Sự tham gia của người dân vào xây dựng nông thôn mới trường hợp xã việt lâm, huyện vị xuyên, tỉnh hà giang

Như vậy, đểhoàn thiện được mục tiêu XD NTM theo định hướng đã đềra phải có sựtham giacủa người dân, không những vậy, đây sẽlà lực lượng quyết định sựthành bại và tính bền vững của Chương

BỘGIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾTP HỒCHÍ MINH

CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH

TẾFULBRIGHT -o0o—

BÀN CAO SƠNSỰTHAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN VÀO XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TRƯỜNG HỢP

XÃ VIỆT LÂM, HUYỆN VỊXUYÊN, TỈNH HÀ GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG

TP HồChí Minh, tháng 6 năm 2016

BỘGIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾTP HỒCHÍ MINHCHƯƠNG TRÌNH GIẢNG

DẠY KINH TẾFULBRIGHT

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNHSÁCH CÔNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌCPGS.TS PHẠM DUY NGHĨA

TP HồChí Minh, tháng 6 năm 2016

iLỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do cá nhân tôi khảo sát, tham khảo tài liệu và thực hiện Mọi trích dẫn và sốliệu sửdụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độchính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của cá nhân Luậnvăn được thực hiện trên cơ sởtổng hợp những kiến thức và khảo sát thực tếcủa tác giảmà không nhất thiết phản ánh quan điểm của trường Đại học Kinh tếThành phốHồChí Minh hay Chương trình Giảng dạy Kinh tếFulbright

TP HồChí Minh, ngày tháng năm 2016

Người viết

Bàn Cao Sơn

iiLỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến PGS TS Phạm Duy Nghĩa,

TS.Nguyễn Văn Giáp -người đã nhiệt tình giúp đỡcá nhân tôi trong quá trình làm luận văn Xin chân thành cảm ơn đến các thầy, cô, cán bộvà nhân viên tại Chương trình Giảng dạy Kinh tếFulbright đã tận tâm truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm và giúp đỡtôi trong quá trình học tập và sinh sống tại nơi này.Tôi xin chân thành cảm

ơn các cán bộVăn phòng điều phối Chương trình MTQG XDNTM huyện VịXuyên

đã cung cấp cho tôi sốliệu thực tếđểhoàn thành luận văn.Xin cảm ơn Đảng ủy, UBND, BCĐ XDNTM xã Việt Lâm cùngngười dân địa phương đã tận tình giúp đỡcá nhân tôi trong quá trình khảo sát

Cuối cùng, cảm ơn tập thểlớp MPP7 đã không ngại ngần chia sẻ, góp ý cho tôi trong suốt quá trình học tập

iiiMỤC LỤCLỜI CAM

ĐOAN i

LỜI CẢM

ƠN iiMỤC

LỤC iiiDANH MỤC KÝ HIỆU, TỪVIẾT

4.2.4 Người dân tham gia giám sát, quản lý, vận hành, bảo

nghị 375.3 Hạn chếcủa

CHƯƠNG 1.NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Bối cảnh nghiên cứu

Việt Nam hiện tại vẫn đang là một nước nông nghiệp với khoảng 70% dân sốsống ởkhu vực nông thôn Do vậy, phát triển nông thôn là nhiệm vụquan trọng nhằm từng bước nâng cao mức sống của người dân nông thôn, thu hẹp dần

khoảng cách thành thị-nông thôn Trong nhiều dựán đã được triển khai trên toàn quốc thì chương trình MTQGXDNTM là chương trình phát triển nông thôn toàn diện nhất bao trùm mọi lĩnh vực của khu vực nông thôn Điểm khác biệt củachương trình này so với những chương trình đi trước là đã bao quát toànbộmọi lĩnh vực của đời sống xã hội chứkhông thiên vềđầu tư cơ sởhạtầng Với quyếttâm nâng cao chất lượng ởkhu vực nông thôn, Hội nghịTW lần thứbảy của BCH Trung ương Đảng khóa X vềchính sách Tam nông đã ra Nghịquyết số26-NQ/TW xác định các mụctiêu xây dựng NTM Theo định hướng đó, Quyết địnhsố800/QĐ-TTg của Thủtướng Chính phủđã khẳng định chương trình

MTQGXDNTM là một chương trình tổng thểvềphát triển kinh tế-xã hội, chính trịvà an ninh quốc phòng đểphát triển toàn diện khu vực nông thôn Theo đó, mục tiêu của Chương trình hành động đềra nhằm: nâng cao chất lượng cuộc sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, tập trung đào tạo nguồn nhân lực ởnông thôn, XD NTM bền vững theo hướng giàu đẹp, văn minh Trong quá trình thực hiện, Chương trình MTQG XD NTM đã đạt được những kết quảtích cực Theo báo cáo sơ kết kết quảthực hiện Chương trình giai đoạn 2010 –2014, phương hướng 2015 cho thấy trong bối cảnh đất nước chịu nhiều khó khăn do ảnhhưởng của suy thoái kinh tếthếgiới, song với sựnỗlực của các cấp chính quyền và sựtham gia đồng lòng của người dân đã đạt được nhiều kết quảkhảquan1 Theo sốliệu thống kê, tính đến hết tháng 2/2016, cảnước có 1.761 xã đạt chuẩn 19 tiêu chí Nông thôn mới, chiếm 19,7% trong sốkhoảng trên 9.000 xã của

cảnước; bình quân tiêu chí/xã đạt 12,9 tiêu chí, tăng 2,9 tiêu chí so với đầu 2015 Mục tiêu của Chương trình XD NTM giai đoạn 2016-2020 là đến năm 2020, sốxã đạt NTM chiếm 50%, mỗi tỉnh, thành phốcó ít nhất 01 huyện NTM; tiêu chí mỗi

xã trên cảnước bình quân đạt 15 tiêu chí, không còn xã dưới 5 tiêu chí; cơ bản 1Cổng thông tin điện tửCTMTQGXDNTM giai đoạn 2010 –2020, sơ kết 3 năm thực hiện chương trình XD NTM, 16/5/2014,

http://nongthonmoi.gov.vn/vn/tintuc/Lists/NNNDNT/View_Detail.aspx?

ItemId=15, truy cập 18/7/2015

2hoàn thành các công trình thiết yếu đáp ứng yêu cầu sản xuất và đời sống của người dân nông thôn như điện, đường giao thông, nước sinh hoạt2.Bên cạnh

những thành công đạt được thì trong quá trình XD NTM còn gặp không ít các khó khăn, vướng mắc, đặc biệt là các khó khăn liên quan đến người dân như:nhận thức của người dân vềXD NTM còn hạn chế, nhất là ởnhững khu vực vùng sâu, vùng xa Ởmột sốđịa phương, nhận thức người dân chưa được sâu sắc, chưa hiểu rõ chương trình này là phát huy nguồn lực của nhân dân, vai trò chủthểcủa nhân dân, nên một sốnơi còn trông chờ, ỷlại vào nhà nước (Nguyên An,2014) Có đến 50% những khó khăn là do người dân có nhận thức chưa đúng vềXD NTM, chưa coi mình là “chủthể” của chương trình (Vân Anh, 2015); năng lực của cán bộcòn yếu và thiếu vềsốlượng, nhiều người dân coi đây là cơ hội đểhưởng nguồn đầu tư nên họcó tâm lý ỷlại, coi đây là là phần việc của chính quyền (Vân Anh, 2015) Các tác giảcũng chỉra rằng, câu hỏi vềkhảnăng thành côngcũng như tính bền vững của chương trình NTM phụthuộc vào sựtham gia của người dân.Có thểthấy rằng, ngoài các nguồn lực khác đểđảm bảo mục tiêu chung thì sựtham gia của người dân đóng vai trò quan trọng vì người dân là “chủthể” củachương trình, là người hưởng lợi trực tiếp từchương trình Thông qua các lợi ích trực tiếp này, như việc tiếp cận được các dịch vụcơ bản từcơ sởhạtầng, văn hóa, xãhội, môi trường sẽnâng cao được mức sống của người dân, từđó giảm nghèo bền vững, trực tiếp góp phần thực hiện mục tiêu chung của xã hội Như vậy, đểhoàn thiện được mục tiêu XD NTM theo định hướng đã đềra phải có sựtham giacủa người dân, không những vậy, đây sẽlà lực lượng quyết định sựthành bại và tính bền vững của Chương trình.Do đó, phân tích mức độngười dân tham gia vào quá trình XD NTM thông qua nghiên cứu tình huống ởmột địa bàn cụthểlà cần thiết đểđưa ra các chính sách phù hợp Vì thế, tác giảthực hiện đềtài: “Sựtham gia của người dân vào xây dựng Nông thôn mới, trường hợp xã Việt Lâm, huyện VịXuyên, tỉnh Hà Giang”.2Báo Nhân dân điện tử, Cảnước có 1.761 xã đạt chuẩn nông thôn mới, tạiđịachỉhttp://www.nhandan.com.vn/xahoi/tin-tuc/item/28988302-ca-nuoc-co-1-761-xa-dat-chuan-nong-thon-moi.html, truy cập 25/3/2016.

31.2 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứuĐềtài nghiên cứu thực trạng tham gia của người dân trong việc thực hiện chương trình XD NTM đểtừđó đánh giá vai trò củahọcó tác động đến chương trình như thếnào tại địa bàn xã Việt Lâm, huyện

VịXuyên, tỉnh Hà Giang Thông qua việc nhận định vai trò tham gia của người dân, đềtài sẽđưa ra một vài đềxuất, khuyến nghịnhằm tăng cường, nâng cao năng lực tham gia của người dân trong việc XD NTM trong địa bàn toàn tỉnh và các địa phương kháccó cùng đặc điểm.Từmục tiêu trên, đềtài đưa ra câu hỏi

nghiên cứu:i) Người dân tham gia dưới hình thức và mức độnào trong từng khâu của chương trình XD NTM tại xã Việt Lâm?ii) Các biện pháp đểtăng cường năng

lực tham gia của người dân vào quá trìnhXD NTM?1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứuĐối tượng nghiên cứu: sựtham gia của người dân xã Việt âm vào Chương trình MTQGXDNTM Chủthểnghiên cứu là người dân tại xã.Phạm

vi nghiên cứu: nghiên cứu được thực hiện tại xã Việt Lâm trong khoảng thời gian từkhi bắt đầu xây dựng chương trình đến nay.1.4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn thông tinPhương pháp nghiên cứu: đềtài sửdụng phương pháp nghiên cứu định tính, phỏng vấn một sốngười dân tại địa bàn và chuyên gia, lập bảng khảo sát đểtừđó phân tích, so sánh và thống kê mô tảđểtrảlời cho các câu hỏi.Câu hỏi 1: Đểxem xét hình thức và mức độtham gia của người dân đối với chương trình NTM tại xã Việt âm, đềtài thực hiện khảo sát tại địa phương thông qua bảng hỏi, phỏng vấn người dân, chuyên gia Thông qua việc khảo sát này, đềtài sẽnhìn nhận vai trò tích cực của người dân trong việc xây dựng NTM.Câu hỏi 2: Từviệc khảo sát đểcho thấy vai trò quan trọng của người dân có ảnh hưởng đến sựthành công của chương trình, đềtài đưa ra một sốkhuyến nghịchính sách đểtăng cường sựtham gia của người dân nhằm đảm bảo tính bền vững của chươngtrình

41.5 Cấu trúc đề tàiNghiên cứu này gồm 5 chương: Chương 1 nêu lên những vấn đềchung của nghiên cứu; Chương 2 giới thiệu sơ lược vềChươngtrình MTQGXDNTM; Chương 3 trình bày vềkhung lý thuyết, kinh nghiệm XD NTM tại một sốquốc gia và tổng quan các nghiên cứu khác; Chương 4 khảo sát và đánh giá sựtham gia của người dân vào chương trình XD NTM tại xã Việt Lâm, huyệnVịXuyên, tỉnh Hà Giang; Chương 5 kết luận và khuyến nghịchính sách

CHƯƠNG 2.GIỚI THIỆU VỀ CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI2.1 Giới thiệu chungCác chính sách vềnông thôn

ởViệt Nam đã bắt đầu từrất sớm Nhờviệc thực hiện chính sách cải cách và triển khai công tác khuyến nông mà kinh tếhộnông dân phát triển, hàng triệu nông dân hăng hái sản xuất đem lại nhiều hiệu quảkinh tếcao3 Tiếp theo sau đó là hàng loạt các mô hình thí điểm XD NTM tại cấp thôn/bản theo phương châm dựa vào nội lực của cộng đồng nông thôn đểphát triển Kết quảbước đầu rất khảquan, bộmặt nông thôn ngày càng thay đổi, người dân dần dần thay đổi nhận thức vềXDNTM Tuy vậy, mô hình thí điểm còn gặp phải một sốhạn chế, đó là việc chọn xã thí điểm chưa mang tính đại diện cho vùng, mô hình thườnghướng vào các

chương trình xây dựng cơ bản, chưa có định hướng phát triển chung và đặc biệt

là vai trò của người dân chưa thực sựđược coi trọng.Như đã trình bày ởphần mởđầu, vai trò của nông nghiệp là hết sức quan trọng trong công cuộc phát triển nền kinh tế-xã hội khi nước ta vẫn là một nước còn phụthuộc nhiều vào nông nghiệp Nhận thức được tầm quan trọng này, cụthểhóa Nghịquyết số26-NQ/TW tạiHội nghịTW lần thứbảy BCH Trung ương Đảng khóa X vềchính sách Tam nông, Ban Bí thư đã ban hành Quyết định 205-QĐ/TW thành lập BCĐ thí điểm chương trình XD NTM và lựa chọn 11 xã4, đại diện cho các vùng miền đểXD NTM Trên thực tế, đây không phải là mô hình thí điểm đầu tiên vềNTM Trong những năm trước, có 2 lần chương trình thí điểm này được triển khai dưới sựchỉđạo của BộNông nghiệp và Phát triển nông thôn Lần thứnhất từ2001-2004 triển khai tại 18

xã, lần thứhai từ2007-2009 tại 17 xã Mặc dù đã được triển khai từrất sớm và

có nhiều bài học kinh nghiệm rút ra từchương trình nhưng hình mẫu của mộtthôn/bản kiểu mới vẫn chưa được rõ nét, các chương trình, dựán còn manh mún, chưa đồng bộ, đồng thời thiếu sựgắn kết nên việc đầu tư còn trùng lặp, chồng chéo Chính vì thế, lần thí điểm trên diện rộng lần này, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã 3Viện Quy hoạch và thiết kếnông nghiệp, 2007a4Các xã thí điểm: Thanh Chăn ( Điện Biên -Điện Biên), Tân Thịnh (Lạng Giang -Bắc Giang), Hải Đường (Hải Hậu -Nam Định), Gia Phổ(Hương Khê -Hà Tĩnh), Tam Phước (Phú Ninh -Quảng Nam), Tân Hội (Đức Trọng - âm Đồng), Tân Lập (Đồng Phú -Bình Phước), Định Hòa (Gò Quao -Kiên Giang), MỹLong Nam (Cầu Ngang -Trà Vinh), TânThông Hội (CủChi –TPHCM) và Thụy Hương (Chương Mỹ-Hà Nội).6quyết định thành lập BCĐ thí điểm XD NTM với mục đích xác định rõ ràng hơn vềnội dung, phương pháp, cơ chếchính sách đểtổchức thực hiện.Đểlàm căn cứđánh giá kết quảchương trình thực hiện việc XD NTM, Thủtướng Chính phủđãban hành Quyết định số491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 vềviệc ban hành Bộtiêu chí quốc gia vềnông thôn mới Theo sau đó là Thông tư số54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của BộNông nghiệp & Phát triển nông thôn Hướng dẫn thực

hiện Bộtiêu chí quốc gia vềNTM Cụthểhơn, Bộtiêu chí này là căn cứđểxây dựng nội dung chương trình MTQGXDNTM, chỉđạo thí điểm xây dựng mô hình nông thôn mới trong thời kỳđẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời cũng đểkiểm tra, đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt NTM.2.2 Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mớiCùng với quá trình thí điểm tại 11 xã đại diện trên cảnước, đến năm 2010, chương trình XD NTM chính thức

trởthành chương trình Mục tiêu quốc gia vào ngày 04/6/2010 khi Thủtướng Chính phủban hành quyết định số800/QĐ-TTg vềviệc “Phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia vềXD NTM giai đoạn 2010-2020” Chương trình

MTQGXDNTM mới đã khắc phục được một sốhạn chếso với các chính sách vềnông thôn đã thực hiện trước đây, đó là chương trình đã bao phủtrên diện rộng,

là một chương trình tổng thểtrên tất cảmọi mặt của đời sống xã hội và phát triển kinh tếchứkhông thiên vềxây dựng cơ bản giao thông nông thôn, văn hóa,

y tếvà xã hội; cộng đồng dân cư là những người chủthểtrong XD NTM, Nhà nước chỉđịnh hướng, ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn và chính sách hỗtrợ; đây là chương trình khung vềphát triển nông thôn đã bao gồm các nội dung cần thực hiện cho các tiêu chí và đểthực hiện được sẽcó nhiều chương trình, dựán thành phần do các Bộ, ngành phối hợp chỉđạo, nội dung sẽkhông trùng lặp.Theo đó, chương trình gồm 11 nội dung với 19 tiêu chí, được phân chia thành 5 nhóm: Nhóm I: Quy hoạch (01 tiêu chí)Nhóm II: Hạtầng kinh tế-xã hội (08 tiêu chí)Nhóm III: Kinh tếvà tổchức sản xuất (04 tiêu chí)Nhóm IV: Văn hóa –Xã hội –Môi trường (04 tiêu chí)Nhóm V: Hệthống chính trị(02 tiêu chí)

7Chương trình NTM được điều hành, quản lý bởi BCĐ các cấp được thành lập từTrung ương đến tận cơ sở Văn phòng điều phối là cơ quan thường trực giúp việc cho BCĐ cấp Trung ương và cấp tỉnh/thành phốtrực thuộc Trung ương BCĐ Trung ương có vai trò chỉđạo lớn nhất trong chương trình NTM, BCĐ cấp thấp hơn cùng với các Bộngành ởTrung ương phải chịu sựđiều hành của BCĐ Trung ương Vai trò của BCĐ cấp tỉnh đối với sở, ngành; cấp huyện đối với các phòng ban cũng tương tựnhư vậy Đối với cấp xã là đơn vịtrực tiếp triển khai chương trình nên vừa có BCĐ, vừa có Ban quản lý Bên cạnh đó, tùy thuộc vào từng nội dung, từng tiêu chí cụthểmà có các Bộngành cùng tham gia chủtrì và hướngdẫn thực hiện nội dung Giữa các thành phần trong hệthống có quan hệchỉđạo, quan hệhỗtrợvà quan hệgiám sát, được thểhiện ởsơ đồ: nh 2.1 Sơ

đồbộmáy BCĐ chương tr nh NTMNguồn: tác giảvẽdựa trên quyết định TTg và Thông tư liên tịch số26/2011/TTLT-BNNPTNT-BK ĐT-BTCVềnguồn vốnđầu tư đểphục vụcho chương trình, theo Quyết định 800 được huy động từbốn

1013/QĐ-nguồn cơ bản: thứnhất, vốn ngân sách (Trung ương và địa phương) chiếm

khoảng 40%;thứhai, vốn tín dụng (tín dụng đầu tư phát triển và tín dụng thương mại) khoảng 30%; thứba, vốn huy động từdoanh nghiệp, hợp tác xã

và các loại hình kinh tếkhác khoảng 20%; thứtư, huy động đóng góp của cộng đồng dân cư khoảng 10%

8Theo báo cáo tổng kết chương trình MTQGXDNTM tháng 5/2014, thực tếtriển khai chương trình trong giai đoạn 2011-2013 đã huy động khoảng trên 485 nghìn tỷđồng Trong đó, vốn ngân sách chiếm 33,4%; vốn tín dụng 47,7%; vốn huy động từcác doanh nghiệp 6% và huy động từcộng đồng dân cư 12,9%5 nh 2.2 Cơ cấu vốn thực hiện chương tr nh NTMNguồn: tác giảvẽdựa trênquyết định 800/QĐ-TTg và báo cáo tổng kết Chương trình mục tiêu quốc gia XD NTM tháng 5/2014Như vậy, có thểthấy cơ cấu vốn thu được thực tếlà không đồngcân đối so với quy định So với QĐ 800 thì nguồn lực huy động từNSNN và doanh nghiệp không đạt so với mục tiêu, trong khi đó vốn tín dụng và vốn huy động từnguồn lực cộng đồng đạt cao hơn.5Tạp chí Tài chính, Tăng cường nguồn lực XD NTM, 23/01/2015, http://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/trao-doi -binh-luan/tang-cuong-huy-dong-nguon-luc-xay-dung-nong-thon-moi-

57927.html, truy cập 09/9/2015.Ngân sách Nhà nước40%Vốn tín

dụng30%Vốn DN20%Vốn dân cư10%Cơ cấu vốn theoQĐ 800Ngân sách Nhà nước33%Vốn tín dụng48%Vốn DN6%Vốn dân cư13%Cơ cấu vốn thực tế2011-2013

9CHƯƠNG 3.CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU3.1 Lý thuyết

về sự tham gia của người dânTrước hết, cần định nghĩa sựtham gia của người dân.Theo World Bank, tham gia là một quá trình trong đó các nhóm liên quan tác động và chia sẻgiám sát đối với hoạt động phát triển, các quyết định và các nguồn gây ảnh hưởng đến họ Như vậy, có thểthấy rằng tham gia là sựtương tác của các bên liên quan nhằm đạt được mục tiêu chung Đối với sựtham gia của người dân, tùy thuộc vào các mức độ, hoạt động, cách tiếp cận mà có nhiều định nghĩa khác nhau.Theo Florin (1990), sựtham gia của người dân là “một quá trình trong đó các

cá nhân tham gia vào việc ra quyết định trong các tổchức, chương trình và môi trường ảnh hưởng đến họ” Theo một định nghĩa khác của Pierre André (2012) thìsựtham gia của người dân là một quá trình mà trong đó những người dân thường tham gia –trên cơ sởtựnguyện hoặc bắt buộc và hành động một mình hoặc trong một nhóm -với mục tiêu ảnh hưởng đến quyết định sẽtác động đến cộng đồng của

họ Sựtham gia này có thểdiễn ra bên tronghoặc bên ngoài khuôn khổthểchếvà nó

có thểđược tổchức bởi thành viên của các tổchức xã hội hay người ra quyết định

Trong thống kê của mình, giáo sư Guijt và Cornwall từViện nghiên cứu và phát triển (IDS) của trường Đại học Sussex, vương quốc Anh, từnhững năm 70 của thếkỷtrước đã có tới 29 phương pháp và kỹthuật tham gia được gọi chung là

“nghiên cứu tham gia” (PR –Participatory Research) Trong đó có cách tiếp cận

“nghiên cứu hành động tham gia” (PAR –Participatory Action Research) đã được Deshler,D and Ewert, M (1995)định nghĩa mang tính chất chung và được thừa nhận6:“PAR là một quá trình nghiên cứu có hệthống, trong đó những người đang phải trải qua một hoàn cảnh khó khăn ởcộng đồng hay ởnơi làm việc, trên tinh thần hợp tác với những người nghiên cứu như những chủthểnghiên cứu, tham gia vào việc thu thập và phân tích thông tin, việc ra quyết định, và các hoạt động quản l cũng như việc cải thiện hoặc giải quyết vấn đềcủa chính họ”

Có nhiều lý thuyết đo lường sựtham gia của người dân Vềcơ bản, tác giảnhìn nhận hai cách đánh giá Thứnhất,nhìn từphía người tham gia, tức là người dân,theo nghiên cứu của Jules N Pretty (1995), sựtham gia của người dân được chia thành bảy mức độ, bao gồm: 1) tham gia thụđộng (manipulative

participation) -những người tham gia bịgiới hạn cho biết những điều xảy ra, thông tin chỉthuộc vềchuyên gia bên ngoài; 2) tham gia cung cấp thông tin (passive

participation) -giới hạn sốngười tham gia cung cấp thông tin bằng cách trảlời khảosát được thiết kếbởi tác nhân bên ngoài, kết quảnghiên cứu mọi người không biết; 3) tham gia tư vấn (participation by consultation) -những người tham gia sẽđược đưa ra kiến đại diện cho cộng đồng, họcó thểhoặc không tham gia trong suốt quá trình; 4) tham gia khuyến khích vềvật chất (participation for

material incentives) -mọi người tham gia với tư cách là nguồn lực đểđổi lấy các khuyến khích vật chất; 5) tham gia chức năng (functional participation) -mọi ngườitham gia hình thành các nhóm đểđáp ứng mục tiêu cụthể, các tổchức được thành lập có xu hướng phụthuộc vào các hỗtrợtừbên ngoài; 6) tham gia tương tác

(interactive participation) -mọi người tham gia vào quá trình phân tích, phát triểnkếhoạch hành động nhằm tăng cường năng lực của các tổchức địa phương, sựtham gia được xem như là một quyền lợi và 7) tham gia tựđộng (self-mobilization) -người tham gia đưa ra sáng kiến độc lập với tổchức bên ngoài Thứhai,tiếp cận từchính quyền, theo nghiên cứu của Sherry Arnstein (1969) đánh giá mức độtham gia của người dân thông qua “bậc thang của sựtham gia” qua việc xem xét 8 mức độ, chia thành 3 cấp, được mô tảnhư sau:Bảng 3.1: Mô tảbậc thang của sựtham giaMức độHình thứcMô tảNgười dân được trao

quyềnNgười dân điều khiển(Citizen Control)Người dân khởi xướng công việc nhằm giải quyết nhu cầu của họ, đồng thời huy động nguồn lực đểthực hiện dựán Ởnấc thang này, người dân thực hiện toàn bộcông việc lập kếhoạch, hoạch định chính sách và quản lý một chương trình.Ủy quyền(Delegated

Power)Người dân nắm đa sốcác vịtrí trong ủy ban và có quyền quyết định cao hơn các bên có liên quan khác thông qua việc đàm phán Do có quyền cao hơn nênngười dân phải chịu trách nhiệm trong các quyết định củamình.Đối tác, hợp tác(Partnership)Có sựdàn xếp đểchia sẻquyền lực và trách nhiệm giữa các bên có liên quan Các bên có liên quan này phải có trách nhiệm trong việc

11lên kếhoạch và ra quyết định trong quá trình thực hiện công việc.Tham giamang tính hình thứcĐộng viên(Placation)Người dân thểhiện quyền lực bằng cách bầu ra một ủy ban đểthực hiện chương trình hoặc những ý kiến đóng góp của người dân được lắng nghe và ghi nhận.Tham vấn(Consultation)Chính quyền sẽkhảo sát thái độ, tổchức các cuộc họp và tham khảo ý kiến của cộng đồng, người dân sẽtrảlời câu hỏi khảo sát và tham gia ý kiến Những ý kiến này chỉdùng đểtham khảo, họkhông được ra quyết định Thông thường đây chỉlà bước nghithức.Thông tin(Informing)Người dân được thông tin vềchương trình, tuy nhiên

đó là thường là thông tin một chiều, người dân chỉtrảlời câu hỏi mà chính quyền đưa ra mà không có cơ hội phản hồi, không tham gia vào phân tích hay

sửdụng thông tin mình đưa ra.Không tham giaLiệu pháp(Therapy)Vấn đềcủa người dân đã được xem xét bởi đại diện của chính quyền, người dân làm theo ý của người đại diện mà không hiểu việc mình đang làm.Bịđiều

khiển(Manipulation)Người dân bịthuyết phục theo mọi ý kiến của chính quyền, mọi việc đều do chính quyềnthực hiện bằng cách thuê bên ngoài, người dân không tham gia bất kỳkhâu nào của quá trình, phản ứng của người dân không được đưa vào.Tóm lại, ởhai nấc thang dưới cùng, người dân không tham gia vào bất cứhoạt động nào của chương trình, đây chỉlà bước vận động đểcó thểlôi kéo, thu hút người dân tham gia vào chương trình mà chắc chắn ởđó, họsẽnhận được lợi ích Ởba nấc thang tiếp theo, mặc dù chỉlà hình thức, nhưng người dân đã nhận thức được lợi ích từchương trình, từđó từng bước thamgia vào các hoạt động: từcung cấp thông tin một chiều thông qua khảo sát của chính quyền đến việc được tham vấn, đưa ra các kiến vềcác vấn đềtại địa

phương Ởba nấc thang cao nhất, người dân thực sựlà chủthểcủa chương trình, từviệc hợp tác, đến ủy quyền thực hiện và trực tiếp quản lý

123.2 Kinh nghiệm phát triển nông thôn ở một số nước trên thế giới3.2.1 Kinh nghiệm của Hàn QuốcTheo một nghiên cứu của Phạm Xuân Liêm (2011), vào đầu những năm 60 của thếkỷXX, Hàn Quốc là một nước nghèo do chịu hậu quảnặng nềcủa chiến tranh, phần lớn người dân ởtrong tình trạng thiếu đói Lo ngại của chính phủHàn Quốc lúc bấy giờlà phải thoát khỏi nghèo đói Sau 2 kếhoạch bắt đầu khởi động từ1962, nền kinh tếcó dấu hiệu khởi sắc, tuy nhiên, do chính sách của chính phủlại thiên vềphát triển công nghiệp đã dẫn đến khu vực đô thịphát triển mạnh hơn trong khi khu vực nông thôn vẫn trong tình trạng nghèo đói và lạc hậu Đến năm 1970 vẫn còn 70% dân sốsống ởnông thôn với điều kiện rất khó khăn, không thểtiếp cận được các dịch vụcơ bản của xã hội.Đứng trước tình hình này, chính phủcủaTổng thống Park Chung Hy nhận ra rằng viện trợcủa chính phủsẽkhông giúp ích được gì nhiều cho nhân dân nếu họkhông tựnghĩ cách cứu lấy mình, việc phát triển nông thôn phải dựa trên tinh thần hợp tác và giúp đỡ Đây chính là tưởng sơ khai và cũng lànền tảng đểhình thành phong trào

“Saemaulundong” –Phong trào đổi mới nông thôn Khác với các chương trình dựán truyền thống khác đều có sựáp đặt “từtrên xuống” nên không có hiệu quả Ởđây, phong trào Saemaulundong có cách tiếp cận “từdưới lên” trong nhiều vấn đề-đó là việc trao quyền và trách nhiệm các hoạt động XD NTM thuộc vềcấp

xã, hướng hướng đi của họvào nhu cầu phù hợp với hoàn cảnh của địa

phương7.Phong trào được hình thành từ3 nhân tốchính, đó là: chăm chỉlà động cơ tựnguyện của người dân, không ngừng vượt qua khó khăn đểtiến tới thành công;

tựlựclà ý chí bản thân, tinh thần làm chủ, chịu trách nhiệm vềcuộc sống và vận mệnh của bản thân; hợp táclà nhận thức vềmong muốn phát triển cộng đồng phải nhờvào nỗlực của tập thể Mục tiêu của phong trào này là “nhằm biến đổi cộng đồng nông thôn cũ thành cộng đồng nông thôn mới: mọi người làm việc

và hợp tác với nhau xây dựng cộng đồng mình ngày một đẹp hơn và giàu hơn Cuối cùng là đểxây dựng một quốc gia ngày một giàu mạnh hơn” Với cốt lõi của phong trào là: thay đổi tư duy, phát huy nội lực của nhân dân đểxây dựng cơ sởhạ7XD NTM –bài học vềxây dựng năng lực và trao quyền tham gia của người dân từHàn Quốc, SởKhoa học và Công nghệAn Giang, truy cập 24/11/2015,

http://sokhcn.angiang.gov.vn/wps/wcm/connect/324448804320452a96b7968d4c3de207/01062012.doc?MOD=AJPERES

13tầng, phát triển sản xuất đểtăng thu nhập của nông dân, phát huy dân chủ , phong trào đã đưa ra các nội dung đểxây dựng dựán rất thiết thực, triển khai

dễdàngvà đạt kết quảcao.Trong quá trình thực hiện, Chính phủchỉhỗtrợmột phần nguyên, vật liệu còn nông dân là đối tượng ra quyết định xây dựng cái gì, sốlượng bao nhiêu, địa điểm nào thì phù hợp và họtrực tiếp thực thi mọi việc Phong tràocũng chú phát huy dân chủtrong XD NTM với việc bầu ra lãnh đạo phong trào là người dân trong cộng đồng, bao gồm cảnam và nữ Ngoài ra, Chính phủcũng ban hành những chính sách nhằm tăng thu nhập cho người nông dân, huy động các nguồn lực đểhướng vềnông dân Nhờhiệu quảcủa phong trào Saemaul Undong mà Hàn Quốc từmột nước nông nghiệp nghèo nàn lạc hậu đã trởthành một quốc gia giàu có trong khu vực.3.2.2 Tổng quan các nghiên cứu trước vềsựtham gia của người dânSựtham gia của người dân đóng vai trò hết sức quan trọng trong tất cảcác hoạt động có liên quan đến việc phát triển kinh tế-văn hóa –xã hội, an ninh quốc phòng của một địa phương Đến nay, có rất nhiều các liên cứu đã chỉra tầm quan trọng của người dân, từxây dựng cơ sởhạtầng đến giảm nghèo bền vững, tham gia vào quá trình hoạch định ngân sách, sửdụng đất Trong Báo cáo hội thảo Phát triển kinh tếNông nghiệp (ngày 27/3/2012) của Tổchức Oxfarm đã đưa ra các luận điểm người dân được tham gia vào quá trình thiết kế, xây dựng và bảo trì cơ sởhạtầng là tối cần thiết, đồng thời cũng đưa ra đềxuất tăng cường sựtham gia của người sản xuất nhỏtrong quy hoạch sửdụng đất Cũng trong một nghiên cứu của mình năm 2012, Oxfam cũng chỉra cách thức tăng cường tiếng nói cộng đồng của người dân tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình và NghệAn Thông qua tình huống thực tếnày cũng cho thấy rõ phản ứng của người dân và chính quyền ởcác vấn đềnày Oxfam cũng đưa ra nhận định rằng quyền

của cộng đồng vềcác vấn đềđất đai là cộng đồng phải được tham vấn trước khithực hiện sựthay đổi nào, vì đó là kếsinh nhai của người dân và chỉcó họmới đánh giá được đúng lợi ích mà đất đai mang lại.Trong nghiên cứu của mình vềvấn đềquy hoạch, Nguyễn ThịHiền (2010)chỉra rằng các nhà quy hoạch và quản lý cần làm việc không chỉvì người dân mà còn phải cùng với người dân, sựtham gia của người dân là cần thiết và ngày càng phổbiến.

14Bên cạnh đó, trong Pháp lệnh dân chủởxã, phường, thịtrấn quy định rõ nguyên tắc thực hiện dân chủ, đó là bảo đảm quyền của nhân dân được biết, tham gia

ý kiến, quyết định, thực hiện và giám sát việc thực hiện dân chủởcấp xã Đồng thời, trong Sổtay hướng dẫn xây dựng Nông thôn mới cấp xã (2010) của BộNông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành đểphục vụchương trình MTQGXDNTM cũng đã xác định vai trò chủthểcủa người dân (Phụlục 3) Theo đó,người dân sẽtham gia vào các bước đểtừng bước XD NTM, cụthể: 1) tham gia ý kiến vào đềán XDNTM và bản đồán quy hoạch NTM cấp xã, tham gia vào lựa chọn những công việc gì cần làm trước và việc gì làm sau đểthiết thực với yêu cầu của người dân trong xã và phù hợp với khảnăng, điều kiện của địa phương; 2) quyết định mức độđóng góp trong xây dựng các công trình công cộng của thôn, xã và tham gia thực hiện; 3) cửđại diện (Ban giám sát) đểtham gia quản lý và giám sát các công trình xây dựng, đồng thời tổchức quản lý, vận hành và bảo dưỡng các công trình sau khi hoàn thành.Thông qua các nghiên cứu của các cá nhân, tổchức trong việc xác định vai trò của người dân trong việc tham gia vào các hoạt động làthực sựquan trọng Tùy từng hoàn cảnh, mục tiêu của địa phương và năng lực, kiến thức có thểthấy rằng sựtham gia của người dân thực sựđang dạng, trên tất cảcác lĩnh vực với mức độtham gia khác nhau Như đã nói, chỉcó người dân mới biết mình cần cái gì đểcải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống, vì vậy, cùng với các bước tiến hành khác đểđảm bảo mục tiêu thì người dân cũng có vai trò quan trọng Khi người dân được tham gia vào quá trình công việc mà có lợi íchhay chi phí ảnh hưởng trực tiếp đến mình, họsẽtích cực chủđộng hơn, chủđộng hơn mà không còn dựa dẫm quá nhiều vào Nhà nước như trước.Thông qua kinh nghiệm XD NTM ởHàn Quốc cũng cho thấy vai trò quyết định của người dân trong việc tạo ra các lợi ích cho cá nhân, cộng đồng của mình, từđó góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, đưa đất nước phát triển giàu mạnh hơn Chính phủvà người dân ởcác quốc gia này đều xác định là muốn giảm nghèo, thu hẹp khoảng các giữa thành thịvà nông thôn, nâng cao mức sống phải nêu cao tinh thần tựlực Một mình Chính phủsẽkhông nâng cao hiệu quảcủa khuvực nếu không có sựđồng lòng tham gia của người dân.Từkinh nghiệm phát triển nông thôn của quốc

gia trong khu vực như trên cùng các nghiên cứu vềsựtham gia của người dân vào các quá trình phát triển có thểnhận thấy vai trò của người dân Ứng với Chương trình MTQGXDNTM của Việt Nam cho thấy một sốnội dung, tiêu chí của chương trình đều có liên quan đến người dân Như vậy, có thểkhẳng

định, bên cạnh các yếu tốkhác liên quan đến chương trình thì vai trò của người dân là đặc biệt quan trọng Sựtham gia của người dân sẽquyết định mức độthành công và tính bền vững của chương trình Điều này cũng phù hợp với mục tiêu ban đầu mà chương trình đưa ra, đó là lấy người dân làm chủthể.3.3 Khung phân tích đề xuấtTừnền tảng lý thuyết, các nghiên cứu đi trước, kinh nghiệm quốc tếcũng như các văn bản quy định sựtham gia của người dân, tác giảđưa ra khung phân tích của đềtài Cụthể: nh 3.1: Khung phân tích sựtham gia của người dân trong xây dựng NTMTừkhung phân tích đềxuất có thểthấy 3 mức độtham gia của người dân Thứnhất, người dân không tham gia vào chương trình, theo thang đo

đã đềxuất được mô tảởhai hình thức: liệu pháp và vận động Thứhai, tham gia mang tính hình thức được thểhiện ởba hình thức cao hơn: thông tin, tham vấn và động viên Thứba, người dân nắm quyền, thểhiện ở: hợp tác, ủy quyền

và người dân quản lý.Đểđo lường 3 mức độtham gia này của người dân, tác giảđưa ra phân tích 4 khía cạnh cụthểdựa vào văn bản hướng dẫn sựtham gia của người dân vào NTM Đó là: i) nắm bắt các thông tin vềchương trình; ii) tham gia kiến vào đềán, quy hoạch, lựa chọn công việc; iii) trực tiếp tham gia và iv) bầu giám sát, tổchức quản lý.Sựtham gia của người dânNgười dân nắm quyềnTham gia hình thứcKhông tham giaQuản lýỦy quyềnHợp tácĐộng viênTham vấnThông tinLiệu phápVận độngTham gia ý kiến-Đềán, bản đồquy hoạch-Lựa chọn công việcTrực tiếp tham gia-Quyết định mức đóng góp-Tham gia thực hiệnGiám sát, quản lý-Cửđại diện-Tổchức quản lý, vận hành, bảo dưỡngNắm bắt các thông tin vềchương trình

16CHƯƠNG 4.SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN VÀO CHƯƠNG TRÌNH NTM, TRƯỜNG HỢP XÃ VIỆT LÂM, HUYỆN VỊ XUYÊN, TỈNH HÀ

GIANG4.1 Nghiên cứu tình huống điển hình tại xã Việt Lâm4.1.1 Tổng quan chung vềchương trình NTM tại xã Việt LâmViệt Lâm là xã vùng thấp của huyện VịXuyên với thếmạnh là sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi Cùng với

11 xã khác trong toàn tỉnh được phân bốđều ởcác huyện, Việt Lâm đã được BCĐ Chương trình chọn là xã điểm của tỉnh đểtiến hành XDNTM giai đoạn 2011-

2015 Thời điểm mới bắt đầu tiến hành chương trình, xã đã gặp không ít những khó khăn do điểm xuất phát, mặt bằng dân trí, kinh tếthấp, đời sống nhân dân gặpnhiều khó khăn, tỷlệhộnghèo cao Xuất phát từnhững khó khăn nội tại của huyện miền núi thuộc tỉnh nghèo nên khi mới bắt đầu, công tác XD NTM của xã chỉđạt 7/19 tiêu chí.Sau hơn 4 năm triển khai, đến tháng 12 năm 2014 xã là đơn vịđầu tiên trong toàntỉnh được công nhận đạt chuẩn NTM, sớm 1 năm so với dựkiến chương trình Việc đạt được 19/19 chuẩn tiêu chí NTM đã tạo ra những

thay đổi to lớn vềcơ sởhạtầng nông thôn cũng như đời sống của người dân địa phương.Thống kê cho thấy, sau 5 năm triển khaichương trình XDNTM, tổng đầu

tư trên địa bàn xã đạt 71,286 tỷđồng Trong đó ngân sách Nhà nước và các nguồn khác 58,939 tỷđồng (82,68%); nhân dân đóng góp hơn 35.700 m2đất và hơn 200 nghìn ngày công tương đương với 12,347 tỷđồng (17,32%) Ngoài ra, đóng góp của người dân còn được thểhiện ởcác hoạt động khác như phát triển sản xuất, đóng góp công sức vào các hoạt động nâng cao trình độdân trí, nâng cao sức khỏe 4.1.2 Chọn mẫu dữliệu nghiên cứuXã Việt Lâm có 8 thôn bản với 1.064 hộ Tác giảchọn mẫu phân tầng theo thu nhập (được phân chia theo đối tượng thuộc hộnghèo, cận nghèo và trung bình trởlên), và theo tỷlệdân cư phân bốtừ8/8 thôn bản của xã.Dựa trên danh sách tổng sốhộtrên địa bàn, tác giảtiếnhành lựa chọn ngẫu nhiên các hộđểđiều tra Tổng sốhộđược điều tra là 163

hộchiếm 15% sốhộtrên địa bàn xã Các hộđược

17điều tra phân bổlà đảm bảo các yêu cầu vềtính đại diện trong thống kê, cụthểđược thểhiện ởBảng 4.1.Bảng 4.1: Cách thức chọn mẫuĐặc điểmTổng

thểMẫuSốhộTỷlệSốhộTỷlệThôn bảnThôn Lèn11811,1%1811,0%Thôn

XD NTM, đồán quy hoạch NTM, lựa chọn công việc làm trước, làm sau đểthiết thực với người dân, cộng đồng và phù hợp với khảnăng của địa phương; ii) quyết định mức độđóng góp trong xây dựng các công trình công cộng và trực tiếp tham gia vào các công việc; iii) cửđại diện đểtham gia giám sát và quản lý các công trình xây dựng, đồng thời tổchức quản lý, vận hành và bảo dưỡng các công trình sau khi hoàn thành Sựtham gia của người dân được thểhiện bằng các hoạt động cụthểtrong mối quan hệphát triển bền vững kinh tế, xã hội.4.2.1 Người dân nắm bắt các thông tinMuốn nhận biết vềchương trình cùng với những lợi