Sử dụng di sản hoàng thành thăng long trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 trường THPT nguyễn bính, huyện vụ bản, tỉnh nam định

Đây không chỉ là một loại tài liệu lịch sử vật chất quý hiếm, một bằng chứng khoa học, trung thực về quá khứ mà còn là một loại tư liệudạy học bộ môn đem lại hiệu quả cao.Đầu năm 2013, B

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LẠI THỊ LAN ANHS

Ử DỤNG DI SẢN HOÀNG THÀNH THĂNG LONGTRONG DẠY HỌC LỊCH

SỬ VIỆT NAM LỚP 10TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGUYỄN

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮTError! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNGivDANH MỤC BIỂU ĐỒvMỞ ĐẦU1

1 Lý do chọn đề tài1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu4

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu4

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu5

6 Giả thuyết khoa học6

7 Đonggopcuađêtai6

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài6

9 Cấu trúc luận văn6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI SẢNVĂN HÓA TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬỞ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG7

1.1 Cơ sở lý luận7

1.1.1 Khái niệm về di sản văn hóa7

1.1.2 Đặc điểm của di sản văn hóa Việt Nam10

1.2.2 Thực trạng sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 1018T

iểu kết chương 128

CHƯƠNG 2:CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI SẢN HOÀNG THÀNHTHĂNG LONG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGUYỄN BÍNH,HUYỆN VỤ BẢN TỈNH NAM ĐỊNH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM29

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 –chương trìnhchuẩn ở trường Trung học Phổ thông29

2.2.1 Giới thiệu chung về khu trung tâm di sản Hoàng thành Thăng LongError! Bookmark not defined

2.2.2 Một số nội dung tài liệu ở di sản Hoàng Thành Thăng Long có thể sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thôngError!

Bookmark not defined

2.3 Những nguyên tắc sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học lịch

sử ở trường Trung học Phổ thôngError! Bookmark not defined

2.3.1 Khai thác tính trực quan sinh động của di sản Hoàng thành Thăng

LongError! Bookmark not defined

2.3.2 Đảm bảo tính khoa học, sư phạmError! Bookmark not defined

2.3.3 Phát huy tính tích cực trong nhận thức của học sinhError! Bookmark not defined

2.4 Các biện pháp sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử lớp 10 ở trường Trung học phổ thông Nguyễn Bính, huyện Vụ Bản tỉnh Nam ĐịnhError! Bookmark not defined

2.4.1 Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bảnError! Bookmark not defined.

2.4.2 Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tiến hành tổ chức thảo luận nhómError! Bookmark not defined

2.4.3 Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long để tiến hành dạy học dự ánError! Bookmark not defined

2.5 Thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined

2.5.1 Mục đích thực nghiệmError! Bookmark not defined

2.5.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệmError! Bookmark not defined

2.5.3.Nội dung và phương pháp thực nghiệmError! Bookmark not defined

2.5.4 Phân tích kết quả thực nghiệmError! Bookmark not defined.Tiểu kết chương2285

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ287

TÀI LIỆU THAM KHẢO32PHỤ LỤCError! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Kết quả thực nghiệm sƣ phạmError! Bookmark not defined.

Bảng 2.3 Bảng tổng hợp phân loại học sinh theo kết quả điểm kiểm tra (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4 Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệmvà lớp đối

chứngError! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đềtài

Trong xu thế hội nhập hiện nay, côngtác giáo dục truyền thống lịch sử dân tộc cho thế hệ trẻ luôn được chú trọng trong các nhà trường phổ thông Trong số các môn học đó, Lịch sử có nhiều ưu thế và ý nghĩa quan trọng góp phần giáo dục thế hệ trẻtheo lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyên Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung Ương Đảng Cộng sản Việt Nam Đỗ Mười đã nhấn mạnhviệcgiáo dục lịch

sử dân tộc, coi lịch sử là tài liệu giáo khoa số một trong nhà trường.Tuy nhiên, thực tế việc dạy và học Lịch sử còn có những hạn chế so vớimong đợi củaxã hội Thực tiễn nhiều học sinh không ham thích hoặcthờ ơ với việc học Lịch sử Thực trạng nàyđã và đang gióng lên hồi chuông báo động và cần có sự thay đổi nhanh chóng nhưng hợp lý, cẩn trọngđối với việc giảng dạy và học tập môn Lịch sử Đặc biệt, vấnđề nâng cao sự hiểu biết của học sinh theo cách tự nhiên nhất nhưng phải hấp dẫn, đưa người học vào tâm thế chủ động, sáng tạo còn chưa thực sự phát huyhiệu quả Chính vì vậy, chúng ta cần có những bước cải tiến và đổi mới nội dung

và phương pháp dạy họcbộ môn mang tính cấp bách Quá trình này được tiến hành thường xuyên, đồng bộ, trong đó cần tăng cường sử dụng các tài liệutrực quan Một trong số đóchính là sử dụng di sản văn hóa Đây không chỉ là một loại tài liệu lịch sử vật chất quý hiếm, một bằng chứng khoa học, trung thực về quá khứ

mà còn là một loại tư liệudạy học bộ môn đem lại hiệu quả cao.Đầu năm 2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Văn hóa Thể thao đã có văn bản hướng dẫn về việc sử dụng di sản văn hóa vào dạy học, được thực hiện thíđiểm tại 7 địa phương: Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Giang, Phú Thọ, Quảng Ninh, Thừa Thiên -Huế,Quảng Nam với ba môn Lịch sử, Địa và Âm nhạc Tại Hội thảo “Chương trình giáo dục di sản trong nhà trường tại Việt Nam” diễn ra vào ngày 07/03/2012 tạiHà Nội, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Vinh Hiển nhấn mạnh: “Giáo dục di sản đã và

2đang từng bước trở thành yêu cầu, nhiệm vụ, động lực đối với các trường phổ thông, góp phần quan trọng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ở Việt Nam”[29, tr 161].Các nước trên thế giới ngày càng chú trọng đến công tác khai thác và sử dụng di sản văn hóa vào nhiều lĩnh vực Với chiều dài lịch sử đấu tranh anh hùng, Việt Nam có nhiều loại di sản khác nhau và đem lại hiệu quả giáo dục Một trong số đó, khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được công nhận là disản văn hóa thế giới vào năm 2009là nguồn tài liệu rất quan trọng Khu di sản bao gồm Di tích Khảo cổ học 18 Hoàng Diệu và Trục chính tâm Hoàng thành Thăng Long đã tạonên một quần thể thống nhất, có

giá trị về lịch sử bởi đây từng là Kinh đô của quốc gia Đại Việt từ thế kỉ XII đến thế kỉ XVIII Vì vậy, vấn đề này là đề tài của nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả trong và ngoài nước Nhiều khía cạnh khác của vấnđề được đề cập và giải quyết Tuy nhiên, những nghiên cứu trong nước còn hạn chế về vấn đề của luận văn ở lĩnh vực phương pháp dạy học lịch sử, cụ thể là phương pháp sử dụng di sảntrong dạy học Lịch sử ở trường THPT.Với những lý do nêu trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử Việt Nam Lớp 10 trường trung học phổ thông Nguyễn Bính, huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định ” nhằm đề xuất các biện pháp sử dụng nguồn tài liệu quý giá này theo hướng dạy học đổi mới, sángtạo, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử ở trườngTHPTvà góp phần vào các nghiên cứu về bộ môn phương pháp dạy học Lịch sử.2 Lịch sửnghiên cứu vấn đềViệc nghiên cứu vấn đề về di sản Hoàng thành Thăng Long dưới nhiều góc độ khác nhau đã đượcgiải quyết trong nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước.Với phạm vi và tính chất của đề tài chúng tôi tập trung tìm hiểu hai vấn đề lớn như sau:-Vị trí và ý nghĩa của di sản Hoàng thành Thăng Long:

3Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập cụ thể vàchi tiết về khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long Có thể kể tên một số tác phẩm tiêu biểu như:“Những hiểu biết mới về thành Thăng Long” của Đỗ Văn Ninhđăng trên tạp chí Khảo cổ học (2004 -số 4,tr 21-35) Bài viết cung cấp thêm những thông tin về các đợt khai quật khảo cổ học gần nhất trong khu Hoàng thành Thăng Long, giúp độc giả có thêm cứ liệu để truy tìm vị trí Hoàng thành thủa ban đầu Trên cơ sở các hiện vật khảo cổ học và việc phát lộ khu di tích Hoàng thành Thăng Long ở 18 Hoàng Diệu,tác giả Nguyễn Quang Ngọc trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử(2005 -Số 2 tr 10-15) bàn về phạm vi, vị trí của Hoàng thành và Cung thành ở các triều đại Lý -Trần –

Lê Tác giả Nguyễn Thừa Hỷ trong:“Thăng Long Hà Nội thế kỷ XVII –XVIII –XIX”(Hội Sử học Việt Nam năm1993)đã trình bày nghiên cứu toàn diện về kinh

tế, chính trị và xã hội của Thăng Long Hà Nội xưa, góp phần tạo dựng lại lịch sử của chính bản thân nó và cũng để hiểu thêm về cấu trúc đô thị trong những thế kỷ qua Đặc biệt, nhiều kết quả khai quật Khảocổ học khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đã đoàn khai quật báo cáo chi tiết trong Hội nghị thông báo Khảo cổ học lần thứ 50 (từ ngày 16 đến 18 tháng 9 năm 2015) diễn ra tại thành phố Huế Bên cạnh đó, nhiều đầu sách đề cập tới sự hiện diện của Hoàng thành Thăng Long trong lịch sử dân tộc như: Lâm Thị Mỹ Dung, Nguyễn Gia Đối, Nguyễn Ngọc Thơvới “Di sản lịch sử và những hướng tiếp cận mới”, Nxb Thế giới, 2011; Trần Lâm Biền, Trịnh Sinh: “Thế giới biểu tượng trong di sản văn hóa Thăng Long –Hà

Nội”, Nxb Hà Nội, 2011; Bùi Đẹp với: “Di sản thế giới tại Việt Nam”, tập 1, Nxb Trẻ -thành phố Hồ Chí Minh, 2012.-Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử:Các công trình nghiên cứu của tâm lý học, giáo dục học như: “Tư duy học sinh”, (1982) của Sácđacốp, Nxb Giáo dục, Hà Nội; “Phát triển tư duy học sinh”, (1976) của M.A.Lexeep, Nxb Giáo dục, Hà Nội; Phan Ngọc Liên (cb), (2009), Phương pháp dạy học Lịch sử, tập 1, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà

4Nội; Nguyễn Thị Côi, (2008), Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội; Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị (cb), (2004), Phương pháp dạy học Lịch sử, Nxb Giáo dục, Hà Nội

đã trình bày những cơ sở lý luận dạy học, nhất là việc sử dụng các phương tiện trực quan và vai trò của nó trong dạy học.Các công trình về lý luận dạy học lịch sử

đề cập tới việc dạy học lịch sử sử dụng di sản, di tích trong nhà trường phổ thông như: “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”của N.G.Đairi, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2001; Nguyễn Văn Huy, Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa, Quy trình giáo dục trải nghiệm di sản trong nhà trường; Trần Thị Thu Thủy, Nguyễn Xuân Trường, Nguyễn Đức Tăng(2004), Các bước xây dựng kế hoạch dạyhọc có sử dụng di sản văn hóa phi vật thể, Nxb Giáo dục, Hà Nội; Hoàng Thanh Hải với Di tích lịch sử và việc giảng dạy lịch sử ở trường phổ thôngtrên Tạp chí Xưa và Nay (tháng 4/1996, tr.6-7) Ngoài ra, còn nhiều bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành: Dạy và Học ngày nay, tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, Xưa và Nay và một số báo cáo khoa học trong các hội thảo khoa học Đây thực sự là những nguồn tài liệu tham khảo quý giá giúp tác giả có những gợi ý giải quyết vấn

đề của đề tài đặt ra.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu3.1 Đối tượng nghiên cứuQuá trình sử dụng di sản trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam (lớp 10 –

chương trình chuẩn) ở trường THPT nói chung, trường THPT Nguyễn Bính, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định nói riêng.3.2 Phạm vi nghiên cứuVề hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài học nội khóa.Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm: tiến hành tại lớp 10, trường THPTNguyễn Bính,huyện Vụ Bản,tỉnh Nam Định.4 Mục đích, nhiệm vụnghiên cứu4.1 Mục đích nghiên cứu5Trên cơ sởkhẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sửdụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sửViệt Nam lớp 10, luận văn xác định rõ những nguyên tắc, đặc điểm của phương tiện trực quan này, đồng thời đềxuất các biện pháp sửdụng di sản trong bài dạy phù hợp với đặc điểm học sinh THPTnói chung, học sinh trường THPTNguyễn Bính, huyện VụBản tỉnh Nam Địnhnói riêng.4.2 Nhiệm vụnghiên cứu-

Tìmhiểucơsởlýluậncủaviệcsửdụngdisảnvànhữngyêucầucầnthiết khi sử dụng di sản

vào dạy học môn Lịch sử.-Khảo sát, đánh giá thực trạng sử dụng di sản nói chung,

sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long nói riêng trong dạy học môn Lịch NghiêncứunộidungphầnLịchsửViệtNamlơp10 sử dụng di sảnHoàng thành Thăng Long và định hướng biện pháp sử dụng disản theo hướng dạy học tích cực.-Tiến hành thực nghiệm, làm cơ sở cho việc rút ra các kết luận khoa học, đóng góp vào

sử.-sự phát triển của lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử.5 Cơ sởphương pháp luận và phương pháp nghiên cứu5.1 Cơ sởphương pháp luậnDựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục.5.2 Phương pháp nghiên cứu-Nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí, internet về tâm

lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học Lịch sử; phân tích nội dung chương trình, sách giáo khoa lớp 10 -Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá hiểu biết về di sản nói chung vàthực trạng sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long nói riêng trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT; Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

66 Giảthuyết khoa họcNếu giáo viên sử dụng di sản văn hóa nói chung và di sản Hoàng thành Thăng Long nói riêng trong dạy học Lịch sử theo hướng dạy học tíchcực sẽ đáp ứng được mục tiêu dạy học lịch sử, đặc biệt dạy học phần Lịch sử Việt Nam (lớp 10 -chương trình chuẩn) và góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPThiện nay.7 ĐonggopcuađêtaiThực hiện tốt những nhiệm

vụ đề ra, luận văn góp phần:-Khẳng định vai trò, ý nghĩa, sự cần thiết của việc sử dụng di sản trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học phổ thông.-Đánh giá

đượcthực trạng sử dụng di sảnHoàng thành Thăng Long.-Đề xuất biện pháp sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long theo hướng dạy học tích cực.8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đềtài-Ý nghĩa khoa học: làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học môn Lịch sử nói chung và vấn đề sử dụng di sản trong dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng.-Ý nghĩa thực tiễn: là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học Sư phạm, Đại học Giáo dục; giáo viên bộ môn Lịch sử và bản thân tác giả luận văn vận dụng trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường THPT.9

Cấu trúc luận vănNgoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Longtrong dạy học môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông

Chương 2: Các biện pháp sử dụng di sản Hoàng thành Thăng Long trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở THPTNguyễn Bính, huyện Vụ Bản tỉnh Nam

Định.Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1: CƠ SỞLÍLUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI SẢN HOÀNG THÀNH THĂNG LONGTRONG DẠY HỌC 6.MÔN LỊCHSỬỞTRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG1.1 Cơ sởlý luận1.1.1 Khái niệm vềdi sản văn hóa Khái niệm văn hóa Trên dải đất hình chữ S, 54 dân tộc đã góp vào nềnvăn hóa chung một màu sắc độc đáo tạo nên một bức tranh về văn hóa Việt Nam phong phú và đa dạng Con người ra đời, trưởng thành là nhờ văn hóa, hướng tới tương lai cũng từ văn hóa Giá trị văn hóa của một dân tộc thể hiện bản sắc của dân tộc ấy Những giá trị văn hóa của con người là thước đo trình độ phát triển và thể hiện đặc tính riêng của mỗi dân tộc.Tuy được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau,nhưng suy cho cùng, khái niệm văn hóa bao giờ cũng có thể quy về hai cách hiểu chính (theo Trần Ngọc Thêm): theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng:Theo nghĩa hẹp, văn hóa được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoacủa nó như nếp sống văn hóa, văn hóa nghệ thuật, Giới hạn theo chiều rộng, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng vănhóa trên dải đất hìnhchữ S này Giới hạn theo không gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trongtừng giai đoạn như văn hóa Hòa Bình, văn hóa Đông Sơn, Theo nghĩa rộng, văn hóa thường được xem bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra Năm

1940, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn

8hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm đáp ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [24, tr 431] Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO cho biết đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ

về các chính sách văn hóa, họp tại Venise năm 1970.Trong lĩnh vực này, khởi đầu định nghĩa của E.B.Tylor trong cuốn Văn hóa nguyên thủy (Primitive culture)xuất bản ở London năm 1871, đến nay đã có nhiều định nghĩa khác nhau Vào năm

1952, hai nhà Nhân học người Mỹ là A.Kroeber và C.Kluchkhohn đã viết một cuốn sách chuyên bàn về các định nghĩa văn hóa với tựa đề Văn hóa –tổng luận

phê phán các quan niệm và định nghĩa, trong đó đã dẫn ra và phân tích 164 định nghĩa về văn hóa Trong lần xuất bản thứ hai của cuốn sách này, số định nghĩa văn hóa đã tăng lên đếntrên 200 định nghĩa Còn hiện nay thì số lượng định nghĩa văn hóa chưa được khẳng định chính xác.Tóm lại, dù số lượng định nghĩa văn hóa có nhiều nhưng tựu chung lại, văn hóa mà theo E.B.Tylor định nghĩa văn hóa hay vănminh, theo nghĩa rộng về tộc người, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là một thành viên của xã hội.Với cách hiểu trên cùngnhững định nghĩa đã nêu thì văn hóa chính là ranh giới giúp con người có điểm khác biệt với các loài động vật khác Văn hóalà tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra Văn hóa là chìa khóa của sự phát triển Khái niệm di sản

9Theo nghĩa Hán Việt: dilà để lại,sảnlà tài sản Di sản văn hóa là những công trình văn hóa những tài sản văn hóa nổi tiếng của người xưa để lại cho đời sau, biểu trưng cho nền văn minh lúc bấy giờ.Di sản văn hóa là toàn bộ sản phẩm sáng tạo của con người hàm chứa những giá trị về chân –thiện –mỹ, thể hiện dưới dạng biểu tượng và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Di sản đi liền với văn hóa nên cũng mang những đặc trưng của văn hóa, nhưng bản thân nó còn chứa đựng cả vốn kinh nghiệm, tri thức của loài người Di sản văn hóa mang dấu ấn thờigian, là vật chứng cho mỗi sự kiện, mỗi nhân vật hay thời kỳ lịch sử nhất định.Di sản văn hóa là toàn bộ tạo phẩm, chứa đựng trong nó những giá trị mà con người

đã tích lũy được trong quá trình hoạt động thực tiễn xã hội, là thành tựu của thế hệ trước để lại cho thế hệ sau.Theo Công ước Di sản thế giới thì di sản văn hóa là:+ Các di tích: các tác phẩm kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội họa, các yếu tố hay các cấu trúc có tính chất khảo cổ học, ký tự, nhà ở trong hang đá và các công trình

sự kết hợp giữa công trình xây dựng tách biệt hay liên kết với nhau mà do kiến trúccủa chúng, do tính đồng nhất hoặc vị trí trong cảnh quan, có giá trị nổi bật toàn cầuxét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khảohọc.+ Các di chỉ: các tác phẩm do conngười tạo nên hoặc các tác phẩm có sự kết hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo, các khu vực trong đó có các di chỉ khảo cổ học có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mĩ, dân tộc học hoặc nhân chủng học Tóm lại, theo Luật

Di sản văn hóaquy định, di sản văn hóabao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

101.1.2 Đặc điểm của di sản văn hóa Việt NamDi sản văn hóa Việt Nam là những giá trị kết tinh từ sự sáng tạo văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc, trải qua một quá trình lịch sử lâu đời, được trao truyền, kế thừa và tái sáng tạo từ nhiều thế hệ cho tới ngày nay Di sản văn hóa Việt Nam là bức tranh đa dạng văn hóa, là tài sản quýgiá của cộng đồng cácdân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhânloại Di sản văn hóa Việt Nam có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta Căn cứ vào nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao

và Du lịch, cả nước ta hiện có 40.000 di tích Lịch sử -văn hóa Trong đó, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, đã xếp hạng 3152 di tích có giá trị quốc gia, gồm 1468 di tích Lịch sử -văn hóa; 1478 ditích kiến trúc –nghệ thuật; 77 di tích khảo cổ; 129 danh lam thắng cảnh.Căn cứ vào điểm 3, điều 29, chương IV –Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Mục 1: Di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, theo đề nghị của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch và văn bản thẩm định của Hội Disản văn hóa Quốc gia, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định xếp hạng có 23 di tích quốc gia đặc biệt; đồng thời cũng đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) xem xét, đưa di tích tiêu biểu của Việt Nam vào Danh mục di sản thiên nhiên, di sản văn hóa vật thể tiêu biểu của nhân loại.Dưới đây là 7 di sản văn hóa được tổ chức UNESCO công nhận:-Năm 1994, UNESCO

đã chính thức công nhận Vịnh Hạ Longlà Disản thiên nhiên thế giới bởi giá trị ngoại hạng về mặt cảnh quan Năm 2000, vịnh Hạ Long tiếp tục được UNESCO công nhận lần thứ hai là Di sản địa chất thế giới vì những giá trị độc đáo về địa chất, địa mạo.-Năm 2003, vườnQuốc gia Phong Nha –Kẻ Bàngđã được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới với hệ thống hang động giá trị hàng đầu thế giới với bốn điểm nhất: có sông ngầm dài nhất, có cửa hang cao và rộng nhất,

có những bờ cát rộng và đẹp nhất, có những thạch nhũ đẹp nhất

11Bên cạnh đó còn có 5 di sản văn hóa vật thể của Việt Nam được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa nhân loại:-Quần thể các công trình kiến trúc cố đô

Huếthuộc tỉnh Thừa Thiên –Huế được công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm

1993 Quần thể có diện tích hơn 500ha cùng hệ thống những đền, chùa, thành quách, lăngtẩm, kiến trúc nguy nga tráng lệ gắn liền với cảnh quan thiên nhiên núi sông bao quanh.-Khu phố cổ Hội Anthuộc tỉnh Quảng Nam, được hình thành từ thế kỷ 16 –17 và là một thương cảng của miền Trung Năm 1999, phố cổ Hội An

đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới Hiện nay, đây được coi

là một bảo tàng sống về kiến trúc và lối sống đô thị thời phong kiến.-Khu di tích

Mỹ Sơnlà khu vực đền tháp của người Chăm cổ, thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, cách thành phố Đà Nẵng 68km về hướng Tây –Tây

Nam Với hơn 70 ngôi đền tháp mang nhiều phong cách kiến trúc, điêu khắc tiêu biểu của dân tộc Chăm Đây đƣợc coi là một trong những trung tâm đền đài chính của Đạo Hinđu ở khu vực Đông Nam Á, và là di sản duy nhất của thể loại này tại Việt Nam.Năm 1999, khu di tích Mỹ Sơn đƣợc UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.-Khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long –Hà Nộiđƣợc công nhận là

di sản văn hóa thế giới vào đúng dịp mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long –Hà Nội (2010).-Thành nhà Hồđƣợc coi là thành đá duy nhất còn lại ở Đông Nam Á và là một trong rất ít còn lại trên thế giới Ngày 27 tháng 6 năm2011, tại Paris (Pháp), trong kỳ họp lần thứ 35 của Uỷ ban Di sản thế giới, UNESCO đã công nhận thành Nhà Hồ là di sản văn hóa thế giới.1.1.3 Phân loại di sảnToàn bộ Di sản thế giới đƣợc tổ chức UNESCO chia thành 3 nhóm: Di sản văn hóa (nhân tạo); Di sản thiên nhiên thế giới (thiên tạo) và Di sản hỗn hợp (kết hợp giữa thiên tạo và nhân tạo) Trong đó, di sản văn hóa đƣợc phân chia thành hai loại là Di sản văn hóa vật thể và Di sản văn hóa phi vật thể

1.Di sản văn hóa phi vật thểlà sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế

hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác Theo UNESCO, có thể xếp văn hóa phi vật thể thành 14 loại hình như sau:a.Ngôn ngữb.Lịch sử truyền miệngc.Nghi lễ và tôn giáo truyền thốngd.Các hình ảnh, biểu tượng thiênge.Các loại thiết kế (không mang tính chất thiêng), ngành nghề thủ công truyền thốngf.Âm nhạc truyền thốngg.Múa truyền thốngh.Ẩmthựci.Kỹ năng săn bắn thú (khả năng nhận biết hơi thú, bắt chước tiếng kêu của con vật, đánh bắt cá, )j.Các phương pháp tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên truyền thốngk.Kiến thức về thiên văn học, về y học cổ truyềnl.Các phương pháp truyền thống giữa các thế hệ trong cộng đồng.Các loại hình kể trên được dựa theo cách phân loại của Prott, Lyndel, Some Considerations on the protection of the

Intangible Heritage: Claims and Remedies (Một vài quan điểm về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể: Yêu cầu và giải pháp) Tuy nhiên, các hình thức kể trên chưa bao trùm toàn bộ các di sản văn hóa phi vật thể của loài người Songdựa vào các tiêu chí trên, mỗi quốc gia có thể ra các bảo tồn, cách truyền dạy tài sản vô giá cho các thế hệ kế tiếp Đối với Việt Nam, theo Luật Di sản văn hóa, chúng ta đang bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể sau đây:a.Tiếng nói, chữ viết13b.Nghệ thuật trình diễn dân gianc.Tập quán xã hội và tín ngưỡng truyền thống, tri thức dân giand.Ẩm thực truyền thống ”2.“Di sản văn hóa vật thểlà sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học bao gồm di tích lịch sử -văn hóa, danhlam –thắng cảnh và di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia Theo đó:-Di tích lịch sử -văn hóalà công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.-Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị Lịch sử, thẩm mỹ, khoa học.-Di vậtlà hiện vật được lưu truyền lại có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học có từ 100 năm tuổi trở lên.-Bảo vật quốc gialà hiện vật được lưu truyền lại có giá trị đặc biệt quý hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học” [23, tr 31].Thực tế, sự phân chia giá trị di sản văn hóa thành phi vật thể và vật thể chỉ có ý nghĩa tương

đối Theo Lưu Trần Tiêu cho rằng: “ sự phân chia thành văn hóa phi vật thể và văn hóa vật thể theo dạng tồn tại của sản phẩm sáng tạo chỉ có tính chất tương đối.Bởi lẽ dưới cái lớp vỏ vật chất của sản phẩm văn hóa chứa đựng giá trị về năng lựcsáng tạo, về thẩm mỹ, về ý nghĩa và nội dung thểhiện gắn liền với thế giới quan, nhân sinh quan của một cộng đồng Chẳng hạn, kiến trúc của ngôi đình làng với đồthờ tự là sản phẩm văn hóa vật thể, nhưng còn bao nhiêu giá trị văn hóa khác của một đình làng (công đức của người được tôn vinh là Thành hoàng làng, giá trị thẩm mỹ, ý nghĩa phản ánh qua kiến trúc và những mảng trang trí, cũng như mối quan hệ giữa chúng với môi trường cảnh quan xung quanh, những hội hè, những quy tắc về tập tục sinh hoạt đình làng, ) lại là cái hồn, cái bản chất gắn kết không thể tách rời khỏi cái đình làng vật thể Hay bản thân cơ thể người nghệ nhân

14là vật thể nhưng óc thẩm mỹ, tài năng sáng tạo, sự khéo léo và tinh tế, những kinh nghiệm và bí quyết hành nghề khiến họ tạo ra được những sản phẩm văn hóa tuyệt vời tồn tại dưới dạng phi vật thể Thế thì làm sao có thể tách rời nhau được” [27, tr 661-662].Như vậy, các giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể

có mối liên hệ chặt chẽ, bản thân chúng đã hòa quyện với nhau tạo nên một chuỗi

di sản quý giá và thế hệ kế tiếpcó trách nhiệm gìn giữ và phát triển.Giáo dục sử dụng di sản văn hóa (bao gồm vật thể và phi vật thể), di sản thiên nhiên, trong đó bao hàm cả giáo dục truyền thống Theo Nguyễn Văn Huy –Uỷ viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, giáo dục di sản văn hóa chính là giáo dục về những di sản xung quanh chúng ta, các di sản xung quanh trường học.Hiện nay giáo dục nói chung và giáo dục Lịch sử nói riêng có nhiều nghĩa mở rộng so với giáo dục truyềnthống 1.1.4 Vai trò của việc sửdụng di sản văn hóatrong dạy học Lịch sửViệt Nam lớp 10 ởtrường phổthôngTrong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, việc giáo dục truyền thống hướng cho thế hệ trẻ tới sự phát triển năng lực một cách tự nhiên,chủ động và sáng tạo Lứa tuổi trung học phổ thông là đối tượng rất cần có sự địnhhướng rõ ràng để xác định ngành nghề trong tương lai Để thực hiện điều này, bảnthân mỗi nhà giáo dục cần từng bước đổi mới phương thức giáo dục truyền thống

để phù hợp với tâm lí và nhu cầu của các em Tại Hội thảo “Chương trình giáo dục

di sảntrong nhà trường tại Việt Nam”, Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển đã nhấn mạnh rằnggiáo dục di sản đã và đang từng bước trở thành yêu cầu, nhiệm vụ và động lực đối với các trường phổ thông, góp phần quan trọng giáo dục kĩ năng sốngcho học sinh và nâng cao chấtlượng giáo dục toàn diện ở Việt Nam.Trước hết, mục đích hướng tới của việc giáo dục di sản là nhằm hình thành và nâng cao ý thứctôn trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị của di sản văn hóa, rèn luyện tính chủ động sáng tạo trong đổi mới phương pháp