề tài mang tên: “Về những mâu thuẫn cơ bản, mâu thuẫn chủ yếu và cách giải quyết mâu thuẫn trên con đường phát triển đất nước”; Nguyễn Tấn Hùng: “Mâu thuẫn một số vấn đề lý luận và thực tiễn” (2005); luận án tiến sĩ triết học của Trần Nguyên ký: “Sự kết hợp các mặt đối lập

bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2002) Nhìn chung các công trình trên đây đã giải quyết nhiều mặt khác nhau đối với yêu cầu của việc nhận diện và giải quyết mâu thuẫn trong sự nghiệp đổi mới đất nước Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống về

“Một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện

nay” dưới góc độ giải quyết mâu thuẫn bằng con đường kết hợp các mặt đối lập

từ các mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với chính trị, tăng trưởng kinh tế với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tăng trưởng kinh tế với đảm bảo công bằng xã hội Do đó, theo chúng tôi vấn đề này vẫn cần được nghiên cứu, phân tích nhằm góp phần giải quyết những thách thức đang đặt ra đối với quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

* Mục đích của đề tài:

Luận văn góp phần làm rõ thực trạng một số mâu thuẫn nảy sinh trong

quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay Từ đó, đề xuất những giải pháp

cơ bản góp phần giải quyết những mâu thuẫn ở Việt Nam nhằm thúc đẩy kinh tế

xã hội phát triển

* Nhiệm vụ của đề tài:

Để đạt mục tiêu trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

- Làm rõ các khái niệm mâu thuẫn và mặt đối lập, sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập; cách thức và vai trò của giải quyết mâu thuẫn với tư cách là điểm xuất phát cho quá trình nghiên cứu đề tài

- Chỉ ra thực trạng của một số mâu thuẫn (nổi bật) nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần giải quyết một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

Luận văn khảo sát một số mâu thuẫn nổi bật nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

* Phạm vi nghiên cứu:

- Trong giới hạn của một luận văn, luận văn tập trung nghiên cứu những mâu thuẫn có ảnh hưởng lớn tới định hướng xã hội chủ nghĩa như: Mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với ổn định chính trị; mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội; mâu thuẫn trong quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc

- Về thời gian, luận văn chủ yếu khảo sát từ giai đoạn nước ta bước vào thời kỳ đổi mới cho đến nay

5 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

- Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận, phương pháp luận duy vật

biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm và đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam về vấn

hiện nay Ngoài ra, tác giả luận văn còn sử dụng phương pháp lịch sử - lôgíc để làm rõ vấn đề nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

* Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn:

- Ở mức độ nhất định, kết quả nghiên cứu của luận văn đem lại một tài liệu tham khảo cho giảng dạy và học tập của bộ môn triết học Mác - Lênin về các chuyên đề: Sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong xây dựng đất nước

và hội nhập kinh tế quốc tế; sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

- Bên cạnh đó, luận văn còn có thể sử dụng làm một tài liệu tham khảo cho việc xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế một cách bền vững ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, 8 tiết

Chương 1 Mâu thuẫn, các phương thức giải quyết mâu thuẫn và một số vấn đề về nhận thức phương pháp luận kết hợp các mặt đối lập trong quá trình phát triển kinh tế ở việt nam hiện nay

Chương 2 Thực trạng một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nạm hiện nay

Chương 3 Một số giải pháp nhằm góp phần giải quyết một số mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nạm hiện nay

Chương 1 MÂU THUẪN, CÁC PHƯƠNG THỨC GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ NHẬN THỨC PHƯƠNG PHÁP LUẬN KẾT HỢP

CÁC MẶT ĐỐI LẬP TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1.1 Vài nét khái quát về mâu thuẫn

1.1.1 Khái niệm mâu thuẫn

Từ điển bách khoa triết học định nghĩa: “Mâu thuẫn biện chứng là sự tác động lẫn nhau của các mặt, các khuynh hướng đối lập và bài trừ lẫn nhau, vừa nằm trong sự thống nhất nội tại và xâm nhập lẫn nhau, là nguồn gốc của sự vận động và phát triển của thế giới khách quan và nhận thức” [50, tr.545]

Như vậy, mâu thuẫn ở đây được hiểu là mối quan hệ tác động lẫn nhau giữa hai mặt đối lập chứ không phải là tổng hợp các mặt đối lập Sự thống nhất

và đấu tranh giữa hai mặt đối lập là mối quan hệ cơ bản của chúng Điều này thật

dễ hiểu khi một số người định nghĩa mâu thuẫn biện chứng là sự thống nhất và đấu tranh giữa hai mặt đối lập Song, để hiểu được đầy đủ về vấn đề này điều quan trọng là cần xác định thế nào là mặt đối lập và mối quan hệ giữa chúng, điều đó cũng có nghĩa là phải xem xét cấu trúc của mâu thuẫn

1.1.2 Mặt đối lập

Trong giáo trình triết học Mác-Lênin viết: “khi nói tới những nhân tố cấu thành mâu thuẫn biện chứng, “đối lập”, “mặt đối lập” là phạm trù dùng để chỉ những mặt, có những đặc điểm, những thuộc tính, những quy định có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xã

hội và tư duy Chính những mặt như vậy nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng” [18, tr.321].

Mặt đối lập thường được hiểu là những thuộc tính, khuynh hướng vận động trái ngược nhau như lương thiện và ác độc, bóc lột và bị bóc lột, có khi được hiểu là những mặt trong đó có những thuộc tính những khuynh hướng đối lập (như mặt phải và mặt trái trong nền kinh tế thị trường); cũng có khi được xem như là những yếu tố, bộ phận nằm trong một sự vật, hiện tượng hay trong các sự vật, hiện tượng khác nhau (giai cấp vô sản và giai cấp tư sản), thậm chí có khi hai bản thân sự vật, hiện tương, hệ thống cũng được xem là mặt đối lập (như

hệ thống xã hội chủ nghĩa và hệ thống tư bản chủ nghĩa), trong phần lớn trường hợp khác, mặt đối lập là những thuộc tính bài trừ nhau, vừa tồn tại gắn bó, xâm nhập lẫn nhau trong cùng một sự vật Chẳng hạn, hai thuộc tính giá trị và giá trị

sử dụng tồn tại trong một hàng hóa, cái tốt và cái xấu, cái thiện và cái ác, cái đúng và cái sai có thể cùng tồn tại đấu tranh với nhau trong cùng một con người Trong trường hợp này mặt đối lập phải được hiểu là những thuộc tính, khuynh hướng đối lập, chứ không thể hiểu là những bộ phận hay sự vật đối lập

Ngoài ra, theo TS Nguyễn Tấn Hùng thì “những yếu tố, bộ phận, sự vật, quá trình, hệ thống, đều có thể được xem là những mặt đối lập Tuy nhiên, dù thế nào đi nữa bản chất của sự đối lập bao giờ cũng quy định những thuộc tính

và khuynh hướng đối lập” [19, tr.37]

Từ những quan điểm trên đây về mặt đối lập chúng ta có thể rút ra một số điểm cần lưu ý như sau:

Thứ nhất, khi nhìn mặt đối lập ở góc độ trong một hệ thống, không phải

toàn bộ, mà chỉ có một số thuộc tính trong các bộ phận, sự vật trong hệ thống đó đối lập với nhau Ví như, khi nhắc tới mâu thuẫn giữa hai giai cấp hay hai nhà

nước thì không có nghĩa là tất cả những gì giữa hai giai cấp hay hai nhà nước đó đều đối lập với nhau

Thứ hai, sự đối lập giữa hai bộ phận, hai sự vật, hai hệ thống có thể là sự

đối lập giữa các thuộc tính cơ bản, cũng có thể là sự đối lập giữa các thuộc tính không cơ bản Ví như việc người ta xác định mâu thuẫn đối kháng hay không đối kháng trên cơ sở căn cứ vào sự đối lập giữa lợi ích cơ bản hay không cơ bản của các giai cấp, các lực lượng xã hội

Thứ ba, tất cả các mặt đối lập dù là đối lập giữa những sự vật, giữa những

sự vật hay hệ thống, đều xuất phát từ những thuộc tính nhất định Bản chất của một mâu thuẫn được quy định bởi sự đối lập của những thuộc tính tất nhiên, ở các mặt hợp thành mâu thuẫn ấy Ví dụ, từ những sự đối lập giữa các thuộc tính: chiếm hữu tư liệu sản xuất và không có tư liệu sản xuất, làm chủ và làm thuê, bóc lột và bị bóc lột, áp bức và bị áp bức, thống trị và bị thống trị đã tạo thành sự đối lập giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản

1.1.3 Mối quan hệ giữa các mặt đối lập

* Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Ở đây, chúng tôi nhấn mạnh lại rằng, khi nói tới sự đồng nhất, xâm nhập lẫn nhau, phù hợp với nhau làm tiền đề cho nhau là khía cạnh thuộc về mối quan hệ thống nhất của các mặt đối lập Ngược lại sự đối lập, sự mất cân đối, địa

vị không ngang nhau, sự tác động ngược chiều, kìm hãm bài trừ, phủ định, chống đối lẫn nhau, thuộc về khái niệm đấu tranh giữa các mặt đối lập, trong đó sự đấu tranh giữa các mặt đối lập thực chất là sự bài trừ, chống đối, phủ định lẫn nhau

giữa chúng

* Sự chuyển hóa của các mặt đối lập

Ngoài quan hệ thống nhất và đấu tranh, sự chuyển hóa của các mặt đối lập cũng là một trong những nét đặc trưng của mâu thuẫn Sự chuyển hóa của các mặt đối lập bao gồm sự chuyển hóa từ mặt này sang mặt khác và chuyển hóa về địa vị của các mặt đối lập Về vấn đề này trong tác phẩm bút ký triết học V.I.Lênin viết: “phép biện chứng là học thuyết vạch ra rằng những mặt đối lập làm thế nào mà có thể và thường là (trở thành) đồng nhất, - trong những điều kiện nào chúng đồng nhất, bằng cách chuyển hóa lẫn nhau, - tại sao lý trí con người không nên xem những mặt đối lập ấy là chết, cứng đờ mà là sinh động, có điều kiện, sinh động, chuyển hóa lẫn nhau” [24, tr.116-117]

Sự chuyển hóa từ mặt này sang mặt khác của các mặt đối lập trong mỗi trường hợp cụ thể cần được hiểu một cách khác nhau, không được đồng nhất khái niệm trừu tượng này với sự trực tiếp biến đổi từ mặt này sang mặt kia

Chẳng hạn sự chuyển hóa giữa nguyên nhân và kết quả là, nguyên nhân sinh ra kết quả, kết quả được sinh ra lại tác động với sự vật, hiện tượng khác trở thành nguyên nhân của một kết quả khác

Trong quá trình nhận thức, sự chuyển hóa giữa bản chất và hiện tượng có nghĩa là bản chất được biểu hiện ra ở các hiện tượng và từ chỗ phân tích các hiện tượng con người dần dần tiếp cận và tìm ra bản chất của sự vật

Sự chuyển hóa về địa của các mặt đối lập cũng tùy từng trường hợp mà có cách hiểu khác nhau và được áp dụng trong những mâu thuẫn cụ thể Quan hệ địa vị các mặt đối lập cũng có sự thay đổi trong những giai đoạn khác nhau của mâu thuẫn đó; nếu ở giai đoạn này, mặt này giữ vai trò chủ đạo, quyết định xu thế, chiều hướng vận động, phát triển của sự vật, thì trong giai đoạn khác, vai trò

đó lại chuyển sang mặt đối lập khác

Ở những góc độ tiếp cận khác nhau, tùy vào vai trò, vị trí của mâu thuẫn trong hệ thống mâu thuẫn của sự vật, người ta phân ra các loại mâu thuẫn cơ bản

và mâu thuẫn không cơ bản, mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn không chủ yếu, mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản (được xác định dựa trên ý nghĩa đối với suốt quá trình tồn tại và phát triển của sự vật)

Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, hiện tượng

Nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, hiện tượng Nó là cơ sở nảy sinh và quyết định các mâu thuẫn không cơ bản khác - khi mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật sẽ thay đổi căn bản về chất Mâu thuẫn không cơ bản

là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật - không quyết định sự vận động, phát triển của toàn

bộ sự vật hiện tượng - mâu thuẫn đó nảy sinh hay được giải quyết không làm cho

sự vật hiện tượng thay đổi căn bản về chất

Việc xác định được mâu thuẫn cơ bản có ý nghĩa hết sức quan trọng trong hoạt động cải tao thực tiễn Ví dụ: Đảng Cộng sản Việt Nam đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh trên cơ sở xác định đúng hai mâu thuẫn cơ bản của xã hội Việt Nam trong thời kỳ cách mạng dân tộc dân chủ (là mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam yêu nước đang đấu tranh với chủ nghĩa thực dân, để quốc; mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân và nhân dân lao động với giai cấp địa chủ Phong kiến) để từ

đó đề ra đường lối đúng đắn cho cách mạng nước ta (đánh đuổi bọn thực dân đế quốc giành độc lập dân tộc; đánh đổ và xóa bỏ giai cấp địa chủ phong kiến đem lại ruộng đất cho nông dân)

Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng trong một giai đoạn nhất định, người ta chia các mâu thuẫn

Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu ở một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật Giải quyết mâu thuẫn chủ yếu sẽ tạo điều kiện để giải quyết các mâu thuẫn thứ yếu ở cùng một giai đoạn Việc xác định mâu thuẫn chủ yếu của sự vật hiện tượng là cơ sở để xác định các nhiệm vụ trung tâm trước mắt cần tập trung giải quyết Sự phát triển hơn nữa của sự vật, sự chuyển hóa sang giai đoạn tồn tại khác của nó tùy thuộc vào việc giải quyết mâu thuẫn chủ yếu

Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn cơ bản có quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó, mâu thuẫn chủ yếu có thể là một hình thức biểu hiện của mâu thuẫn cơ bản hay kết quả vận động tổng hợp của các mâu thuẫn cơ bản trong một giai đoạn nhất định, việc giải quyết mâu thuẫn chủ yếu sẽ góp phần từng bước giải quyết mâu thuẫn cơ bản

Xét về vị trí các mặt đối lập đối với sự vật được xem xét, người ta phân chia mâu thuẫn biện chứng thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn bên trong của sự vật là mâu thuẫn mà hai mặt đối lập đều nằm trong sự vật đó Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn giữa sự vật đó với sự vật khác Ví dụ như mâu thuẫn giữa các giai cấp trong một xã hội là mâu thuẫn bên trong Còn mâu thuẫn giữa các quốc gia, các nhà nước là mâu thuẫn bên ngoài

Tuy nhiên, không nên hiểu mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn của toàn bộ

sự vật đó với sự vật khác mà chỉ là mâu thuẫn giữa một mặt của sự vật đó với một mặt của sự vật khác Ví như, mâu thuẫn trong cách mạng dân tộc dân chủ ở nước ta không nên hiểu là mâu thuẫn giữa toàn thể nhân dân Việt Nam với nhân dân Pháp mà phải được hiểu một cách chính xác là mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam đấu tranh cho độc lập, tự do của Tổ quốc với bọn thực dân Pháp

Sự phân biệt giữa mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài chỉ là tương đối, tùy theo phạm vi xem xét của chủ thể Chẳng hạn, nếu đứng trên phạm vi quốc gia mà xem xét thì mâu thuẫn giữa nước đó và nước khác là mâu

thuẫn bên ngoài; còn nếu xem xét là cả xã hội loài người trong chỉnh thể thì những mâu thuẫn giữa các nước là mâu thuẫn bên trong của xã hội loài người

Trong quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng Mâu thuẫn bên trong giữ vai trò quyết định còn mâu thuẫn bên ngoài tuy cũng rất quan trọng nhưng không giữ vai trò quyết định Ví dụ, mâu thuẫn giữa sinh vật với môi trường tuy có vai trò quan trọng, chẳng hạn, thiếu phân bón, thiếu nước, hoặc sâu bệnh phá hoại có thể làm cho cây không phát triển hoặc chết đi, tuy nhiên yếu tố quyết định sự phát triển của sinh vật lại thuộc về sự tác động giữa các mặt đồng hóa - dị hóa, di truyền - biến dị bên trong sinh vật đó

Tương tự như vậy, sự vận động, phát triển của một dân tộc, về lâu về dài

do mâu thuẫn bên trong, lực lượng bên trong của dân đó quyết định; còn sự tác động, hỗ trợ từ bên ngoài nhiều khi cũng rất quan trọng trong những thời điểm nhất định, nhưng không giữ vai trò quyết định đối với toàn bộ quá trình phát triển của dân tộc đó

1.1.4 Mâu thuẫn trong xã hội

Mâu thuẫn xã hội “là sự thống nhất và đấu tranh giữa những con người (tồn tại dưới nhiều cấp độ khác nhau, giữa các khuynh hướng các lực lượng và các thực thể - thiết chế xã hội tưng ứng) có lợi ích đối lập nhau tạo thành nguồn gốc phát triển của xã hội” [46, tr.44]

Xã hội ra đời từ tự nhiên, là giai đoạn phát triển cao của tự nhiên Chính vì thế quy luật mâu thuẫn - quy luật phổ biến của thế giới vật chất - cũng là quy luật phổ biến trong lĩnh vực xã hội Sự tồn tại, phát triển và giải quyết mâu thuẫn trong xã hội cũng có tính khách quan như mâu thuẫn trong tự nhiên Song bên cạnh đó, mâu thuẫn xã hội có một số đặc điểm khác với mâu thuẫn trong tự nhiên cụ thể:

Trước hết là quan hệ chủ thể - khách thể: Khác với mâu thuẫn trong tự

nhiên không có quan hệ chủ thể - khách thể, mâu thuẫn xã hội là biểu hiện của những mối quan hệ xã hội nhất định và do đó luôn liên hệ bằng cách này hay cách khác với những chủ thể nhất định Chủ thể của mâu thuẫn xã hội có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp Trong trường hợp một trong những mặt đối lập là cá nhân, nhóm xã hội, giai cấp, dân tộc, quốc gia, v.v., còn mặt kia là tự nhiên, là khách thể thì người ta coi chủ thể là trực tiếp hoặc trong trường hợp cả hai mặt đối lập là con người - mỗi mặt đối lập vừa là khách thể vừa là chủ thể so với mặt kia Ví dụ, trong cuộc đấu tranh giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản, nếu đứng

về phía giai cấp vô sản thì giai cấp vô sản là chủ thể so với giai cấp tư sản là khách thể; còn ngược lại nếu đứng về phía giai cấp tư sản thì giai cấp tư sản là chủ thể so với giai cấp vô sản - lúc này đóng vai trò là khách thể Người ta gọi chủ thể của mâu thuẫn xã hội là gián tiếp khi những mặt đối lập của nó không phải là con người mà thay vào đó là những vật, những thuộc tính của những sự vật với tính cách là kết quả lao động của con người Ví như mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất mới và quan hệ sản xuất cũ lỗi thời Tuy nhiên, đằng sau mâu thuẫn của những sự vật, những thuộc tính của sự vật ấy là biểu hiện mâu thuẫn giữa con người với con người

Ở đặc điểm này của mâu thuẫn xã hội, điều cần lưu tâm là mâu thuẫn xã hội không thể tồn tại bên ngoài những con người cụ thể Không thể hình dung được một mâu thuẫn xã hội nào mà lại có thể thiếu đi bóng dáng của con người

Và khi phân tích mâu thuẫn xã hội ngoài việc chỉ ra những tính chất, khuynh hướng trái ngược nhau chủ thể cần gắn những tính chất, khuynh hướng đó với những con người nhất định hay nói rõ hơn là chỉ ra mối liên quan như thế nào của chúng tới những con người nhất định