Biện pháp rèn kĩ năng viết văn miêu tả lớp 4 tiểu học

Đối với việc dạy học phân môn Tập làm văn, nếu giáo viên thực hiện tốt các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh sẽ giúp các em phát huy cao độ trí tuệ, cảm x

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Cùng với sự phát triển của đất nước, sự phát triển về lĩnh vực giáo dục cần phải được chú trọng và quan tâm đúng mức Vì vậy, việc đổi phương pháp dạy học đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ thị cho Sở Giáo dục các tỉnh thực hiện Đối với việc dạy học phân môn Tập làm văn, nếu giáo viên thực hiện tốt các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh sẽ giúp các

em phát huy cao độ trí tuệ, cảm xúc, sự năng động, sáng tạo trong học tập và giao tiếp Trên thực tế, nhiều giáo viên ở nhiều nơi, do chưa vận dụng thành công các phương pháp dạy học tích cực, học sinh còn bị đặt ở thế thụ động lĩnh hội tri thức nên hiệu quả dạy học chưa khả quan Cụ thể là, học sinh chưa nói, viết theo cách cảm, cách nghĩ của văn chương

Hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học là nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Đổi mới phương pháp dạy học là vừa kế thừa

và phát huy những mặt tích cực của những phương pháp dạy học quen thuộc, vừa áp dụng hiệu quả những phương pháp dạy học mới Việc lựa chọn phương pháp dạy học phải căn cứ vào từng loại bài học, từng nội dung dạy học ở từng lớp, phải căn cứ vào điều kiện, phương tiện dạy học ở từng vùng, từng trường Phân môn Tập làm văn là phân môn đòi hỏi học sinh phát huy cao độ trí tuệ và cảm xúc để thực hiện các yêu cầu bài học Vì vậy, việc rèn kĩ năng viết văn (đặc biệt là văn miêu tả) cho học sinh là điều rất quan trọng và hết sức cần thiết Vấn

đề đặt ra là rèn kĩ năng viết văn cho học sinh như thế nào cho hợp lí, hiệu quả,

đảm bảo khoa học ; phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh, phát huy cao độ trí tuệ và cảm xúc của các em để thực hiện tốt các yêu cầu của bài học ? Để trả lời cho vấn đề này, tôi đã mạnh dạn đưa ra đề tài: “Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4B Trường TH Quảng Tiên” với mong muốn góp phần nhỏ bé công sức của mình vào sự nghiệp đào tạo thế

hệ trẻ, góp phần cụ thể hoá định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường tiểu học Đồng thời qua đó để đúc rút những kinh nghiệm thiết thực cho bản thân trong công tác giảng dạy sau này

II Điểm mới và phạm vi áp dụng của đề tài:

- §Ò tµi nµy chØ cã thÓ ¸p dông, vËn dông trong ph¹m vi ë tiÕt “Tập làm văn”

miêu tả cña häc sinh líp 4 nhằm:

+ Đưa ra một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4

+Bồi dưỡng cho học sinh năng lực cảm thụ văn học và rèn kĩ năng viết văn cho học sinh thông qua thể loại văn miêu tả

II NỘI DUNG 2.1 Thực trạng tình hình dạy học viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4.

2.2.1 Tiến hành khảo sát - điều tra

Để tìm hiểu thực trạng dạy học rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp

4, tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra trên cả hai đối tượng là giáo viên và học sinh Trường Tiểu học Quảng Tiên

A Về phía học sinh

Năm học 2012 - 2013, tôi đã được Nhà trường và chuyên môn phân công chủ nhiệm và giảng dạy lớp 4B Ngay từ đầu năm, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng phân môn Tập làm văn đối với 22 học sinh lớp 4B Trường TH Quảng Tiên qua bài kiểm tra đầu năm và thu được một số kết quả như sau:

Bảng 1 : Thống kê điểm bài khảo sát đầu năm

Điểm

Lớp

Tổng

số hs

* Điểm trung bình bài kiểm tra đầu năm: ĐTB = 5,5

Bảng 2 : Thống kê tỉ lệ phần trăm điểm bài khảo sát đầu năm

Xếp loại

Lớp

Giỏi (9, 10)

Khá (7, 8)

Trung bình (5, 6)

Yếu (1, 2, 3, 4)

Ghi

chú

Nhận xét :

Nhìn vào bảng thống kê 1 cho thấy : Điểm của học sinh qua bài kiểm tra tương đối thấp Điểm trung bình là 5,5 Điều này cho thấy chất lượng dạy học phân môn Tập làm văn còn thấp, đặc biệt là chất lượng văn viết của học sinh

Từ bảng thống kê 2 chúng tôi nhận thấy : Số học sinh yếu kém chiếm một tỉ lệ tương đối cao: 23,0% Ngược lại tỉ lệ học sinh khá giỏi rất hạn chế: 23,0% Kết quả này phần nào phản ánh hiệu quả dạy học phân môn Tập làm văn cho học sinh chưa cao

Bảng 3 : Thống kê các loại lỗi văn viết của HS lớp 4A

Lỗi

Lớp Lỗi chính tả Lỗi dùng từ

Lỗi viết câu

Tổng số học sinh

Bảng 4 : Thống kê tỉ lệ phần trăm mắc lỗi của HS lớp 4A

Lỗi

Lớp Lỗi chính tả Lỗi dùng từ

Lỗi viết câu

Tỉ lệ (%)

Nhận xét:

Bảng thống kê cho thấy : Nhiều học sinh đều mắc các loại lỗi văn viết nêu trên, đặc biệt là lỗi viết sai các dấu thanh ; dùng từ không chính xác ; viết câu què, câu cụt, có nhiều từ ngữ thừa, rườm rà, lủng củng

B Về phía giáo viên:

Hầu hết Gv đều quan tâm đến việc rèn kĩ năng viết văn cho HS Mức độ quan tâm của GV sẽ ảnh hưởng đến việc lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn Tập làm văn

2.2 Các giải pháp rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4

Từ thực trạng nêu trên, tôi mạnh dạn đưa ra một số biện pháp nhằm rèn kĩ năng viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4B dưới đây:

1 Biện pháp 1: Giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập (rèn kĩ năng nhận diện đặc điểm thể văn và phân tích đề bài)

Bất kì một đề bài Tập làm văn nào, việc giúp học sinh nắm vững yêu cầu của

đề bài là rất quan trọng Đây là định hướng đầu tiên để học sinh hệ thống lại trong trí nhớ của mình thể loại văn cần tả Từ đó, xác định bố cục bài văn và dàn

ý của thể loại văn cần tả Tức rèn cho các em có thói quen và kĩ năng nhận diện thể văn cũng như kĩ năng phân tích đề bài

Ví dụ : Đề bài “Tả cái bàn học ở lớp hay ở nhà của em” (SGK TV4, T2, trang 18)

- Giáo viên cần giúp học sinh xác định đúng thể loại văn bằng cách đưa ra các gợi ý để học sinh lựa chọn (văn kể chuyện, văn miêu tả hay văn nhật dụng, viết thư, )

- Sau khi học sinh xác định được thể loại văn (tả đồ vật), giáo viên giúp học sinh xác định yêu cầu của đề bài: Tả cái gì ? (Tả cái bà n học ở lớp hay ở nhà của em)

Việc làm này giúp học sinh nhận ra rằng: đồ vật các em cần tả là một cái bàn học ở lớp hay ở nhà của em chứ không phải là tả những cái bàn học khác Đây là bước rèn cho học sinh kĩ năng phân tích đề bài

- Bước tiếp, giáo viên có thể đưa ra một số đề bài tương tự yêu cầu học sinh nhận diện thể văn và phân tích đề bài để xác định yêu cầu: Tả cái gì ?

Ví dụ: Đề bài Tả chiếc cặp sách của em hay Đề bài Tả chiếc áo em mặc đến

lớp hôm nay, )

Với các đề bài này, học sinh phải xác định được: thể văn là văn miêu tả (tả đồ vật) và các em tả chiếc cặp của mình chứ không phải tả chiếc cặp của bạn; tả chiếc áo mà các em mặc đến lớp hôm nay chứ không phải chiếc áo nào khác

Ví dụ: Đề bài Tả một cây có bóng mát (SGK TV4 T2, trang 92)

Học sinh phải xác định được những cây nào là cây có bóng mát (cây có tán xòe rộng, lá dày có thể che bóng mát như cây bàng, cây cổ thụ, cây đa, )

Học sinh xác định được đối tượng miêu tả tức là đã có kĩ năng phân tích đề bài

2 Biện pháp 2 : Đưa ra các gợi ý dưới dạng mở nhằm cung cấp cho học sinh một số đặc điểm, công dụng, tính cách liên quan đến đối tượng cần

tả ; chú ý những nét riêng, đặc sắc của đối tượng được tả nhằm rèn kĩ năng tìm ý.

Với đề bài Tả một cây có bóng mát (SGK TV4 T2, trang 92), GV có thể đưa

ra các gợi ý: Về hình dáng của cây (to lớn, cành lá xum xuê; cây như một chiếc

ô xanh hay ngọn tháp xanh khổng lồ, ) Về màu sắc của lá (xanh đậm, xanh nhạt, xanh non tơ, ); kích thước, hình dáng của chiếc lá (lá hình bầu dục, hình chiếc quạt; tán lá xòe rộng, lá dày đan xen nhau kín khít, mỗi chiếc lá như một chiếc quạt xanh, ) Về công dụng (che bóng mát, tạo cảnh quan cho trường, ); cây có bóng mát các em tả có điều gì đặc biệt so với những cây có bóng mát hay những loại cây khác: cây đã được trồng lâu năm, cành lá xum xuê, gốc cây to,

Ví dụ với đề bài Tả cái đồng hồ báo thức, GV có thể sử dụng phương pháp

đàm thoại hoặc phương pháp trực quan (tranh ảnh, băng hình) để cung cấp hình

ảnh về đối tượng miêu tả Sau đó, giáo viên gợi ý đưa ra một số từ ngữ miêu tả dưới dạng mở để học sinh lựa chọn phù hợp với đối tượng miêu tả

Ví dụ: Về hình dáng đồng hồ (tròn, vuông, hình chữ nhật, hình chú mèo, hình chú gà, ) Về màu sắc (xanh lá cây, xanh da trời, xanh dương, vàng nhạt, vàng tươi, đỏ thẫm, đỏ chon chót, ) Về các bộ phận và đặc điểm của các bộ phận (các con số màu gì? (màu đen hoặc xanh, đỏ, ); được sắp xếp như thế nào? (sắp xếp trên một đường tròn, sắp xếp thành hình vuông hay hình chữ nhật, ); có mấy kim? (3 kim) đó là những kim nào? (kim giờ, kim phút, kim giây); mỗi kim

có đặc điểm gì? (kim giờ to chạy chậm, kim phút mảnh hơn chạy nhanh hơn, kim giây mảnh chạy như có ai đuổi, ) Về công dụng của đồng hồ (đồng hồ giúp em xem giờ, báo thức, ) Chiếc đồng hồ báo thức của em có đặc điểm gì đặc biệt so với những chiếc đồng hồ khác (ví dụ đặc biệt về hình dáng, về tiếng chuông báo thức hay về màu sắc, )

Để biện pháp trên có hiệu quả cao, giáo viên cần phải huy động tính tích cực, chủ động của nhiều học sinh trong lớp, đặc biệt là những học sinh mà vốn từ TV còn hạn chế nhằm giúp các em có được vốn từ cần thiết phục vụ cho việc làm bài tập

3 Biện pháp 3 : Hướng dẫn học sinh dùng từ để đặt câu miêu tả (miệng) và sửa lỗi (nếu có) nhằm rèn kĩ năng chọn từ, tạo câu, kĩ năng diễn đạt.

Sau khi học sinh đã có một vốn từ TV nhất định liên quan đến đề bài, giáo viên cần hướng dẫn học sinh tập đặt câu miêu tả; đồng thời kết hợp sử dụng các hình ảnh so sánh, nhân hoá để làm nổi bật sự vật: ngoại hình hay hoạt động được

miêu tả Để làm được điều này, giáo viên cần phải chuẩn bị một hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh tự mình tìm ra kiến thức

- Trở lại với Đề bài “Tả cái bàn học ở lớp hay ở nhà của em” (SGK TV4, T2,

trang 18), GV cần giúp học sinh biết sử dụng đúng từ ngữ để đặt câu trong những tình huống cụ thể Ví dụ, học sinh không thể miêu tả mặt bàn hình vuông (vì bàn học sinh) hay bàn được làm bằng sợi ni lông tổng hợp

- Tuỳ từng ngữ cảnh cụ thể mà GV hướng dẫn học sinh dùng nghĩa đen hay nghĩa bóng của từ, có sự lựa chọn từ trong cùng trường nghĩa (những từ có nghĩa gần nhau) Trong quá trình hướng dẫn học sinh đặt câu (miệng), giáo viên cần phân tích các từ dùng sai trong ngữ cảnh câu văn để học sinh nhận biết Phân tích cấu trúc câu sai ngữ pháp (nếu có): Chỉ ra các thành phần câu, trật tự của các thành phần câu, trật tự từ trong câu, cách sử dụng dấu câu, để học sinh nhận biết lỗi sai trong câu và tự sửa lỗi

Ví dụ: Trong bài viết Tả chiếc bàn học ở lớp hay ở nhà của em, em Phạm Đoàn Minh Ngọc lớp 4B viết như sau: Bố mẹ bảo em phải dữ gìn cẩn thận và

em sẽ luôn giữ mãi đến năm lớp sáu mà em luôn giữ mãi đến khi chiếc bàn

hư

Hay trong bài văn tả chiếc cặp, em Lê Thị Bích Hồng lớp 4B tả như sau:

Chiếc cặp em đeo trên mình một màu hồng xinh xinh.

Do các em chưa hiểu nghĩa của từ và cách dùng từ đặt câu để tạo nên một ý nghĩa trọn vẹn nên sa vào lủng củng, rườm rà; diễn đạt sai ý

- Bên cạnh đó, khi hướng dẫn học sinh đặt câu miêu tả, giáo viên cần gợi ý cho học sinh dùng các hình ảnh so sánh, hình ảnh nhân hoá để làm nổi bật ngoại hình hay hoạt động được miêu tả Ví dụ: Miêu tả cây bàng: “Cây bàng như một chiếc ô xanh khổng lồ; mỗi chiếc lá bàng như một chiếc quạt xanh quạt vào

không gian” (Trích trong bài văn Tả một cây có bóng mát của em Đoàn Diệu

Huyền) hay nhân hóa chiếc bàn học mang tính cách của con người: “Đến giờ rồi, vào học thôi Đó là tiếng gọi thân thuộc của chiếc bàn học của em đấy”

(Trong bài văn Tả chiếc bàn học ở lớp hay ở nhà của em của em Nguyễn

Thanh Hải lớp 4B)

4 Biện pháp 4 : Cho học sinh tự lập dàn ý chi tiết và trình bày miệng dàn ý trước khi viết văn nhằm rèn kĩ năng tạo lập văn bản (liên kết câu tạo thành đoạn, bài)

- Giáo viên cần hướng dẫn học sinh trình bày bố cục của văn bản (tức là sự xếp đặt, trình bày các phần để tạo nên một nội dung hoàn chỉnh : miêu tả theo trình

tự thời gian hay không gian) bằng câu hỏi dẫn dắt : Em cần trình bày bài viết của mình như thế nào ? (Trình bày theo mấy phần? Đó là những phần nào ?)

- Hướng dẫn học sinh xác định đúng nội dung của từng phần (mở bài, thân bài

và kết bài)

Biện pháp này là bước cơ bản giúp học sinh viết được một bài văn miêu tả có chất lượng Sau khi học sinh đã có một vốn từ TV nhất định liên quan đến yêu cầu của bài tập, GV cho học sinh lập dàn ý chi tiết và trình bày miệng dàn ý vừa

lập GV giúp học sinh sửa lỗi dùng từ, đặt câu, diễn đạt, để hoàn thiện những ý

cơ bản nhất theo yêu cầu của đề bài

Ví dụ với đề bài “Tả chiếc cặp sách của em” (SGK TV4, T2, trang 18) , GV cần hướng dẫn hs lập được một dàn ý chi tiết như sau (minh họa):

* Mở bài (trực tiếp hay gián tiếp)

- Mở bài trực tiếp: Vào đầu năm học mới, mẹ mua cho em một chiếc cặp xinh xắn

- Mở bài gián tiếp: Cũng như bao đứa bạn cùng lớp, ngày khai trường là ngày

mà em mong chờ nhất Trước ngày khai trường, mẹ đã mua cho em đủ sách vở

và đồ dùng học tập Trong số đó, ấn tượng nhất là chiếc cặp sách mà mua về từ Thủ đô Hà Nội

* Thân bài :

- Hình dáng, kích thước: chiếc cặp hình chữ nhật, dài khoảng hai gang tay, rộng một gang tay,

- Cặp vừa có quai đeo, vừa có quai xách nên rất tiện

- Màu sắc: Bao trùm chiếc cặp là một màu xanh lơ (xanh nhạt, xanh đậm, ) với đường viền màu đỏ (màu đỏ viền đen, )

- Chất liệu: Cặp được làm bằng sợi ni lông tổng hợp nên không thấm nước, bền

và đẹp

- Đường khâu đều đặn bằng chỉ dù đen (đỏ, xanh, ) chạy vòng quanh chiếc cặp

- Cấu tạo: Cặp gồm có hai, ba, ngăn được ngăn cách bởi các lớp vải mềm Mỗi ngăn có một công dụng riêng của nó

- Nắp cặp có khóa cặp bằng nhựa (sắt mạ kền, mạ vàng, ) màu đen để chống trộm

- Một số đặc điểm nổi bật trên chiếc cặp: mặt cặp được trang trí thêm hình chú thỏ, tranh phong cảnh, đồng lúa vàng, làm tăng thêm vẻ đẹp cho chiếc cặp

* Kết bài (mở rộng hay không mở rộng)

- Kết bài không mở rộng: Em rất vui và tự hào khi có được chiếc cặp xinh xắn này

- Kết bài mở rộng: Chiếc cặp là người bạn đồng hành thân thiết của em mỗi khi đến trường Ngày ngày, em không quên dùng một chiếc giẻ mềm lau chùi cho chiếc cặp luôn sạch sẽ Đối với em, chiếc cặp này thật quý biết bao!

Sau khi lập được dàn ý dưới sự hướng dẫn của GV, Gv cho hs trình bày miệng dàn ý vừa viết nhằm rèn kĩ năng diễn đạt, liên kết câu tạo thành đoạn, bài tránh rơi vào lủng củng, câu què, câu cụt, dùng từ thiếu chính xác

5 Biện pháp 5 : Thường xuyên tổ chức kiểm tra, đánh giá kĩ năng viết văn của từng học sinh (qua việc thực hành - luyện tập ở lớp cũng như ở nhà), từ

đó phân loại đối tượng học sinh và lập kế hoạch phụ đạo trong thời gian tiếp theo

Việc nắm bắt và phân loại đối tượng học sinh là rất cần thiết đối với mỗi giáo viên Trên cơ sở đó, giáo viên biết mình cần quan tâm đến học sinh nào ? Học sinh này yếu những kĩ năng gì ? Học sinh kia yếu những kĩ năng gì ? để có biện pháp rèn luyện thích hợp

Trên thực tế, các biện pháp nêu trên cần được tiến hành một cách đồng thời và liên tục trong mỗi tiết dạy Mặt khác, giao bài tập về nhà và kiểm tra việc học ở nhà là một việc làm không thể thiếu, làm cơ sở cho việc tiếp thu kiến thức của các em ở lớp được thuận tiện hơn Tuy nhiên, không thể ngày một ngày hai mà học sinh hình thành được kĩ năng mà cần phải có một quá trình lâu dài và kiên trì Cũng không thể rèn kĩ năng cho tất cả các học học sinh trong cùng một lúc

mà phải biết nên tập trung rèn kĩ năng cho học sinh nào trước, học sinh nào sau

III MỘT SỐ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC

Các biện pháp nêu trên tôi đã áp dụng để rèn kĩ năng viết văn cho học sinh lớp 4B Trường TH Quảng Tiên và đã thu được một số kết quả như sau (theo kết quả khảo sát chất lượng đợt 3 năm học 2012 - 2013)

Bảng 7: Thống kê điểm bài khảo sát đợt 4 (Phân môn TLV)

Điểm

Lớp

Tổng

số hs

* Điểm trung bình là : 7,0

Bảng 8: Thống kê tỉ lệ phần trăm

Xếp loại

Lớp

Yếu kém (1, 2, 3, 4)

Trung bình (5, 6)

Khá (7, 8)

Giỏi (9, 10)

Ghi chú