“ các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ văn cao

Trong những thế ki trước, cácphương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong tiếng Việt được các nhà ngữ... Phương pháp nghiên cứu 5.1 Phương pháp thống kê phân loại T

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người, ngônngữ đồng thời cũng là công cụ để tư duy và tri nhận về thế giới hiện thựckhách quan Trong giao tiếp ngoài các yếu tố chính làm nên nội dung trao đổithông tin thì còn có nhiều yếu tố khác được phản ánh qua ngôn ngữ trong đócó thời gian Nhờ yếu tố thời gian mà ta biết sự tình diễn ra vào lúc nào, diễn

ra vào thời điểm nào so với hiện tại

Thời gian được biểu hiện bằng các phương tiện ngôn ngữ là những chidẫn quan trọng trong tác phẩm văn học vì nó có thể cho ta những hướng giảimã ngôn ngữ khi đi vào loại hình giao tiếp đặc biệt – giao tiếp nghệ thuật.1.2 Văn Cao là một nghệ sĩ đa tài, ông không chi được biết đến như mộtnhạc sĩ, một họa sĩ mà còn là một nhà thơ Văn Cao để lại cho đời khôngnhiều thi phẩm nhưng thơ chính là phần tinh túy cốt lõi trong tâm hồn ông.Trong hầu hết các sáng tác của mình, ý niệm về thời gian luôn trở đi trở lạitrở thành nỗi ám ảnh trong thơ Văn Cao Dưới góc nhìn của ngôn ngữ, nghiêncứu các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao cho phép

ta có được cái nhìn toàn vẹn hơn khi giải mã những tín hiệu biểu thị thời giantrong thơ ông

Xuất phát từ những lí do trên, người viết mạnh dạn lựa chọn đề tài “ Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao” làm khóa luận

tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian

Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong tiếng Việt đã đượccác nhà ngôn ngữ học nghiên cứu từ lâu Trong những thế ki trước, cácphương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong tiếng Việt được các nhà ngữ

pháp học quan tâm, sang đến những thập niên gần đây các phương tiện ngônngữ biểu thị thời gian trong tiếng Việt không chi được nhìn nhận ở góc độngữ pháp mà còn được nhìn nhận ở góc độ từ vựng – ngữ nghĩa và mở rộng ravới ánh sáng của lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận.

- Ở góc độ ngữ pháp có thể kể đến các công trình nghiên cứu về ý nghĩa thờigian và các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian như sau

+ Đinh Văn Đức (1985) Ngữ pháp tiếng việt, từ loại, NXB ĐHQGHN + Nguyễn Anh Quế (1989) Hư từ trong tiếng việt hiện đại.

+ Nguyễn Văn Thành (1992) Hệ thống các từ chỉ thời thể và phạm tru ngữ pháp của các cấu trúc thời thể của động từ tiếng việt.

+ Nguyễn Minh Thuyết (1995) Các tiền phó từ chỉ thời, thể trong tiếng Việt.

+ Nguyễn Thị Quy (1995) Vị từ hành động tiếng việt và các tham tố của

nó (so sánh với tiếng Nga và tiếng Anh)

+ Trần Kim Phượng, Ngữ pháp tiếng việt những vấn đề về thời và thể

(2008), NXB Giáo dục

Tuy vẫn còn có nhiều ý kiến trái chiều về các phương tiện ngôn ngữ biểuthị thời gian trong tiếng việt đặc biệt là phạm trù thời - phạm trù vẫn còn cónhững ý kiến nhận định chưa thống nhất, nhưng có thể khẳng định tiếngViệt có một hệ thống các phương tiện ngôn ngữ phong phú biểu thị ýnghĩa thời gian

Tiếp cận các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian từ góc độ

logic từ vựng – ngữ nghĩa Nguyễn Đức Dân, trong Biểu hiện và nhận diện thời gian trong tiếng việt (NXB Giáo dục 1996) tác giả đã tìm ra ý nghĩa thời

gian được biểu hiện qua một từ (đã, sẽ, đang, rồi, xong, còn, vẫn ) Cấu trúcngữ pháp (bị/ được), đánh dấu qua hành vi ngôn ngữ… Luận văn thạc sĩ của

Trịnh Thị Thanh Hải (2005) Đại học sư phạm Hà Nội với đề tài “Một số phương tiện biểu thị ý nghĩa thời gian trong tiếng Việt” đã chi ra một số

phương tiện biểu thị ý nghĩa thời gian trong tiếng Việt trên các bình diện: kếthọc, nghĩa học và dụng học

Ngoài ra còn có các khóa luận, luận văn đề cập đến vấn đề thời gian vàcác phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong tác phẩm văn học cụ thểnhư sau:

- Khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Thơm (1981-1985) trường Đại

học Sư phạm Hà Nội với đề tài “Khảo sát yếu tố chỉ thời gian và không gian trong một số tác phẩm của Tô Hoài”, khóa luận đã khảo sát một số yếu tố chi

thời gian và không gian trong tác phẩm của Tô Hoài, chi ra giá trị sử dụng củacác yếu tố này trong việc thiết lập nên thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của

Tô Hoài

- Khóa luận tốt nghiệp của Phạm Thị Mai Sương (2003) đề cập đến vấn

đề này với đề tài “Mạch lạc trong quan hệ thời gian trong truyện Kiều”, khóa

luận khảo sát các phương tiện tạo nên mạch lạc trong quan hệ thời gian vớinguồn ngữ liệu Truyện Kiều

- Khóa luận tốt nghiệp của Đoàn Văn Dũng (2003) “Tìm hiểu cách biểu hiện thời gian trong Truyện Kiều của Nguyễn Du.”, khóa luận đã bước đầu

tìm hiểu cách biểu hiện thời gian trong Truyện Kiều và chi ra những hiệu quảnghệ thuật của cách biểu hiện thời gian này trong Truyện Kiều

- Luận văn thạc sĩ Lại Thị Hương Giang (2011) Phương tiện ngôn ngữ biểu hiện thời gian trong thơ Hoàng Cầm, luận văn đã bước đầu khảo sát các

phương tiện ngôn ngữ biểu hiện thời gian trong thơ Hoàng Cầm và đưa ranhững nhận xét về giá trị của các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời giantrong thơ ông

Sang đến thế ki XX, lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận ra đời mà đơn vịtrung tâm nghiên cứu là ẩn dụ ý niệm đã mở ra hướng nghiên cứu mới mẻ vàthu được những thành tựu đáng kể trong nghiên cứu ngôn ngữ học, trong đó

các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian cũng là một trong đối tượng

nghiên cứu tiềm năng, gợi mở những kết quả thú vị Các bài nghiên cứu của

Nguyễn Đức Dân “Tri nhận thời gian trong tiếng việt” Tạp chí Ngôn ngữ số

12/ 2009 đã chi ra người Việt đã tận dụng các lớp từ ngữ không gian và một

số lớp từ ngữ khác để tạo ra từ ngữ mới chi thời gian Luận án Phan Thế

Hưng (2009) Ẩn dụ dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận (trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh) đã phân tích cụ thể các cấu trúc định vị thời gian trong

tiếng việt, luận án đã đưa ra một cách hệ thống công phu và ti mi những cấutrúc định vị thời gian trong tiếng việt và ẩn dụ ý niệm về thời gian trong trinhận của người Việt và người Anh

- Luận văn thạc sĩ của Vũ Hồng Tiệp (2011) “Ý niệm thời gian trong các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian trong tiếng việt” Luận văn đã

chi ra các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong tiếng việt và chi rõnhững ý niệm của người Việt về phạm trù thời gian qua các phương tiện ngônngữ đó Có thể nói đây là công trình đã giải mã được cơ chế ánh xạ từ miềnnguồn đến miền đích của ý niệm về phạm trù thời gian

Các công trình nghiên cứu kể trên đã hệ thống các phương tiện ngôn ngữ biểuthị thời gian trên các góc độ ngữ pháp, logic ngữ nghĩa, ngôn ngữ học trinhận Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian này còn phản ánh đặctrưng tư duy văn hóa dân tộc người Việt Sự vận dụng các phương tiện ngônngữ biểu thị thời gian trong tác phẩm văn học, là phương tiện góp phần tạonên thế giới nghệ thuật đặc biệt là không – thời gian trong tác phẩm nghệthuật

Những kết quả từ các công trình nghiên cứu này là cơ sở để chúng tôi tiếpthu và định hướng phát triển cho khóa luận của mình

2.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Văn Cao

Văn Cao để lại cho đời với số lượng không nhiều thi phẩm nhưng thơông chịu nhiều số phận thăng trầm như chính số phận ông Xoay quanh hiệntượng thơ Văn Cao có nhiều ý kiến nhận xét trái chiều, trong đó nổi lên hai

luồng ý kiến, đánh giá Thứ nhất: Luồng ý kiến coi thơ Văn Cao là sản phẩm

của một thứ “chủ nghĩa cá nhân tuyệt đối”, là “một mớ bèo nhèo bùng nhùng

những quan điểm nghệ thuật tư sản” đại diện cho luồng ý kiến đánh giá khắt

khe này là Xuân Diệu in trong Những tư tưởng nghệ thuật của Văn Cao trong

Dao mài mới sắc Thứ hai: Ý kiến khẳng định giá trị thơ Văn Cao trên hành

trình thơ ca Việt Nam hiện đại tiêu biểu như những đánh giá của Nguyễn

Thụy Kha, Tạ Tỵ Nguyễn Thụy Kha cho rằng: “ Đến hôm nay có thể khẳng định tài năng thơ Văn Cao đã hoàn toàn lộ sáng anh là một thi sĩ thứ thiệt.” Trinh Đường khẳng định “Không thể nói khác, Văn Cao là một nhà thơ lớn của thể kỉ này và lớn nhất trong mọi thế hệ thơ từ cách mạng” Những tác

phẩm nghệ thuật có giá trị là những tác phẩm có thể đứng vững sau cơn bãotáp phong ba với sự đánh giá khắc nghiệt bởi thời gian Các sáng tác của VănCao là những tác phẩm nghệ thuật như thế, càng về sau Thơ Văn Cao đã

khẳng định vị trí của mình trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam Thơ Văn Cao

dần trở thành đối tượng quan tâm nghiên cứu của các học giả, nhà nghiên cứu,học viên cao học, sinh viên Các công trình nghiên cứu về thơ Văn Cao có thểkể đến như:

- Lữ Huy Nguyên (tuyển chọn) (1996) Văn Cao – cuộc đời và tác phẩm,

công trình tổng hợp các tác phẩm và bài viết bình luận về cuộc đời, tác phẩmthơ, nhạc, họa Văn Cao

- Khóa luận tốt nghiệp của Trần Ngọc Hiếu (2003) Cái nhìn nghệ thuật trong thơ Văn Cao, tác giả đã đưa ra nhận định về cái nhìn nghệ thuật trong

thơ Văn Cao qua các phương diện : Con người, không gian, thời gian nghệthuật…từ đó khẳng định vị trí văn học sử thơ Văn Cao trên nền thơ ca ViệtNam hiện đại

- Khóa luận tốt nghiệp Cái tôi trữ tình trong thơ Văn Cao của Đỗ Thị Hoan (2005) đưa ra các dạng thức cái tôi trữ tình trong thơ Văn Cao, trong

phương diện nghệ thuật nhận định về giọng điệu, hình ảnh và thể thơ VănCao

- Các công trình nghiên cứu về Thế giới nghệ thuật thơ Văn Cao của Nguyễn Thị Việt Hương (2008), Chất nhạc và họa trong thơ Văn Cao, luận văn thạc sĩ Đỗ Thu Hà (2008).

Các công trình kể trên đã tiếp cận thơ Văn Cao dưới góc độ nghiên cứu văn

học, tiếp cận thơ Văn Cao dưới góc độ ngôn ngữ học có công trình (2008)

“Mối quan hệ giữa hệ thống biểu tượng trong thơ và họa Văn Cao” luận văn Thạc sĩ của Đỗ Thị Mỹ Hà Công trình nghiên cứu các biểu tượng trong thơ

và họa Văn Cao bao gồm các biểu tượng có trong thơ và họa, các biểu tượngchi có trong thơ mà không có trong họa: tác giả miêu tả các biểu tượng: khuônmặt, màu sắc, khoảng trống, đêm…trong thơ Văn Cao một cách hệ thống và ti

mi và phân tích các hướng nghĩa biểu trưng của các biểu tượng này trong thơvà họa

Chúng tôi chia sẻ cách tiếp cận khách quan khi nghiên cứu về thơ Văn Cao,chúng tôi sẽ khai thác hướng tiếp cận từ ngôn ngữ học, tìm hiểu chất liệu củavăn học và lý giải những giá trị thẩm mĩ khi sử dụng các hệ thống phươngtiện ngôn ngữ đó trong thơ Văn Cao

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của khóa luận

- Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận nghiên cứu các phương tiện ngôn ngữ biểu thị các phương diệnkhác nhau của thời gian trong thơ Văn Cao

- Phạm vi nghiên cứu

Tư liệu khảo sát của khóa luận là Tuyển tập Văn Cao thơ, NXB Văn học, Hà Nội 1994 gồm 59 bài thơ và 1 trường ca Những người đi tới biển Tuyển tập Văn Cao thơ là cuốn tuyển tập hầu hết các thi phẩm sáng tác trong những

giai đoạn thơ Văn Cao chịu nhiều luồng ý kiến đánh giá trái chiều, cùng vớinhững thi phẩm trước đó chưa được in Tuy chi với số lượng không nhiều tácphẩm, nhưng đây là văn bản phản ánh được đời sống tinh thần, tư tưởng cũngnhư phong cách thơ độc đáo của Văn Cao

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

- Nhiệm vụ của đề tài

+ Trước hết khảo sát, thống kê và phân loại các phương tiện ngôn ngữbiểu thị thời gian trong thơ Văn Cao

+ Miêu tả các phương tiện biểu thị thời gian ở các phương diện: Cấutạo, ý nghĩa và giá trị sử dụng của các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời giantrong thơ Văn Cao

- Mục đích nghiên cứu

Bước đầu tiếp cận thơ Văn Cao từ góc độ ngôn ngữ với các phươngtiện ngôn ngữ biểu thị thời gian

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thống kê phân loại

Thống kê, phân loại các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thờigian trong thơ Văn Cao

5.2 Phương pháp phân tích miêu tả ngôn ngữ

Phương pháp này được vận dụng trong khi miêu tả các phương tiện ngônngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao, chi ra đặc điểm về các dạng môhình kết hợp và miêu tả chúng

5.3 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Nghiên cứu các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời gian trong thi ca vớiphương pháp liên ngành ngôn ngữ – văn học – văn hóa

6.Cấu trúc của khóa luận

Khóa luận ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của khóaluận chia thành ba chương

Chương 1 Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao trên bình diện cấu tạo

Chương 2 Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao trên bình diện ý nghĩa

Chương 3 Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao trên bình diện giá trị sử dụng.

CHƯƠNG 1 CÁC PHƯƠNG TIỆN NGÔN NGỮ BIỂU THỊ

THỜI GIAN TRONG THƠ VĂN CAO TRÊN BÌNH DIỆN CẤU TẠO

1 Dẫn nhập

1.1 Lý thuyết ba bình diện của ngôn ngữ

Khi cho rằng ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu đặc biệt F Saussuređã chi ra cái biểu đạt và cái được biểu đạt trong ngôn ngữ Trên cơ sở nhữngthành tựu về bản chất tín hiệu của ngôn ngữ, cùng với thời gian hướng nghiêncứu tổng hợp ngôn ngữ trên ba bình diện: kết học; nghĩa học; dụng học đã rađời Hướng nghiên cứu tổng hợp này đã mang đến cho ngôn ngữ học mộthướng nghiên cứu toàn diện, mới mẻ cho các tín hiệu ngôn ngữ

Thuật ngữ tín hiệu được Ch.S.Peirce và Ch.U Morris nêu ra với quátrình tín hiệu hóa có chung một cấu trúc gồm ba phần:

- Phương tiện tín hiệu (cái biểu đạt) là những sự vật hoặc hiện tượng có

tư cách tín hiệu

- Cái được biểu đạt là cái được tín hiệu chi ra hoặc biểu thị

- Người tạo lập hoặc người sử dụng là người dùng tín hiệu

Tín hiệu học đã phân biệt ba loại quan hệ là kết học (quan hệ giữa tín hiệuvới tín hiệu), nghĩa học (quan hệ của tín hiệu với cái được biểu đạt) và dụnghọc (quan hệ của tín hiệu với người dùng) Ba loại quan hệ của tín hiệu kểtrên gắn với ba bình diện trong nghiên cứu ngôn ngữ: bình diện kết học; bìnhdiện nghĩa học và bình diện dụng học

1.1.1 Bình diện kết học

Đỗ Hữu Châu cho rằng: Kết học là “lĩnh vực của các quy tắc hình thức kết hợp tín hiệu thành một thông điệp Nói vắn tắt kết học là lĩnh vực nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu với tín hiệu trong thông điệp.” [7; 3] Nghiên

cứu bình diện kết học của tín hiệu tương ứng với bình diện ngữ pháp củangôn ngữ thường gắn với các phân ngành :

- Từ pháp học: đối tượng nghiên cứu là các từ, với mục đích xác định cácquy tắc cấu tạo từ, quy tắc biến đổi từ, đặc điểm ngữ pháp của các từ loại

- Cú pháp học: nghiên cứu quy tắc cấu tạo cụm từ và câu (kết hợp các từthành cụm từ, kết hợp các từ, cụm từ thành câu, tổ chức các thành phần câu vàcác kiểu câu)

Trong khóa luận chúng tôi dựa vào lý thuyết về bình diện kết học haybình diện ngữ pháp để xem xét cấu tạo của các phương tiện ngôn ngữ biểu thịthời gian trong thơ Văn Cao

1.1.2 Bình diện nghĩa học

Theo Đỗ Hữu Châu, “Nghĩa học” là phương diện của những quan hệ giữa tín hiệu với hiện thực được nói tới trong thông điệp, nói đúng hơn là giữa tín hiệu với vật được quy chiếu trong thông điệp Đây là lĩnh vực có chức năng miêu tả, của những thông tin miêu tả, thông tin sự vật.” [7;10].

Như vậy bình diện nghĩa học nghiên cứu ý nghĩa với tư cách là cái ở giữa cácbiểu thức ngôn ngữ và cái mà biểu thức này miêu tả

1.1.3 Bình diện dụng học

Dụng học là một trong ba lĩnh vực của tín hiệu học Dụng học(Pragmatics) là nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu với người dùng, giữa tínhiệu với việc sử dụng tín hiệu trong các tình huống cụ thể Bình diện dụnghọc được tiếp cận muộn hơn, nhưng sức ảnh hưởng của nó rất lớn

Ch.W.Morris định nghĩa: “dụng học nghiên cứu quan hệ giữa tín hiệu với người lí giải chúng” và A.G Smith nói rõ hơn “Kết học nghiên cứu quan hệ

giữa các tín hiệu, nghĩa học nghiên cứu quan hệ giữa tín hiệu với sự vật và dụng học nghiên cứu quan hệ giữa tín hiệu với người dung.”[7; 11] Như vậy

dụng học chính là phần ngôn ngữ khi gắn với người sử dụng tức là phần ngônngữ đi vào đời sống, gắn với hoàn cảnh giao tiếp và phát ngôn cụ thể màkhông còn hình thức cái vỏ vật chất âm thanh và ngữ nghĩa mang tính tĩnh.Giữa ba bình diện kết học, nghĩa học, dụng học có mối quan hệ chặt chẽ,vì vậy khi nghiên cứu đơn vị ngôn ngữ không thể tiến hành tiếp cận độc lậpriêng rẽ từng bình diện này, sự thỏa đáng kết quả nghiên cứu ngôn ngữ chi khisoi chiếu các đơn vị ngôn ngữ trên cả ba bình diện, từ đó chức năng của nómới được tái hiện đầy đủ và toàn diện

Lý thuyết về ba bình diện ngôn ngữ sẽ là hệ cơ sở lý thuyết để chúngtôi tiếp cận các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian, tiến hành khảo sátcác phương tiện này trên bình diện cấu tạo đồng thời chi ra những ý nghĩa màcác phương tiện ngôn ngữ biểu thị gắn liền với ngữ cảnh sử dụng và dụng ýcủa chủ thể sáng tạo khi vận dụng các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thờigian

1.2 Các yếu tố ngôn ngữ có thể biểu thị thời gian

Thời gian có thể được phản ánh vào trong ngôn ngữ bằng nhiều hình thức

đa dạng như: từ; cụm từ; câu; tổ chức phát ngôn; tổ chức diễn ngôn; phạm trùthể; phạm trù thời Dễ nhận biết nhưng không kém quan trọng hơn khi thờigian được biểu hiện bằng các phương tiện từ vựng và một số cấu trúc ngữpháp Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian là từ có thể là những danhtừ chi thời gian như: năm, tháng, ngày…; hoặc có thể là các cụm từ như:nhiều năm; hàng năm; chục năm… Theo Đào Thản [3; 40] trong tiếng Việtcác từ chi thời gian vô cùng phong phú và đa dạng, chúng được chia thành banhóm là:

(1) Nhóm những đơn vị từ vựng thuộc danh từ:

- Thế ki, giờ, phút, giây, chốc, lát…

- Dạo, thuở, độ, hồi, lúc…

- Chiều, sáng, trưa, buổi, ban…

- Dịp, hạn, cũ, tuổi, đời…

- Nay, nãy, mai, rày…

(2) Nhóm những đơn vị từ vựng thuộc động từ: chờ, đợi, giục, hoãn,khuất…

(3) Nhóm những đơn vị từ vựng thuộc tính từ: nhanh; chậm; gấp; sớm;muộn; mới; già…

Việc biểu thị ý nghĩa thời gian trong tiếng việt còn được thể hiện theocách gián tiếp nghĩa là không sử dụng các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thờigian bằng chính các từ hoặc cụm từ chi đơn vị thời gian mà sử dụng các hình

ảnh, qua hình ảnh mà nhận biết được ý nghĩa về thời gian Chẳng hạn “Trông qua khung cửa trời vàng úa” phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong

câu này là “trời vàng úa” có cấu tạo là cụm từ, là tín hiệu biểu thị thời gianmùa thu trong ngữ cảnh nghệ thuật

2 Kết quả khảo sát

Trên phương diện cấu tạo, chúng tôi sẽ dựa trên sự thể hiện của cácphương tiện ngôn ngữ trong các câu thơ theo trục cú đoạn, sự kết hợp chặt/lỏng với các đơn vị khác trong câu để xác định đặc điểm cấu tạo của chúng.Chẳng hạn:

VD1 Giữa buổi chiều không cơm cháo

(Những người trên biển)

VD2 Đưa võng đời tôi những buổi chiều dĩ vãng

( Những người trên biển)

Trong VD1 “buổi chiều” được xét là danh từ, trong VD2 “những buổi chiều dĩ vãng” được xét là cụm danh từ Như vậy 2 PTNN xét ở trên sẽ được

xếp theo cấp độ từ và cụm từ Một vấn đề đặt ra là: đối với những PTNN là từ

thực mang ý nghĩa thời gian được biểu thị trực tiếp trong danh từ; tính từ; đại từ và không được biểu thị trực tiếp trong một số loại số từ và động từ trong

những kết hợp cụm từ, chúng tôi khảo sát những kết hợp với danh từ, tính từ,đại từ đồng thời các kết hợp với số từ và động từ không có ý nghĩa thời gian

nhưng khi kết hợp với các danh từ mang nghĩa thời gian, sự kết hợp đó chúng

tôi cũng xếp vào cụm từ, chẳng hạn : quên một ban ngày; trôi hết mua xuân…

Kết quả khảo sát như sau:

Bảng 1 Kiểu cấu tạo của các PTNN biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao Qua bảng khảo sát có thể thấy, các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thờigian trong thơ Văn Cao có tần số xuất hiện nhiều hơn cả là từ với tần số xuấthiện 293/ 415 chiếm 70.6%; các PTNN biểu thị thời gian là cụm từ có tần sốxuất hiện ít hơn, 122/415 chiếm 29.4% Các PTNN biểu thị thời gian là từ

thường là các danh từ, phó từ…chi thời gian : Ngày; mua; khi; lúc…Các

PTNN biểu thị thời gian này tham gia vào tạo giá trị ý nghĩa thời gian nghệthuật trong tác phẩm Các PTNN biểu thị thời gian là cụm từ tuy có tần số

xuất hiện ít hơn các từ nhưng giá trị biểu đạt lớn“những buổi chiều dĩ vãng”,

“nghe thời gian”, “những buổi chiều mộng mơ”

2.1 PTNN biểu thị ý nghĩa thời gian là tư

Trong các PTNN biểu thị ý nghĩa thời gian là từ; các phương tiện ngôn

ngữ này chủ yếu là các danh từ chi thời gian: ngày; mua; khi; lúc Các phó từ chi thời gian: đã, sẽ, đang…hoặc chi từ: bao giờ, bây giờ…

STT Loại từ Tần số xuất hiện Tỷ lệ

Bảng 2 Phân loại PTNN biểu thị thời gian theo loại từ

Qua bảng phân loại có thể thấy các PTNN biểu thị thời gian là danh từ cótần số xuất hiện lớn, chiếm 244/293 với tỷ lệ 83.3%, sử dụng các danh từ chithời gian với tần số dày đặc, sức gợi các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời

STT Kiểu cấu tạo Tần số xuất hiện Ti lệ

gian thể hiện giá trị nội dung trong quan điểm nghệ thuật về thời gian trongthơ ông.

Các danh từ biểu thị thời gian:

- Có lúc ban ngày nghe lá rụng sao hoảng hốt

(Trên đường)

- Có bao giờ tôi thật sống với mua xuân đời tôi

(Mua xuân không nở) Các phó từ như: Đã qua cuộc chiến tranh tàn khốc

(Trong mua xuân đời tôi)

Các chi từ như: Bây giờ, bao giờ…

Bao giờ nghe được bản tình ca Bao giờ bình yên xem một tranh tĩnh vật

( Anh có nghe thấy không) Các tính từ chi đặc điểm thời gian: dài, gầy, xanh, thong thả, dằng dặc Xưa nghe thời gian thong thả trôi nhay nhứt

(Những người đi tới biển)

Các PTNN biểu thị thời gian xét từ góc độ cấu tạo có thể là từ đơn : mùa,

khi, lúc cũng có thể có cấu tạo là từ ghép, chẳng hạn : Ngày đêm, đêm ngày…hoặc cũng có thể có cấu tạo là từ láy như: đêm đêm, ngày ngày…

Bảng 3 Phân loại PTNN biểu thị thời gian theo cấu tạo từ

Các từ đơn chiếm số lượng lớn trong các PTNN biểu thị thời gian, chủyếu là danh từ chi thời gian: ngày; mùa; khi; lúc…các từ đơn có tần số xuấthiện là 198/293 chiếm 67.6%, các từ ghép có tần số xuất hiện là 79/293 chiếm

ti lệ 26.9% Các PTNN biểu thị thời gian có cấu tạo là từ láy có tần số xuấthiện chiếm ti lệ nhỏ Sử dụng các từ ghép hay láy chi thời gian, Văn Caothường để chi tần suất hay thời gian phiếm chi cho sự tình được nhắc đến, chủ

yếu là cuộc cách mạng kháng chiến của ta “Ngày đêm tiếng chuyển động Hải

Phòng”, “Lửa đỏ đêm đêm trên bãi biển bập bung” con người phải gồng

mình lên cùng với tháng ngày sục sôi cùng dân tộc

Các từ láy: ngày ngày; đêm đêm

“ Đất nước còn đang nhỏ máu ngày ngày”

(Những người trên biển)

“Lửa đỏ đêm đêm trên bãi biển bập bung”

(Những người trên biển)

“Ngày đêm tiếng chuyển động Hải Phòng”

(Những người trên biển)

2.2 Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời gian là cụm tư

Ngoài các PTNN biểu thị thời gian là từ, còn có các PTNN biểu thị

thời gian có cấu tạo là cụm từ “Cụm từ là tổ hợp các từ theo một quan hệ ý nghĩa và quan hệ ngữ pháp nhất định, nằm trong giới hạn của một câu, đảm nhiệm chức năng một thành phần cú pháp trong câu” [1; 63] Trong thơ Văn

Cao, các PTNN biểu thị ý nghĩa thời gian với cấu tạo là cụm từ xuất hiện vớitần số 122/415, chiếm ti lệ 29.4% Các PTNN biểu thị ý thời gian có cấu tạolà cụm từ được phân loại theo quan hệ kết hợp giữa các yếu tố trong đó có sự

xuất hiện của đơn vị ngôn ngữ chi thời gian,cụ thể gồm: Cụm từ chính phụ, cụm từ đẳng lập và cụm chủ vị Kết quả thống kê được cụ thể hóa như sau:

3 Cụm chủ vị 1 0.8%

Bảng 4 Các PTNN biểu thị thời gian là cụm từ

Qua bảng phân loại các PTNN biểu thị thời gian là cụm từ, cụm danh từcó tần số xuất hiện lớn nhất 116/122 chiếm ti lệ 95.1%, cụm động từ có tần sốxuất hiện 5/122 Các cụm danh từ biểu thị thời gian thể hiện sự tri nhận vềthời gian thể hiện trong thơ ông, các PTNN là cụm động từ có chiếm ti lệ4.1% tuy vậy các kết hợp của các cụm động từ này lại phản ánh cái nhìn vềthời gian trong thơ ông Trong bảng phân loại không có sự xuất hiện của cáccụm từ đẳng lập và cụm tính từ, thơ Văn Cao ưa dùng các cụm danh từ, cụmđộng từ để biểu thị thời gian Cụm chủ vị thể hiện trong kết hợp “ gà đầu ôkêu” tín hiệu âm thanh báo thời gian Các cụm danh từ, cụm động từ đượcmiêu tả dưới đây:

2.2.1 Các PTNN biểu thị thời gian có kiểu cấu tạo là cụm động tư

Các PTNN biểu thị thời gian có kiểu cấu tạo là cụm động từ trong thơVăn Cao thường được cấu tạo theo mô hình:

Động tư trạng thái + Danh tư chỉ thời gian

Quên/ nghe/tiễn …các động từ này khi kết hợp với các danh từ chi thời

gian, tạo cho thời điểm, thời gian mang tính động, trong sự tương tác giữa chủthể và thời gian

Quên một ban ngày đã qua nhọc nhằn chịu đựng

( Quên)

Nghe thời gian đã nhạt khúc ân tình

(Ngoại ô mua đông 1946)

Khép đui xếp phách tiễn đêm đi

(Những người trên biển)

Xưa nghe thời gian thong thả trôi nhay nhứt

(Những người trên biển)

Các cụm động từ được cấu tạo theo mô hình như trên, tạo cho thời giannhư một khách thể mà chủ thể sáng tạo có thể cảm nhận, lắng nghe, đưa

tiễn…thời gian như một người bạn tâm tình đối với chủ thể sáng tạo Thời

gian đau khổ, nhọc nhằn của “một ban ngày” con người có thể quên đi Con người tiễn đưa thời gian đêm tối Thời gian có thể làm “nhạt” đi “khúc ân tình” Thời gian có thể nghe được như thanh âm trong trẻo, thời gian thong

thả trôi

Mô hình kết hợp của cụm động từ biểu thị thời gian trong thơ Văn Cao,tuy chi có tần số xuất hiện chiếm ti lệ rất nhỏ nhưng những cụm động từ nàyđã mang đến màu sắc mới đối với cái nhìn về thời gian, thời gian như mộtkhách thể mang tính động, con người có thể cảm nhận, gần gũi và tâm tìnhvới thời gian Các kết hợp của cụm động từ biểu thị thời gian với kết hợpđộng từ trạng thái phía trước kết hợp với danh từ chi thời gian đã thể hiện cáinhìn về thời gian của chủ thể trữ tình với tâm hồn nhạy cảm, trải nghiệm vớithời gian trong cuộc đời mình

2.2.2 Các PTNN biểu thị thời gian có kiểu cấu tạo là cụm danh tư

Trong số các PTNN biểu thị thời gian có cấu tạo là cụm từ, cụm danh từcó tần suất xuất hiện nhiều hơn cả Cụm danh từ biểu thị thời gian có thể biểuhiện ý nghĩa thời gian gắn với các định tố miêu tả, các cụm danh từ trong thơVăn Cao thường có các mô hình sau:

Mô hình 1:

Những + danh tư chỉ thời gian + định tố miêu tả

Các cụm danh từ có mô hình kết hợp này thường biểu đạt một sự tìnhvà đặc điểm tính chất của thời điểm, nhưng gợi lên chút dư vị khó quên của

“buổi chiều” bởi sự kết hợp “mộng mơ/ buổi chiều” + Dĩ vãng tạo nên sức

dư ba trong ý nghĩa thời gian được nhắc đến:

Sâu những mơ mộng buổi chiều là từng tiếng xe xa

(Trong mua xuân đời tôi)

Đưa võng đời tôi những buổi chiều dĩ vãng

(Những người trên biển)

Mô hình 2:

Danh tư chỉ đơn vị tự nhiên + danh tư chỉ sự vật + danh

tư chỉ thời gian

Trong các kết hợp trong cụm danh từ, Văn Cao còn có cách kết hợp thậtđặc biệt, với cách kết hợp theo mô hình: Danh từ chi đơn vị tự nhiên + Danh

từ chi sự vật + Danh từ chi thời gian Chẳng hạn như: mảnh mắt đêm, mảnh mắt ngày; vũng sao khuya… Các danh từ chi đơn vị tự nhiên: mảnh, vũng…

kết hợp với các danh từ chi sự vật và danh từ chi thời gian đem lại sự phântách thời gian, thời gian có thể phân tách thành các khối và chủ thể trữ tìnhnương theo một điểm nào đó để bao quát toàn bộ không gian, thời gian

Những mảnh mắt đêm, những mảnh mắt ngày

(Phố mắt)

Vũng sao khuya sóng sánh

(Một đêm Hà Nội)

Mô hình 3:

Danh tư chỉ sự vật (thiên nhiên, thời tiết) + tính tư

Mô hình kết hợp của cụm danh từ này thường là các PTNN biểu thị thờigian theo cách gián tiếp Các PTNN biểu thị thời gian gián tiếp thông qua

miêu tả các dấu hiệu biểu hiện của thiên nhiên Chẳng hạn: Mua trăng dài; trời vàng úa; lá me vàng… Các danh từ chi sự vật đều là những sự vật (thiên

nhiên, thời tiết) đặc trưng cho khoảng thời gian nhất định Các tính từ chi tínhchất tiêu biểu nhất của sự vật để có thể làm “tín hiệu” báo thời gian Chẳng

hạn: “Lá me” chưa phải dấu hiệu báo mùa thu nhưng kết hợp “Lá me vàng”

có sự kết hợp của tính từ chi tính chất tiêu biểu nhất của sự vật trong khoảng

thời gian, “lá me vàng” trở thành “tín hiệu” báo mùa thu.

Trong kết hợp “trời vàng úa”, kết hợp danh từ chi sự vật với tính từ

“vàng úa” cũng trở thành tín hiệu báo mùa thu.

Thềm ngày lăn tăn rơi

Lá me vàng

(Mua thu,)

Sương mu chìm lẫn lá vàng thưa

(Ai về Kinh Bắc)

Trông qua song cửa trời vàng úa

(Ai về Kinh Bắc)

Mô hình 4:

Danh tư chỉ thời gian + phụ sau hạn định (thường là các đại

tư sở hữu)

Các cụm danh từ chi thời gian với mô hình Danh từ chi thời gian + phụsau hạn định (thường là các đại từ sở hữu) thường có danh từ chi thời gian

đóng vai trò trung tâm là “mùa xuân” với các cụm danh từ như: “Mua xuân của tôi” “Mua xuân đời tôi”, “Cả mua xuân đời tôi” …Với các kết hợp gắn

với danh từ trung tâm là mùa xuân kết hợp với phần phụ sau hạn định (thườnglà các đại từ sở hữu) thể hiện sự tri nhận về mùa xuân của chủ thể trữ tình,mùa xuân với cuộc đời con người, mùa xuân đời người

Có bao giờ tôi thật sống mùa xuân của tôi

(Mua xuân không nở)

Trong cả mùa xuân đời tôi

(Trong mua xuân đời tôi)

Mùa xuân là phần thời gian đầu tiên trong bốn phần của một năm với khíhậu ấm áp, vạn vật sinh sôi, nảy nở Xuân và các kết hợp với mô hình này là

loại cụm danh từ có tần số xuất hiện khá nhiều trong tác phẩm Xuân thườngđược xem là khởi đầu của năm mới Năm dùng để tính thời gian con người đã

thấy trôi qua hay tuổi con người Xuân còn có nghĩa là thuộc về tuổi trẻ, coi

là tươi đẹp, đầy tràn sức sống Nói đến xuân là nói đến sự sung sức, sự nođầy, của tuổi trẻ, hứa hẹn một tương lai tốt đẹp Trong thơ Văn Cao cácPTNN biểu thị thời gian “mùa xuân” kết hợp với phần phụ sau hạn định(thường là sở hữu) cho thấy một cảm quan về thời gian gắn với cái tôi, cáicá nhân đặc sắc

2.2.3 Một số kết hợp khác

Trong thơ Văn Cao còn xuất hiện một số kết hợp tiêu biểu như:

“Hà Nội một ngày xưa còn lại”

Như vậy có thể thấy những cấu trúc trong các PTNN biểu thị thời giantrong thơ Văn Cao, từ có tần số xuất hiện nhiều nhất trong đó là các danh từchi thời gian, các phó từ, chi từ…Trong cấu tạo từ, các PTNN biểu thị thờigian có cấu tạo từ đơn có tần số xuất hiện lớn nhất Trong cấu tạo cụm từ,cụm danh từ xuất hiện với tần số lớn nhất, cụm danh từ được cấu tạo theo các

mô hình tiêu biểu : Mô hình 1: Những + danh từ chỉ thời gian + định tô miêu tả; Mô hình 2: Danh từ chỉ đơn vị tự nhiên + danh từ chỉ sự vật + danh từ chỉ thời gian; Mô hình 3: Danh từ chỉ sự vật (thiên nhiên, thời tiết) + tính từ; Mô hình 4: Danh từ chỉ thời gian + phụ sau hạn định (thường là các đại từ sở hữu).

Trên đây chi là những mô hình cấu trúc phổ biến biểu thị thời gian trongthơ Văn Cao, trong thơ Văn Cao còn có các cách kết hợp khác như:

- Kết hợp với “mua” : Mua thay lá; mua cảm xúc, mua nhạn bay ra biển…

- Kết hợp với “sương”: Buổi sương; đêm sương….

- Kết hợp với “sao”: Chòm sao Bắc Đẩu; chum sao huyền diệu; khoảng trời sao…

- Kết hợp với “trăng” :“trăng bông”; “trăng ngàn”

Các kết hợp này tham gia vào việc tạp nên thế giới nghệ thuật thơ đặcbiệt là tạo thời gian nghệ thuật với các giá trị ý nghĩa riêng, tạo môi trườnggiao tiếp nghệ thuật thẩm mĩ cho các sáng tác thơ

Tiểu kết chương 1

Qua khảo sát thống kê phân loại chúng tôi đã đưa ra một số mô hình cấutrúc của các PTNN biểu thị ý nghĩa về thời gian trong thơ Văn Cao CácPTNN này bao gồm kiểu cấu tạo là từ và cụm từ Trong cấu trúc cụm từ có

một số mô hình mà Văn Cao thường sử dụng như “Những + danh từ chỉ thời gian” hoặc “Động từ + danh từ chỉ thời gian”… tất cả tạo nên các PTNN

biểu thị ý nghĩa thời gian một cách cụ thể, chi tiết…thể hiện cái nhìn của chủthể đối với thế giới khách quan, đời sống lịch sử xã hội quanh mình Thờigian là một phạm trù trừu tượng, con người cảm nhận thời gian theo cảm nhậnchủ quan Mô tả các cấu trúc mô hình về các phương tiện ngôn ngữ về thờigian trong thơ Văn Cao bước đầu có thể nhận diện được cảm quan về thờigian trong ông Những mô hình cấu trúc trên chi là mô hình phổ biến, sự kếthợp giữa các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian còn là dụng ýnghệ thuật khi sử dụng các phương tiện này biểu thị ý nghĩa thời gian mà

không dùng các phương tiện khác như: “Gà đầu ô kêu” mà không sử dụng

“Gà gáy” hay “tiếng gà”sử dụng kết hợp giữa “thềm ngày”,“hai thời gian” ?

Những kết hợp này sẽ được chúng tôi lý giải thêm ở các chương sau

CHƯƠNG 2 CÁC PHƯƠNG TIỆN NGÔN NGỮ BIỂU THI THỜI GIAN TRONG THƠ VĂN CAO TRÊN BÌNH DIỆN Y

trong các từ loại danh từ, tính từ, đại từ và không được biểu thị trực tiếp trongmột số loại số từ và động từ Các đơn vị ngữ pháp biểu thị ý nghĩa thời gian

trực tiếp: ở cấp độ từ như: “Bẽ bàng mây sớm đèn khuya, ở cấp độ cụm từ như:“Mười lăm năm ấy bây giờ là đây” (Nguyễn Du) Cách biểu thị thời

gian gián tiếp là cách không sử dụng các đơn vị ngữ pháp có sử dụng các từchi ý nghĩa thời gian mà dùng các hình ảnh âm thanh cuộc sống, của thế giới

khách quan có ý nghĩa biểu thị thời gian, chẳng hạn: Sen tàn cúc lại nở hoa

(Nguyễn Du) “Sen”: biểu thị ý nghĩa thời gian mùa hạ; “Cúc” biểu thị ý nghĩa thời

gian mùa thu Việc miêu tả các hình ảnh, âm thanh có ý nghĩa biểu thị ý nghĩa thờigian này do các đơn vị như từ, cụm từ và các đơn vị lớn hơn đảm nhiệm

2 Các PTNN biểu thị thời gian trực tiếp và gián tiếp trong thơ Văn Cao.

Qua khảo sát, các PTNN biểu thị thời gian trực tiếp và gián tiếp trong thơVăn Cao có tần số xuất hiện như sau:

1 Các PTNN biểu thị thời

gian trực tiếp

2 Các PTNN biểu thị thời

gian gián tiếp

Bảng 5 Tần số xuất hiện các PTNN biểu thị thời gian trực tiếp và gián

tiếp trong thơ Văn Cao

Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa thời gian trực tiếp có tần

số xuất hiện lớn với 347/415 chiếm ti lệ 83.6%, các PTNN biểu thị ý nghĩathời gian gián tiếp xuất hiện với tần số 68/415 chiếm ti lệ 16.4% Các PTNNbiểu thị ý nghĩa thời gian gián tiếp tuy chiếm tần số nhỏ nhưng là nhữngPTNN chuyên chở những hiệu quả giao tiếp thẩm mĩ đặc biệt

2.1 Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời gian trực tiếp

Sự phân loại giúp ta có cái nhìn hệ thống về đối tượng Ý nghĩa thờigian mà từ biểu thị rất đa dạng, sự phân loại về các ý nghĩa này giúp ta cóđược cái nhìn hệ thống về ý nghĩa thời gian Theo cách phân loại của [33; 43]dựa vào sự kết hợp của số từ và các danh từ chi đơn vị thời gian mà ý nghĩathời gian có thể phân thành bốn loại ý nghĩa : ý nghĩa thời gian cụ thể, ý nghĩathời gian tổng thể, ý nghĩa thời gian phiếm định, ý nghĩa thời gian vĩnh hằng.Nhưng trong mối quan hệ với con người, ý nghĩa thời gian được hình thành[24, 115]; dựa vào quan hệ chiết đoạn, định danh mà hình thành nên ý nghĩađịnh vị; dựa trên mối quan hệ giữa cảm nhận, tâm lí mà mang ý nghĩa địnhtính; định thái Chúng tôi dựa vào cách phân chia này để phân chia các loại ýnghĩa thời gian của các phương tiện ngôn ngữ biểu thị thời gian trong thơ VănCao Trong mối quan hệ với con người có thể phân loại theo ý nghĩa thời giangắn với quan hệ định vị; quan hệ định lượng và quan hệ định tính, cụ thể cóthể chia thành các loại như sau:

- Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời điểm

- Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời lượng và tần suất

- Các PTNN biểu thị đặc điểm thời gian

Trong khảo sát ngoài các PTNN biểu thị ý nghĩa thời điểm, thời lượng, tầnsuất và đặc điểm thời gian còn có các PTNN biểu thị phạm trù thời Các

PTNN này thường là các phó từ Sự thể hiện của các PTNN biểu thị ý nghĩathời gian được cụ thể hóa qua bảng sau:

STT Các PTNN biểu thị thời gian

trực tiếp

Tần số xuất hiện Tỷ lệ

1 Các PTNN biểu thị phạm trù

3 Các PTNN biểu thị thời

lượng và tần suất

2.1.1 Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời điểm

Từ điển Tiếng Việt [31; 1229] định nghĩa thời điểm : 1- Khoàng thời giancực ngắn được xác định một cách chính xác, coi như điểm trên trục thời gian;2- Khoảng thời gian ngắn được hạn định một cách tương đối chính xác về mặtnào đó Trong thơ Văn Cao, xét các PTNN biểu thị thời điểm với các đơn vịthời gian có tần số xuất hiện:

STT Đơn vị thời gian Tần số xuất hiện Tỷ lệ

a

Qua khảo sát thống kê, có thể thấy những thời điểm như mùa xuân,đêm, ngày xuất hiện với tần số cao PTNN biểu thị thời gian mùa xuân xuấthiện với tần số 30/250; đêm xuất hiện với tần số 46/250; ngày và các thờiđiểm trong ngày xuất hiện với tần số 57/250 Các PTNN biểu thị thời điểmquá khứ (cũ; xưa; dĩ vãng) có tần số xuất hiện là 38/ 250

Biết bao nhiêu lần tìm quên như đêm nay

(Quên)

Những mảnh mắt đêm những mảnh mắt ngày

(Phố mắt)

Nối những cầu đêm vào giấc mơ huyễn hoặc

(Gửi các bạn da đen)

Lũ điếm già giữ khách đêm xưa

(Ngoại ô mua đông 1946)

Lạc lõng đêm vàng khi nhạc ru

(Một đêm đàn lạnh trên sông Huế) Cách kết hợp với danh từ biểu thị ý nghĩa thời gian “đêm” trong thơ Văn Cao thường là: “mảnh mắt đêm”, “những cầu đêm”,“đêm vàng”, “đêm trường” khác với cách kết hợp với cùng đơn vị này trong thơ Hoàng Cầm, Hoàng Cầm sử dụng cách kết hợp “đêm + tiền sử”, cách kết hợp tạo ý nghĩa

thời gian huyền thoại Với Văn Cao đêm không thuộc về vùng thời gian

huyền thoại xa xôi trừu tượng, đêm trong thơ Văn Cao là “những cầu đêm vào giấc mơ huyễn hoặc”,“Lạc lõng đêm vàng khi nhạc ru”, “tiếng ma chở vội một đêm gầy” là đêm của thân phận người; là đêm của những giấc mơ,

đêm của tiếng nhạc

Nhà thơ cảm nhận lo âu về trạng thái tồn tại của con người Đêm trởthành một thời gian lí tưởng để họ quên đi tất cả

“Khi đêm tới tất cả người tôi thức dậy Những đam mê quên ngủ suốt ngày

(Thức dậy)

Những con người nghèo khổ đêm đêm

đến uống rượu Và nói to hơn ngày thường họ sống

(Đêm quán)

Đêm là thời gian con người giải tỏa mọi ẩn ức Đêm là thời khắc sốngdậy mọi ý thức về bản ngã, con người trở về với cái tôi chính mình

“Gió cuối năm luồn vào phố hẹp

Ruột phố Hà Nội cũ”

(Một đêm Hà Nội)

Cảm giác của con người được không khí cổ kính và xưa cũ như vọng về

:“Hà Nội càng thêm cũ,“Ruột phố Hà Nội cũ” để con người chìm vào những ki niệm nào đó khắc khoải hiện về Trong thời điểm về mùa trong năm,

mùa xuân có tần số xuất hiện cao nhất, với tần số xuất hiện là 30/250 Các

PTNN biểu thị ý nghĩa mùa xuân thường có cách kết hợp như : Mua xuân đời tôi; mua xuân cũ; một mua xuân; mua xuân không kịp nở; mua xuân đã mất

Kẻ thu chúng ta nằm im trong bóng tối hôm nay

(Những người trên biển) Đêm nay thay phiên gác

“Bao giờ nghe được bản tình ca”

(Anh có nghe thấy không)

“Bao giờ bình yên xem một tranh tĩnh vật”

(Anh có nghe thấy không)

Thời gian trong một ngày gồm buổi sáng, buổi trưa , buổi chiều, buổi tối Trong thơ Văn Cao các PTNN biểu thị ý nghĩa thời điểm trong ngày: buổi

sáng, buổi trưa, buổi chiều, buổi tối…xuất hiện với tần số 25/250 với các kết

hợp : một sáng; buổi sáng nay; hửng sáng; sáng mua xuân… năm buổi sáng không có trong sự thật…Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời điểm chủ yếu là các

danh từ đích thực biểu thị ý nghĩa thời gian: mùa, buổi, thuở, dĩ vãng, hômnay, hiện tại

2.1.2 Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời lượng và tần suất thời gian

Các PTNN biểu thị thời lượng và tần suất thời gian trong thơ Văn Caocó tần số xuất hiện như sau:

Bảng 8 Các PTNN biểu thị ý nghĩa thời lượng và tần suất thời gian

Theo Từ điển tiếng Việt [31, 1230] thời lượng là lượng thời gian dành cho một hoạt động nào đó Qua khảo sát chúng tôi thống kê được các PTNN biểu

thị ý nghĩa thời gian thời lượng trong thơ Văn Cao với tần số sử dụng 26/347

so với tần số xuất hiện các PTNN biểu thị thời gian trực tiếp Thơ Văn Caothường sử dụng các danh từ kết hợp với số từ để biểu thị ý nghĩa thời lượng

Cụ thể như các kết hợp: Bốn mua nghiêng mặt hát; một buổi trưa; mười năm; nhiều năm; năm tháng; một nửa thế kỉ; hàng chục năm; một lúc; bao năm; một ngày; một buổi sáng; một nửa thế kỉ, từ lâu, nửa ngày….

Những kết hợp PTNN biểu thị ý nghĩa thời lượng này có thể mang ý nghĩa phiếm định: Chẳng hạn: Những vết roi còn nằm trong da thịt nhiều năm (Năm buổi sáng không có trong sự thật); Uống đến hết một ngày đang hết (Quán bia); Uống đến hết một năm sắp hết (Quán bia); Những bức tường hàng chục

năm mưa nắng (Những người trên biển)…Trong những kết hợp các PTNN

biểu thị ý nghĩa thời lượng, Văn Cao sử dụng các PTNN này để biểu thị thờigian phiếm định về những đau khổ, mất mát của cuộc sống con người trongcuộc đấu tranh gian khổ giành hạnh phúc

“Những bức tường hàng chục năm mưa nắng”

(Những người trên biển)

“ Những vết roi trong da thịt nhiều năm”

(Năm buổi sáng không có trong sự thật)

Ngoài các PTNN biểu thị ý nghĩa thời lượng , một số PTNN còn biểu thịý nghĩa về tần suất thời gian Theo Từ điển tiếng Việt [31;1157] Tần suất là

số lần xuất hiện của một hiện tượng trong một phạm vi, một đơn vị thời gian nhất định Trong Thơ Văn Cao, các từ chi tần suất thời gian xuất hiện với tần

số không nhiều, tần số xuất hiện là 27/347 chủ yếu là các từ ghép và từ láy

chẳng hạn như : đêm ngày, ngày đêm, đêm đêm….

Vẫn ngày đêm lấp lánh mang vết thương xưa (Quy Nhơn 1) Đêm đêm, đài canh tan tác (Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc) Vẫn năm năm trút lá xuống chân cầu

(Những người trên biển)

Các PTNN biểu thị ý nghĩa tần suất chủ yếu được dùng trong ngữcảnh nghệ thuật khi chủ thể trữ tình muốn nói đến tần suất thời gian conngười, sự vật…trong trạng thái nào đó theo tính liên tục của thời gianphiếm chi hoặc cụ thể

2.1.3 Các PTNN biểu thị đặc điểm thời gian

Thời gian vốn vô hình trừu tượng, những đặc điểm của thời gian vốn docon người gán cho Để biểu thị đặc điểm của thời gian, hệ thống kho từ vựngtiếng việt có những từ như: nhanh, chậm, mau, lâu… Các phương tiện ngônngữ biểu thị đặc điểm thời gian trong thơ Văn Cao là các PTNN trực tiếp cótần số xuất hiện 15/ 347 Cụ thể như sau:

STT Các PTNN Ngữ cảnh xuất hiện

(Gửi các bạn da đen)

Dài như mùa xuân đã đến

(Mua xuân, em)

(Những người trên biển)

(Khuôn mặt em)

(Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc)

(Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc)

Mãi mãiDưới chân tôi

(Những người trên biển)

(Những người trên biển)

(Với Nguyễn Huy Tưởng)

(Những người trên biển)

(Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc)

(Trần trụi)

13 Thong thả Xưa nghe thời gian thong thả trôi nhay

nhứt

(Những người trên biển)

(Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc)

(Gửi các bạn da đen)

Bảng 9 Các PTNN biểu thị đặc điểm thời gian

Điểm thú vị khi biểu thị ý nghĩa đặc điểm thời gian ,Văn Cao đã sửdụng những cách kết hợp: đêm gầy; xanh mầu đêm; tàn xuân; ngày mới …

Các kết hợp này theo cấu trúc: danh từ đơn vị chỉ thời gian + tính từ chỉ đặc điểm hoặc tính từ chỉ đặc điểm + danh từ chỉ đơn vị thời gian hoặc chi dùng những tính từ chỉ đặc điểm thời gian nhưng hiệu quả tạo hình khi thời gian

hiện lên như một con người, như vật , có bóng dáng màu sắc Các kết hợp với

các tính từ chi đặc điểm thời gian “dài”, “dằng dặc”,“trường” …là cách kết

hợp khá quen thuộc, chi độ dài thời gian đêm theo góc nhìn chủ quan của con

người, do con người cảm nhận Nhưng cách kết hợp “một đêm gầy”,“mồ khuya” đây là hai cách kết hợp khá lạ gợi đặc điểm thời gian mang chút kì bí

ma quái “Một đêm gầy” – đêm hiện ra với bóng hình mang đặc điểm giống như con người, hay “mồ khuya” – thời gian của bóng đêm phủ kín ngôi mộ.

“Tàn” theo từ điển Tiếng Việt [31, 1142]: 1- Ở trạng thái khô héo dần, biểu hiện sự sắp kết thúc của sự tồn tại 2- Ở trạng thái yếu dần biểu hiện sự sắp tắt 3- Ở vào giai đoạn cuối của sự tồn tại, có những biểu hiện suy dần yếu dần”.“Tàn” trong “tàn xuân” cũng phản ánh nét nghĩa ở trạng thái khô héo

dần, sự sắp kết thúc của sự tồn tại nhưng ở đây cụ thể hơn là trạng thái khôhéo dần của tuổi trẻ, cuộc đời con người

“Tàn xuân nhễ nhại mưa cô tịch”

(Chiếc xe xác qua phường Dạ Lạc) Đặt trong ngữ cảnh của bài thơ, cả “tàn xuân” hay “ chiếc xe ma chở vội

một đêm gầy” đều hướng tới sự hủy hoại trong con người, con người sống

trong không gian và thời gian, thấy tất cả hiện lên như những hình hài ốm yếuvà tiều tụy, thế giới là một thực thể mà sự sống đang tàn lụi dần

“Dằng dặc” theo từ điển Tiếng Việt [31,329] kéo dài mãi như không dứt có giới hạn “Giữa những ngày dằng dặc”chủ thể trữ tình rơi vào tình huống

chờ đợi, ngày kéo dài mãi như không có giới hạn, chờ đợi mong “Em” xuất