BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA LÊ QUANG TIẾN HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG ĐIỀU KIỆN CẢI CÁCH TƯ PHÁP TỪ T
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
LÊ QUANG TIẾN
HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ
CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
TRONG ĐIỀU KIỆN CẢI CÁCH TƯ PHÁP
TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐẮK LẮK
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH
Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số: 60 38 01 02
Trang 2
ĐẮK LẮK – NĂM 2016
Trang 4Công trình được hoàn thành tại: HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Quốc Sửu
Phản biện 1:……… ………
Phản biện 2:……… ………
Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn, Học viện Hành chính Quốc gia
Địa điểm: Phòng ………., Nhà A - Hội trường bảo vệ luận văn thạc
sĩ, Học viện Hành chính
Số:… - Đường……… - Quận……… - TP……… Thời gian: vào hồi …… giờ …… tháng …… năm 201
Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Hành chính Quốc gia hoặc trên trang Web của Khoa Sau đại học, Học viện Hành chính
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Tổ chức và hoạt động, trong đó có hoạt động điều tra của VKSND là một trong những đối tượng của chiến lược cải cách tư pháp của nước ta giai đoạn hiện nay
Như chúng ta thấy, ở nước ta, cùng với các cơ quan Nhà nước như Quốc hội, Chính phủ và Toà án, VKSND được thành lập và tổ chức thành hệ thống, là
bộ phận cấu thành quan trọng trong bộ máy Nhà nước để thực hiện quyền lực Nhà nước và bảo vệ quyền lợi của Nhà nước Viện kiểm sát được thành lập để đại diện cho Nhà nước trong lĩnh vực duy trì và bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật trên
cả hai khía cạnh: Một là, bảo đảm cho các quy định của pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất; hai là, bảo đảm cho các quyền của công dân do pháp
luật quy định phải được tôn trọng Như vậy, Viện kiểm sát vừa là cơ quan đại diện cho quyền lực Nhà nước (ở đây là quyền công tố Nhà nước), vừa là cơ quan đại diện cho quyền và lợi ích của công dân
Thực hiện cải cách nền tư pháp nói chung, trong đó có hoạt động điều tra của VKSND, Đảng ta đã nghiên cứu và ban hành hai Nghị quyết quan trọng: Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” Hai Nghị quyết này thể hiện tư tưởng chủ đạo của chiến lược cải cách tư pháp ở nước
ta trong giai đoạn hiện nay; đã xác định, hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp phải bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội; nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên toà, bảo đảm tranh tụng dân chủ với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác Cụ thể hóa quan điểm lãnh đạo của Đảng, Quốc hội nước ta đã ban hành Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức VKSND năm 2014 với nhiều quy định mới về VKSND
Theo Điều 2 Luật Tổ chức VKSND năm 2014, hai chức năng của VKSND
là thực hành quyền công tố và KSHĐTP của nước cộng hòa XHCN Việt Nam, để thực hiện các nhiệm vụ là: bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất Để thực hiện có hiệu quả hai chức năng
có mối quan hệ hữu cơ nói trên, cũng để tránh sự lạm quyền, thiếu trách nhiệm,
vi phạm pháp luật từ phía cơ quan điều tra, bên cạnh quyền giám sát các hoạt động điều tra, Luật còn trao cho VKSND quyền trực tiếp điều tra vụ án hình sự trong những điều kiện cụ thể
Về nguyên tắc, VKSND có vai trò rất lớn – vai trò chỉ đạo điều tra trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau mà trên thực
tế việc thực hiện vai trò này của VKSND thời gian qua còn chưa tương xứng với
kỳ vọng; việc sử dụng quyền trực tiếp điều tra vụ án hình sự là rất ít và chưa hiệu
Trang 6quả Viện kiểm sát thường chỉ “gián tiếp điều tra” thông qua việc kiểm sát hoạt động điều tra của cơ quan cảnh sát điều tra, nên còn bị động trong việc nắm hồ sơ
vụ án, dẫn tới những hạn chế trong truy tố và tranh luận tại phiên tòa của Kiểm sát viên Đây cũng là một trong những nguyên nhân sâu xa của tình trạng án oan sai, bản án bị hủy do vi phạm hoạt động tố tụng những năm gần đây
Đắk Lắk là một tỉnh trọng điểm của khu vực Tây Nguyên và cả nước Những năm qua, công tác kiểm sát của Viện kiểm sát đã được quan tâm nâng cao chất lượng, nhằm bảo đảm quyền công dân, cũng như góp phần phát hiện và xử
lý nghiêm minh những vi phạm pháp luật, góp phần ổn định trật tự xã hội, nâng cao văn hóa pháp lý nói chung Tuy nhiên, trước bối cảnh đổi mới cơ quan Kiểm sát, đổi mới bộ máy nhà nước theo nguyên tắc pháp quyền, việc nâng cao vai trò của Viện kiểm sát ở luôn là đòi hỏi thường trực, hơn nữa, thời gian qua, công tác kiểm sát đối với hoạt động điều tra các vụ án hình sự ở tỉnh Đắk Lắk xuất hiện những hạn chế về hiệu quả hoạt động, ảnh hưởng không nhỏ tới niềm tin của người dân vào sự công bằng của pháp luật
Để tìm hiểu rõ hơn về vai trò, quy định của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong giai đoạn điều tra nói chung, quyền trực tiếp điều tra vụ
án hình sự nói riêng, từ đó đánh giá thực trạng hoạt động điều tra vụ án hình sự của VKSND trong thực tiễn tỉnh Đắk Lắk, xuất phát từ những yêu cầu khách quan của đấu tranh phòng, chống tội phạm, của cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước
pháp quyền Việt Nam XHCN, tác giả chọn vấn đề “Hoạt động điều tra vụ án
hình sự của Viện kiểm sát nhân dân trong điều kiện cải cách tư pháp – từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk” làm đề tài luận văn thạc sỹ luật học, chuyên ngành Luật Hiến
pháp – Luật Hành chính
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Những công trình nghiên cứu tiêu biểu đã được công bố có liên quan đến
đề tài, có thể kể tới như:
+ Về các công trình nghiên cứu lớn như đề tài khoa học cấp bộ: Kỷ yếu đề
tài khoa học cấp bộ, Viện khoa học kiểm sát VKSND tối cao, của tập thể các tác
giả, Hà Nội, năm 1999; THQCT và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai
đoạn điều tra của Lê Hữu Thể và các tác giả, năm 2008; Tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra theo yêu cầu cải cách tư pháp, Đề tài khoa
học cấp bộ, Hà Nội, năm 2008; Những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc đổi
mới thủ tục tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Đề tài khoa học
cấp bộ, năm 2011; Một số vấn đề về tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt
động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra theo yêu cầu cải cách tư pháp
của Nguyễn Hải Phong và các tác giả
+ Bài viết tiêu biểu được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành: Lý Văn
Chính, “Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra”, Tạp chí Nghiên cứu
lập pháp, số 6/2005; Đỗ Văn Đương, “Cơ quan thực hành quyền công tố trong cải
cách tư pháp ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 7/2006; Lê
Văn Cảm, "Bàn về hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án trong
chiến lược cải cách tư pháp", Tạp chí Kiểm sát số 01/2009; Trần Công Phàn, "Một
Trang 7số vấn đề về chủ trương tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra,
gắn công tố với hoạt động điều tra theo yêu cầu cải cách tư pháp", Tạp chí Kiểm
sát 03/2012; Lê Thị Tuyết Hoa, "Một số nội dung trọng tâm để thực hiện chủ
trương tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra theo yêu cầu cải
cách tư pháp", Tạp chí Kiểm sát số 16/2012; Nguyễn Hòa Bình, "Một số định
hướng nghiên cứu sửa đổi, bổ sung BLTTHS đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp",
Tạp chí Kiểm sát 16/2012 và Tạp chí Kiểm sát số 21/2012; Nguyễn Thị Thủy,
"Sửa đổi bổ sung BLTTHS nhằm thực hiện chủ trương của Đảng - Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, thực hiện cơ chế gắn công tố với
điều tra”, Tạp chí Kiểm sát số 21/2012; Nguyễn Thái Phúc, "Sửa đổi nguyên tắc
tập trung thống nhất trong ngành Kiểm sát nhân dân", Tạp chí Kiểm sát số
17/2012; Trần Đình Nhã, "Chế định điều tra tội phạm trong BLTTHS", Tạp chí
Kiểm sát số 21/2012; Đỗ Văn Đương, "Phân định rõ thẩm quyển quản lý hành
chính với trách nhiệm, quyền hạn tư pháp và sửa đổi, bổ sung chế định chứng cứ
trong BLTTHS", Tạp chí Kiểm sát số 16/2012; Đào Trí Úc, "Đề xuất đổi mới Viện kiểm sát ở Việt Nam từ kinh nghiệm một số nước trên thế giới", Tạp chí
Kiểm sát số 12/2013; Lê Đức Xuân, Phạm Lan Phương, "Vai trò cơ quan Công tố
các nước trên thế giới trong việc KSĐT các vụ án hình sự", Tạp chí Kiểm sát số
13/2013; Lê Thị Tuyết Hoa, "Thực trạng và một số kiến nghị nhằm tăng cường
trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra",
Tạp chí Kiểm sát số 08/2014;…
+ Báo cáo tổng kết chuyên đề trong ngành Kiểm sát: Tổng kết một số vấn
đề lý luận và thực tiễn về các công tác của ngành KSND qua 50 tổ chức và hoạt động, Hà Nội, năm 2010; Báo cáo kết quả tổng kết 8 năm thi hành BLTTHS năm
2003, Hà Nội, năm 2012
+ Luận án tiến sĩ, điển hình có: Nguyễn Thị Mai Nga, "Cơ sở lý luận và thực trạng của điều tra và truy tố các tội phạm về ma túy", Nhà xuất bản thông tin
và truyền thông, năm 2012; Đào Hữu Dân, “Mối quan hệ giữa cơ quan cảnh sát điều tra với Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự”, Luận án tiến sĩ luật học trường Đại học cảnh sát nhân dân, năm 2006;…
+ Luận văn thạc sĩ luật học, điển hình có: Vũ Thị Xuân Nhuệ, "Một số hoạt động KSĐT án kinh tế tại Tp Hồ Chí Minh 1991-1996"; Đoàn Tạ Cửu Long,
"Công tác KSĐT án trị an tại Tp Hồ Chí Minh từ 1996 - 2000 - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn"; Võ Phước Long, "Chức năng của VKSND trong tố tụng hình sự" năm 2007; Đoàn Tấn Minh, "Hoạt động của Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự mà bị can là người chưa thành niên trên địa bàn tỉnh Tiền Giang" năm 2008; Nguyễn Văn Tấn, "Hoạt động KSĐT các tội phạm về ma túy tại Tp Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay" năm 2008;…
Qua khảo sát, nhiều công trình đã làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về các chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự, có đánh giá việc thực hiện chức năng nào đó của hoạt động kiểm sát trong tố tụng hình sự nói chung, hay trong một lĩnh vực phòng chống tội phạm cụ thể Các công trình chủ yếu nghiên cứu về phương diện thực hiện vai trò công tố và KSHĐTP, chưa có
Trang 8công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về quy định và việc thực hiện quyền điều tra vụ án hình sự của VKSND nói chung, của VKSND ở địa phương cụ thể
nói riêng Do vậy, tên đề tài được tác giả chọn nghiên cứu “Hoạt động điều tra
vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân trong điều kiện cải cách tư pháp –
từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk” không bị trùng lắp với đề tài được nghiên cứu trước
đó Vấn đề được nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong bối cảnh tích cực thực hiện cải cách tư pháp theo Chiến lược của Đảng, Hiến pháp 2013 và Luật
Tổ chức VKSND năm 2014
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu những quy định pháp luật nói chung và việc thực hiện quyền điều tra vụ án hình sự của VKSND ở tỉnh Đắk Lắk thời gian qua, đánh giá thực trạng, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động này trong thời gian tới
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và pháp lý về VKSND; hoạt động điều tra vụ án hình sự của VKSND;
- Nêu rõ mục đích, yêu cầu, nội dung của công cuộc cải cách tư pháp đối với nền tư pháp nói chung và đối với Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự nói riêng
- Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật của VKSND ở tỉnh Đắk Lắk trong điều tra vụ án hình sự thời gian qua
- Đề xuất những quan điểm, phương hướng giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra vụ án hình sự của VKSND theo yêu cầu cải cách tư pháp
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động điều tra vụ án hình sự của VKSND tỉnh, VKSND cấp huyện ở tỉnh Đắk Lắk theo quy định của BLTTHS năm 2003 và các quy định mới của BLTTHS năm 2015 Đây là hoạt động nhằm thực hiện chức năng THQCT, KSHĐTP trong giai đoạn điều tra được tiến hành bởi người tiến hành tố tụng là Kiểm sát viên
4.2 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu hoạt động điều tra của VKSND tỉnh, VKSND cấp huyện ở tỉnh Đắk Lắk chủ yếu trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, tức là từ lúc khởi tố vụ án đến khi truy tố bị can ra trước tòa Một số hoạt động điều tra vi phạm pháp luật để phục vụ hoạt động kiểm sát việc khởi tố vụ án,
bị can cũng được xem xét trong cả quá trình tố tụng vụ án hình sự theo nghĩa rộng của từ “điều tra”
Về không gian, luận văn nghiên cứu hoạt động của Viện kiểm sát trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, nhưng có chú trọng ở một số địa bàn trọng điểm, có số lượng các vụ án hình sự thụ lý hàng năm lớn
Về thời gian, luận văn khảo sát giai đoạn từ năm 2011 đến hết năm 2015
Trang 95 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp luận nghiên cứu
Phương pháp luận thực hiện đề tài dựa trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng; quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng, chống tội phạm, về vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong bộ máy nhà nước và trong tố tụng hình sự; và các chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, cải cách tư pháp, bảo đảm quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống trong nghiên cứu khoa học xã hội là: Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, kết hợp quan sát thực tiễn (qua quá trình công tác) với khát quát hóa
6 Ý nghĩa của Luận văn
Luận văn góp phần hoàn thiện lý luận về hoạt động điều tra của Viện kiểm sát trong điều tra vụ án hình sự
Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu của cán bộ giảng dạy, sinh viên trong các trường đại học luật, các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng các chức danh tư pháp như Học Viện tư pháp, Trường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát hoặc sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho những người quan tâm, nghiên cứu chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong điều tra vụ án hình
sự
7 Kết cấu của Luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo Phần nội dung kết quả nghiên cứu được kết cấu thành 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về Viện kiểm sát nhân dân và hoạt động điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân
Chương 2: Thực trạng hoạt động điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân ở tỉnh Đắk Lắk
Chương 3: Phương hướng, giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra
vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân trong điều kiện cải cách tư pháp
Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG
VỀ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VÀ HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA VỤ ÁN
HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
Trang 101.1 KHÁI QUÁT VỀ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VÀ HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ
1.1.1 Viện kiểm sát nhân dân trong bộ máy nhà nước
1.1.1.1 Vị trí, vai trò và tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân
- Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân:
Cơ quan Viện kiểm sát ở nước ta thuộc hệ thống các cơ quan tư pháp, do
đó, việc xác định vị trí của hệ thống cơ quan này phải trên cơ sở bảo đảm sự độc lập của hệ thống cơ quan tư pháp Với chức năng THQCT và KSHĐTP thì cần tổ chức Viện kiểm sát thành một hệ thống cơ quan Nhà nước độc lập
Theo Luật Tổ chức VKSND năm 2014, VKSND Việt Nam là một hệ thống độc lập và được được tổ chức ở 4 cấp, gồm: VKSND tối cao; VKSND cấp cao; VKSND cấp tỉnh; VKSND cấp huyện; Viện kiểm sát quân sự
1.1.1.2 Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân
a Chức năng của Viện kiểm sát nhân dân
Điều 107 Hiến pháp năm 2013 quy định về chức năng của VKSND là:
“Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”
b Nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân
Trong phạm vi chức năng của mình, VKSND có nhiệm vụ: “bảo vệ pháp
luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ
nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá
nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”
1.1.2 Hoạt động điều tra vụ án hình sự
1.1.2.1 Quan niệm về hoạt động điều tra vụ án hình sự
Quy định của BLTTHS về thẩm quyền thu thập chứng cứ là thẩm quyền thực hiện các hoạt động điều tra của CQĐT, Viện kiểm sát và Tòa án Ba cơ quan này được tiến hành tất cả các hoạt động điều tra đã đuợc quy định trong BLTTHS
1.1.2.2 Đặc điểm của hoạt động điều tra vụ án hình sự
- Hoạt động điều tra vụ án hình sự là hoạt động thực hiện công khai theo
trình tự, thủ tục tố tụng hình sự
- Khi thực hiện hoạt động điều tra vụ án hình sự thường phải áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự
- Hoạt động điều tra vụ án hình sự là hoạt động thu thập chứng cứ phục vụ cho hoạt động buộc tội
- Hoạt động điều tra vụ án hình sự đòi hỏi phải tuân thủ yêu cầu về pháp luật, chính trị, nghiệp vụ
1.1.2.3 Nội dung hoạt động điều tra vụ án hình sự
Điều tra theo nghĩa chung nhất là thu thập thông tin, nhưng trong tố tụng hình sự, điều tra là các hoạt động thu thập chứng cứ, tài liệu nhằm làm rõ vụ án