Kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học giúp nâng cao chất lượng môn địa lý 4

Trong sách hướng dẫn học Địa lý 4, kênh hình nhiều so với sách cũ, minh hoạ cho việc tìm hiểu chứng minh những thông tin có giá trị liên quan đến kiến thức bài học rất nhiều nhưng thực t

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1.Tên sáng kiến: Kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy học nhằm nâng cao

chất lượng môn Địa lí 4

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Địa lí 4

3 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 25 tháng 8 năm 2015đến ngày 20 tháng 3 năm 2016

4 Tác giả:

Họ và tên: Vũ Thị Loan

Năm sinh: 1977

Nơi thường trú: Giao Hà- Giao Thuỷ - Nam Định

Trình độ chuyên môn: Cao đẳng sư phạm

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường Tiểu học Giao Xuân

Địa chỉ liên hệ: Vũ Thị Loan

Điện thoại: 01664441997

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:

Tên đơn vị:Trường Tiểu học Giao Xuân

Địa chỉ: Thị Tứ- Giao Xuân - Giao Thuỷ - Nam Định

Điện thoại: 03503895710

I: Điều kiện tạo ra sáng kiến:

Môn địa lý lớp 4 hình thành cho học sinh một số biểu tượng, khái niệm, mối quan hệ địa lý đơn giản và bước đầu hình thành rèn luyện một số kĩ năng sử dụng kênh hình địa lý cho các em Hơn nữa, việc sử dụng và đa dạng hoá các biện pháp và phương tiện dạy học đã trở thành yêu cầu thiết yếu trong dạy học

và đổi mới phương pháp hiện nay Trong các phương tiện dạy học thì kênh hình

đã được đặc biệt chú ý Trong sách hướng dẫn học Địa lý 4, kênh hình nhiều so với sách cũ, minh hoạ cho việc tìm hiểu chứng minh những thông tin có giá trị liên quan đến kiến thức bài học rất nhiều nhưng thực trạng học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động, chưa biết khai thác, tìm tòi, sưu tầm, mở rộng kiến thức

từ việc thu nhận thông tin trên kênh hình đã học Kênh hình sách hướng dẫn học quan trọng như vậy nhưng cách sử dụng kênh hình như thế nào là rất cần thiết Chính vì thế mà mục đích của đề tài này của tôi là giúp các em biết sử dụng kênh hình, biểu tượng địa lý trong sách hướng dẫn học trên cơ sở quan sát trực quan để khai thác kiến thức từ kênh hình ( Bản đồ, bảng số liệu, mô hình, biểu đồ,…) thành kiến thức cơ bản đáp ứng mục tiêu bài học đề ra, giúp nâng cao chất lượng môn học Qua những năm thực hiện chương trình thay sách lớp 4và đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi đã nghiên cứu cách thuận tiện nhất

về việc sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, quy trình, bảng biểu,… môn Địa lý

4, đảm bảo chức năng làm nguồn tri thức và minh hoạ cho kênh chữ

Từ đặc điểm tâm sinh lí của học sinh tiểu học dễ nhớ, mau quên, trí nhớ chưa bền vững, thích học nhưng chóng chán Kênh hình trong môn Địa lí tạo cho các em không khí sẵn sàng học tập, chủ động tích cực và nhớ bài lâu hơn Xuất phát từ cuộc sống thực tế, từ sự đổi mới của nền kinh tế, xã hôi, văn hóa, thông tin, đòi hỏi con ngươi phải dám nghĩ, dám làm, năng động sáng tạo,

có khả năng giải quyết vấn đề Để đáp ứng được yêu cầu trên trong dạy học nói chung và trong môn địa lí nói riêng đổi mới cách học để lĩnh hội kiến thức

Năm học 2015- 2016 là năm đầu tiên Trường Tiểu học Giao Xuân dạy học theo mô hình trường học mới Việt Nam VNEN Mô hình này có sự chuyển đổi rõ về vai trò của GV so với cách dạy học truyền thống Trong các tiết học

GV không giảng bài để truyền thụ kiến thức mà tổ chức lớp học, quan sát hoạt động của mỗi cá nhân, của mỗi nhóm GV hỗ trợ HS khi cần thiết, chốt lại những kiến thức cơ bản của bài học, đánh giá quá trình và kết quả học tập của HS.Học sinh hoàn thành xuất sắc, hoàn thành tốt được phát huy Học sinh chưa hoàn thành thì được nhóm và GV giúp đỡ kịp thời nhằm nâng cao chất lượng

toàn diện.Do vậy, việc xây dựng đề tài : “ Kinh nghiệm sử dụng kênh hình

trong quá trình dạy học giúp nâng cao chất lượng môn địa lý 4 ” là một việc

làm cần thiết để phục vụ cho việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học của bản thân và giúp các em phát huy tính độc lập, sáng tạo, tư duy tìm ra kiến thức trong quá trình học tập

II: Mô tả giải pháp

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

Như tôi đã nói ở trên là đặc điểm của học sinh tiểu học dễ nhớ nhưng lại nhanh quên Một số em tiếp thu kiến thức một cách thụ động, ghi nhớ bài một cách máy móc nên chóng quên kiến thức Qua thực tế dạy- học phần Địa lý lớp

4 hầu hết học sinh khối 4 nói chung và lớp tôi đang chủ nhiệm nói riêng, phần Địa lí là môn học mới nên các em chưa biết sử dụng kênh hình, không biết cách khai thác kênh hình để nắm được kiến thức bài học

Kết quả kiểm tra kĩ năng sủ dụng kênh hình trong phần Địa lí của lớp tôi là:

Số em hoàn thành là: 25/ 32 chiếm : 78,1%

Số em chưa hoàn thành là: 7/32 chiếm : 21,9%

Qua kết quả khao sát kĩ năng sử dụng kênh hình của nhiều em còn rất lúng túng Chinh vì thực trạng này đặt ra cho tôi làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy - học

Với những lí do trên tôi đã mạnh dạn chọn đề tài: " Kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học giúp nâng cao chất lượng môn địa lí 4."

2 Mô tả giải pháp khi có sáng kiến.

2.1 Ngay từ đầu muốn sử dụng tốt tranh minh hoạ, kênh hình sách hướng

dẫn học giáo viên phải nghiên cứu hết nội dung sách hướng dẫn học môn này

Về sách hướng dẫn học :

Chương trình Địa lý 4 không thay đổi gồm tất cả 32 tiết Tuy nhiên, mỗi bài học theo mô hình VNEN được thiết kế dạy trong 2 hoặc 3 tiết nên với phần Địa lí phải ghép các bài hiện hành vào với nhau nhưng vẫn đảm bảo Chuẩn kiến thức

kĩ năng Phần Địa lí gồm 13 bài với 29 tiết và 3 tiết ôn tập kiểm tra

* Hệ thống kênh hình:

Cũng như sách giáo khoa, hệ thống kênh hình của tài liệu hướng dẫn học Lịch sử và Địa lí 4 ( đặc biệt là phần Địa lí ) rất đa dạng ( tranh ảnh, hình vẽ, sơ

đồ, lược đồ, bảng số liệu, ) với màu sắc tươi sáng, được in trên giấy tốt, thu hút

và hấp dẫn học sinh học tập Kênh hình không đơn thuần có vai trò minh họa

mà là nguồn kiến thức phong phú, sinh động để học sinh tìm tòi, khám phá Cụ thể

- Tranh hình thành biểu tượng địa lý: đồi núi, ruộng bậc thang, phong cảnh, đồng bằng, dân tộc, chợ phiên, lễ hội,

- Tranh quy trình sản xuất: sản xuất chè, đồ gốm, cá

- Lược đồ

- Bản đồ

- Bảng số liệu

* Ngoài hệ thống tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, lược đồ, bảng số liệu, kênh hình trong sách hướng dẫn học còn có các hình (kí hiệu) thể hiện hình thưc tổ chức hoạt động học tập: cả lớp, theo nhóm, cặp đôi hoặc hoạt động cá nhân, thực hành ở nhà với gia đình, cộng đồng: Cụ thể:

Kí hiệu Hoạt động học tập

Hoạt động cá nhân

Hoạt động cặp đôi

Hoạt động nhóm

Hoạt động chung cả lớp

Hoạt động với cộng đồng

Căn cứ vào những kí hiệu đó, HS chủ động các hoạt động học tập với sự giám sát và hỗ trợ của GV ở trên lớp Ngoài ra kí hiệu này còn tạo điều kiện thuận lợi cho cha mẹ HS và cộng đồng tham gia vào quá trình học tập của các

em thông qua việc giúp đỡ, hướng dẫn HS học tập , bổ sung các kiến thức thực

tế, kĩ năng cần thiết đáp ứng yêu cầu học tập của các em

2.2 Nắm mục đích khi sử dụng kênh hình

- Tầm quan trọng môn Địa lý lớp 4 là giúp học sinh phát triển và phát huy kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, quan sát, suy luận, tổng hợp dựa trên thông tin kênh hình minh họa trong sách hướng dẫn học

- Theo quan điểm mới về giáo dục hiện đại là phát huy tính tích cực chủ động để học sinh tự chiếm lĩnh tri thức Vì thế vấn đề làm thế nào để học sinh biết vận dụng kênh hình để thu nhận, tổng hợp kiến thức và học tốt phần Địa lý

là quan trọng

- Qua nghiên cứu chương trình phần Địa lý 4, một bài dạy cần đạt :

+ Hình thành khái niệm Địa lý, biết giữ lại những dấu hiệu bản chất của nó

+ Hình thành biểu tượng Địa lý trên cơ sở quan sát trực quan của học sinh qua kênh hình

+ Học sinh biết khai thác kiến thức từ kênh hình ( Bản đồ, lược đồ, bảng

số liệu, biểu đồ …) Từ đó biết xác lập mối quan hệ Địa lý đơn giản

- Đọc được các kênh hình trong sách hướng dẫn học là một hoạt động đòi hỏi một số kĩ năng nhất định mà giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh, để học sinh biết cách khai thác thông tin của bài học từ màu sắc chú thích trên kênh hình ( như bản đồ, lược đồ, biểu đồ, bảng số liệu,…)

- Xác lập được mối quan hệ giữa các yếu tố và các thành phần: Địa hình, khí hậu, sông ngòi, thiên nhiên, cảnh vật và cuộc sống con người

Ví dụ : Khi xem bản đồ, Học sinh phải biết:

+ Mối quan hệ giữa vị trí địa lý với khí hậu

+ Mối quan hệ giữa vị trí, khí hậu, thực vật, động vật

+ Mối quan hệ giưa sông ngòi với địa hình

+ Mối quan hệ tự nhiên và nền kinh tế

Qua việc phân tích các mối quan hệ trên , học sinh có thể hình dung được các mối quan hệ địa lý đơn giản Tùy theo mục tiêu từng bài, giáo viên sẽ chốt

kĩ những mối quan hệ này để học sinh nắm chắc Nếu những bài dạy đầu tiên giáo viên giúp các em xác định được mối quan hệ địa lý đơn giản kĩ thì những

bài sau sẽ nhẹ nhàng vì học sinh đã quen đã hiểu và các em sẽ tự phân tích được ngay

- Học sinh khai thác với bảng số liệu : Rèn và phát triển được kĩ năng đọc bảng số liệu ( Bảng thống kê ) Từ đó học sinh có khả năng nhận xét và so sánh các số liệu trong bài học

Khai thác kiến thức trên bản đồ( lược đồ ) cũng là một hình thức cụ thể hóa các mối quan hệ số liệu bằng kênh hình

Ví dụ: Bài Thủ đô Hà Nội

- Nắm được mục đích làm việc với bản đồ

(lược đồ )

- Đọc tên bản đồ (lược đồ)

- Hiểu được các đối tượng biểu hiện trên bản

đồ (lược đồ)

- HS nêu được Hà Nội giáp với các tỉnh nào

- Từ Hà Nội đi các tỉnh khác bằng những

loại đường nào

2.3 Phân loại và sắp xếp các loại kênh hình trong sách hướng dẫn học Địa lý 4:

Nghiên cứu nội dung chương trình Địa lý 4, tôi phân ra các loại và sắp xếp theo mạch nội dung kiến thức như sách hướng dẫn học Nội dung mỗi tranh

có đặt câu hỏi riêng để khai thác nội dung kiến thức có trong từng kênh hình, giúp các em hệ thống số lượng bản đồ, lược đồ, biểu đồ, bảng thống kê, tranh, hình ảnh,….theo từng vùng miền để tiện sử dụng trong quá trình giảng dạy, tránh mất thời gian

a.1- Miền núi trung du:

- Tranh hình thành biểu tượng địa lý tôi sắp xếp theo từng loại, với mục đích khi sử dụng học sinh khỏi lúng túng, đảm bảo tính khoa học khi khai thác kênh hình

- Phục vụ tốt cho tiết ôn tập, liên hệ bài thực tế, nhìn tranh tái hiện lại kiến thức

đã học hoặc nhìn tranh để biết chuẩn bị cho bài nào

* Ví dụ 1: Đưa tranh trang 93

Học sinh quan sát các tranh trên và nhớ lại đây là các loại cây trồng và vật nuôi

ở Tây Nguyên

* Ví dụ 2: Đưa tranh trang 86, 87 và 88

Học sinh quan sát tranh và

nhớ ngay được đây là Đà

Lạt vì các phong cảnh gắn

liền với địa phương mà các

em đã được học được khai

thác tranh một cách hiệu

quả ở tiết trước

- Lược đồ: Trong sách giáo

khoa là lược đồ chi tiết

giúp học sinh quan sát tìm

các biểu tượng địa lý trong phần nghiên cứu kết hợp với đọc thông tin trong sách hướng dẫn học Khi dạy tôi sử dụng lược đồ trống và một số chi tiết riêng như tên gọi, mũi tên, màu sắc bằng xốp để học sinh tìm hiểu lược đồ sách hướng dẫn học và gắn được vào lược đồ trống thành hoàn chỉnh

Ví dụ: Khi dạy bài Tây Nguyên

tôi đưa lược đồ trống hình 1 và các thẻ

chữ cao nguyên Plây Ku, cao nguyên

Lâm Viên, cao nguyên Đắc Lăk, cao

nguyên Kon Tum, cao nguyên Di Linh

Việc này với mục đích xác lập mối

quan hệ địa lý đơn giản giữa các yếu tố

địa hình thiên nhiên và các hoạt động

sản xuất của con người đồng thời rèn

luyện được kỹ năng sử dụng bản đồ

- Tranh quy trình: Thay vì tranh tôi chỉ

vẽ sơ đồ dùng chữ rời và mũi tên để

diễn tả thứ tự làm

* Ví dụ: Quy trình chế biến chè

Hái chè Phân loại Vò sấy Sản phẩm

Hình 1 Lược đồ các cao nguyên ở Tây Nguyên

Khi thực hiện sơ đồ này, học sinh đã quan sát tranh ảnh liên hoàn ở sách giáo khoa và đọc thông tin, các em chỉ việc sắp xếp theo những gì đã quan sát và tìm hiểu được Cách này giúp học sinh tự tái hiện kiến thức vừa thực hành nên nhớ lâu hơn

- Bảng số liệu : Tuỳ từng số liệu tôi sử dụng bảng ép trắng Học sinh đọc thông tin và đính số lên bảng là được bảng số liệu cụ thể giúp học sinh nhận biết so sánh nhanh

* Ví dụ: Bài 4: Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây Nguyên trang 91 Đưa bảng trống có ghi cây công nghiệp và các thẻ chữ ghi diện tích mỗi loại cây: 491,5; 180,9; 25,0; 18,6; 87,2

Cây công nghiệp Diện tích ( nghìn ha)

Cà phê Cao su Chè

Hồ tiêu Điều

Yêu cầu học sinh đính diện tích vào, hoàn thành bảng, học sinh so sánh được loại cây công nghiệp nào được trồng nhiều nhất

Cũng như miền núi và trung du thì phần đồng bằng và miền biển cũng được sắp xếp theo từng loại và cách sử dụng tương tự phần 1

a 2- Miền đồng bằng:

- Tranh hoạt động sản xuất - Lễ hội - Cây trái - Phong cảnh riêng của thành phố

- Lược đồ đồng bằng thành phố phóng to

- Quy trình sản xuất - Các công đoạn sản xuất

- Bảng số liệu

a.3- Miền biển.

- Tranh phong cảnh - Trái cây trên đảo - Khai thác dầu khí - Khoáng sản

- Quy trình

- Bảng số liệu

a.4- Bài ôn tập,

kiểm tra.

Ở từng bài ôn tập, tôi

sắp xếp riêng một số

hình ảnh có liên quan

* Ví dụ:

Bài: Phiếu kiểm tra1 Dùng lược đồ trống, và các thẻ chữ: Phan – xi – păng, Dãy Hoành Liên Sơn, Dãy Sông Gâm, Dãy Ngân Sơn, Dãy Bắc Sơn, Dãy Đông Triều Học sinh chọn và gắn các dãy núi này vào vị trí trên lược đồ

- Lập bảng trống mục 1,2,3 và các thẻ chữ như sách hướng dẫn học để học sinh ôn tập và điền ( không yêu cầu hệ thống lại đặc điểm, chỉ yêu cầu học sinh nêu một số đặc điểm tiêu biểu về thiên nhiên, địa hình, khí hậu, sông ngòi, của Hoàng Liên Sơn, Tây Nguyên, trung du Bắc Bộ.) Với dạng bài ôn tập và kiểm tra kiến thức này Gv có thể tổ chức thành hoạt động trò chơi đê HS không nhàm chán mà nhớ bài lâu

2.4.Đầu tư và lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp.

Dạy học phần Địa lý lớp 4 là quá trình tổng hợp các phương pháp giảng dạy : Phương pháp dạy học cổ truyền và pháp dạy học hiện đại Nhưng chủ yếu

là tập dượt cho học sinh hình thức hoạt động độc lập mang tính sáng tạo, rèn học sinh kĩ năng quan sát, tìm tòi, thu thập, phân tích, so sánh các sự vât, hiện tượng thực tế trên cơ sở đó, học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức dưới sự dẫn dắt của giáo viên Vì vậy bản thân của giáo viên dạy cũng phải là “ Một kho tàng tri thức địa

lý ”nho nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu kiến thức cần cung cấp cho học sinh Ngoài việc tìm ra hình thức dạy học phù hợp cho từng bài học của học sinh, bản thân người thầy còn phải tích lũy nhiều hình thức rồi mới chọn lọc đưa vào bài giảng phù hợp với mục tiêu bài học đề ra, làm cho bài học phong phú mà không rườm

rà, không vượt quá giới hạn của một bài học Địa lý lớp 4 ở bậc tiểu học Vì vậy

sử dụng kênh hình trong dạy học để nâng cao chất lượng và hiệu quả trong việc tiếp thu kiến thức môn học này là một việc làm không thể thiếu trong quá trình lên lớp

Vấn đề đặt ra là : Đầu tư vào một tiết dạy thành công, giáo viên phải nắm được trong một bài Địa lý giáo viên cần nghiên cứu vào 3 phần cơ bản sau :

+ Cung cấp kiến thức ( thông tin ) bằng kênh hình minh họa cho kênh chữ

+ Phần câu hỏi của yêu cầu các hoạt động học tập

+ Phần tóm tắt nội dung trọng tâm của bài học được đóng khung trong sách hướng dẫn học

Trong một tiết dạy Địa lý gồm có hai phần quan trọng:

+ Thu thập thông tin qua kênh hình, kênh chữ

Hình 1 Lược đồ các dãy núi chính ở Bắc Bộ

3141m Sapa

+ Từ kết quả tìm tòi ở các thông tin qua kênh hình trong sách hướng dẫn học, học sinh nắm được khái niệm Địa lý

Vậy để dẫn dắt học sinh thu thập thông tin bằng hình thức nào để kích thích sự ham hiểu biết và khai thác các thông tin như thế nào để đạt được hiệu quả cao nhất, đó chính là mấu chốt quan trọng Và sau khi học sinh nắm được khái niệm Địa lý rồi làm thế nào để các em xâu chuỗi kiến thức lại với nhau thành một hệ thống kiến thức có liên quan hữu cơ với nhau là việc làm then chốt Trong quá trình dạy học giáo viên phải biết lựa chọn đa dạng các biện pháp, phương pháp phù hợp với từng hoạt động trên lớp Nhằm phát huy tối đa tính tích cực học tập của học sinh

3 Tổ chức thực hiện việc sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học trên lớp như thế nào cho hiệu quả:

Trên cơ sở thực tế và qua dự giờ của một vài giáo viên trường bạn dạy tiết Địa lý chưa đáp ứng yêu cầu về dổi mới phương pháp dạy học.Có chăng chỉ là hình thức quá nặng nề lên tiết dạy.Cứ để giờ thảo luận nhóm, đại diện nhóm “ đọc ” những điều ghi chép được trong bảng nhóm trước lớp Hình thức ấy trở nên sơ cứng, giả tạo và đơn điệu vô cùng Vì vậy muốn cho một tiết dạy Địa lý 4

có kết quả tốt, người thầy cần những bước sau:

3.1/ Chuẩn bị :

* Giáo viên xác định mục tiêu bài dạy:

+ Có những yêu cầu gì ở sách hướng dẫn học

+ Có những yêu cầu gì ở sách hướng dẫn học đặt ra để giải quyết phát sinh tình huống

+ Giáo viên cần sử dụng ĐDDH ( Kênh hình gì ) để phục vụ tiết dạy

+ Nghiên cứu thêm tài liệu để giải quyết những thắc mắc của học sinh

* Chuẩn bị ĐDDH : Ngoài những ĐDDH dạy học có sẵn, giáo viên cần

phải sưu tầm hoặc làm thêm các sơ đồ, mô hình để phục vụ tiết dạy sinh động

+ Song song với việc chuẩn bị giáo cụ trực quan, giáo viên cần chuẩn bị sẵn một số hiểu biết về đối tượng cần truyền đạt liên quan đến bài học, mà những kiến thức này không được cung cấp qua nguồn tài liệu của sách hướng dẫn học Tuy rằng sách hướng dẫn học không yêu cầu nhưng khi dạy cho học sinh , giáo viên sẽ chạm trán với một số vấn đề thực tế, đòi hỏi vốn kiến thức của người thầy phải phong phú để đáp ứng những câu hỏi thực tế của học sinh

* Xác định phương pháp dạy học :